Tiu ĉi glosaro klarigas per malmultaj linioj la konceptojn, kiuj aperas en la artikoloj de la retejo. Por esperantisto la plej utilaj eroj estas tiuj, kiujn la movado ne instruas: la terminoj de lingvistiko kaj socilingvistiko, kiel diglosio aŭ minorigita lingvo, kaj la valenciaj kaj hispanaj institucioj kaj mallongigoj, kiel la AVL, la Normes del Puig, EOI aŭ UNED. La konceptoj de la movado kaj de la lingvo mem ankaŭ estas ĉi tie, pli koncize. Ĉiu ero diras, al kiu fako ĝi apartenas, citas la fonton de la difino kaj, se ni havas tian, ligas al la artikolo de la retejo, kiu rakontas la temon pli detale.
Kovrilo de la kvara eldono de la Universala Vortaro de Zamenhof, Varsovio, 1901: ornama kadro kun kvinpinta stelo supre, la titolo en Esperanto, la franca, la angla, la germana, la rusa kaj la pola, kaj en la centro, per grandaj literoj, «Esperanto».
La Universala Vortaro de Zamenhof, kvara eldono (Varsovio, 1901). Publika havaĵo, Vikimedia Komunejo.
La eroj sekvas la ordon de la Esperanta alfabeto (c antaŭ ĉ, g antaŭ ĝ, kaj tiel plu), kaj la afiksoj, kiuj komenciĝas per streketo, kiel -in-, ordiĝas laŭ sia unua litero. Por la vortoj de Esperanto, kiuj trompas valencie kaj hispane parolantojn, vidu Falsaj amikoj; por la ĝeneralaj demandoj, Oftaj demandoj pri Esperanto; kaj por la homoj de la grupo, Biografioj.
A · B · C · Ĉ · D · E · F · G · Ĝ · H · I · J · K · L · M · N · O · P · R · S · T · U · V · Z
A
Adresaro
Esperanto. En la historio de Esperanto, la listo de la personoj, kiuj ellernis la lingvon; Zamenhof publikigis ĝin ekde 1889. La unua serio, de 39 paĝoj, enhavis la unuan milon da nomoj, ĉefe de tiuj, kiuj sendis al Zamenhof la promesslipon de la unua lernolibro; la sekvaj aperis ĝis 1909, kaj tiujn de 1904 ĝis 1909 kompilis Ménil kaj eldonis Hachette. Ĉiu enskribito ricevis esperantistan numeron. Laŭ la Enciklopedio de Esperanto, la sumo kreskis de 1 000 nomoj en 1889 al ĉirkaŭ 22 000 en 1909. Pli ĝenerale, adresaro estas ĉia membrolisto de asocio.
Fonto: Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”, cifereca eldono (Vikifontaro) · Enciklopedio de Esperanto (1933), artikolo «Adresaro de Esperantistoj», p. 11
En la retejo: Kiom da homoj vere parolas Esperanton? · Ni kalkulu nin: propono por Pasporta Servo
Afikso
Lingvistiko. Elemento, kiu kuniĝas al radiko aŭ al vorto por formi alian vorton: prefikso, se ĝi staras antaŭe, sufikso, se ĝi staras poste (kaj infikso, se interne). Ĝi estas la ĉefa ilo de derivado, kiel -ej- en lernejo. La PMEG priskribas 31 oficialajn sufiksojn kaj 10 oficialajn prefiksojn, kaj atentigas, ke la limo inter afikso kaj radiko estas ĉefe afero de tradicio: afikso estas radiko, kiu sekvas specialajn regulojn en la vortfarado. Vidu ekzemple mal-, ge- aŭ -ej-, -uj-.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «afix» · PMEG, «Kio estas afikso?» · PMEG, sufikso EJ
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo? · Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto · Kiun nivelon de Esperanto oni atingas per Esperanto12?
Aglutina lingvo
Lingvistiko. Lingvo, en kiu la gramatikajn funkciojn de la vortoj esprimas klare distingeblaj afiksoj, kiuj aldoniĝas al la radiko sen kunfandiĝi kun ĝi. La Diccionari de lingüística de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL) donas kiel ekzemplojn la eŭskan, la hungaran, la turkan, la svahilan kaj la japanan; ĝi estas unu el la klasoj de la lingva tipologio, apud la izolaj, la fleksiaj kaj la polisintezaj lingvoj. Esperanto havas ĝian ĉefan trajton: laŭ la 11-a regulo de la Fundamento, kunmetitajn vortojn oni formas per «simpla kunigo» de radikoj, kaj la gramatikaj finaĵoj estas rigardataj kiel memstaraj vortoj, tiel ke ĉiu ero konservas sian formon, kiam ĝi kuniĝas kun la aliaj.
Fonto: Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «llengua aglutinant» · Diccionari de lingüística, «tipologia lingüística» · Fundamento de Esperanto, gramatiko, regulo 11
En la retejo: Kuriozaĵoj pri Esperanto · Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto
AIS
Mallongigo. Akademio Internacia de la Sciencoj. Akademia institucio iniciatita de la germana pedagogo Helmar Frank en la Respubliko San-Marino: la sanmarina registaro aprobis la proponon la 19-an de majo 1983, kaj la unua studsesio estis inaŭgurita la 28-an de decembro de tiu jaro. Ĝi okazigas kursojn kaj donas proprajn titolojn de bakalaŭro, magistro kaj doktoro, kun la Internacia Lingvo kiel sola laborlingvo, sed neniu registaro oficiale agnoskas tiujn titolojn. Ekde 2020 ĝia jura personeco troviĝas en Germanio.
Fonto: AIS, respondoj al la plej oftaj demandoj · UEA, «AIS»
Akademio de Esperanto
Esperanto-movado. La sendependa lingva institucio, kies tasko laŭ ĝia statuto estas konservi kaj protekti la fundamentajn principojn de la lingvo kaj kontroli ĝian evoluon. Ĝi naskiĝis en 1905, ĉe la unua Universala Kongreso, kiel Lingva Komitato; en 1948 la Komitato kaj ĝia supera komisiono, tiam nomata «Akademio», kunfandiĝis. Ĝi havas principe 45 membrojn, elektatajn de la Akademio mem por naŭ jaroj kaj renovigatajn je triono ĉiujn tri jarojn. Ĝi gardas la Fundamenton de Esperanto kaj publikigas siajn decidojn kaj rekomendojn en Oficialaj Informoj. Ĝi ne dependas de UEA, sed la statuto de UEA difinas la oficialan lingvon de la asocio interalie per «la ĝenerala lingvouzo kontrolita de la Akademio de Esperanto».
Fonto: Akademio de Esperanto: historio · Statuto de la Akademio · Akademio: Oficialaj Informoj · Statuto de UEA, art. 6
En la retejo: Kiu regas Esperanton? · «-ata» aŭ «-ita»: tridek kvin jaroj da kverelado pri du literoj
Akirado de duaj lingvoj
Lingvistiko. Procezo, per kiu homo, kiu jam scipovas lingvon (la L1), lernas alian, kaj ankaŭ la esplorkampo, kiu studas ĝin. La Diccionari normatiu valencià, la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL), difinas akiradon kiel «procezon de lernado de lingvo, ĝenerale de la gepatra»; kiam temas pri dua lingvo, la esploroj mezuras ekzemple, kiom da vortoj necesas por kompreni tekston sen helpo (leksika kovro) aŭ kiom pezas la lingvolerna kapablo. En tiu kadro eblas kontroli la asertojn pri la facileco de Esperanto aŭ pri ĝia propedeŭtika valoro.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «adquisició» · XTEC (Generalitat de Catalunya, la kataluna registaro), «L’adquisició de segones llengües» · Laufer kaj Ravenhorst-Kalovski, «Lexical threshold revisited», Reading in a Foreign Language 22 (2010)
En la retejo: Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto · Ĉu Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn?
Akuzativo
Esperanto. La kazo markita per la finaĵo -n, kiu montras ĉefe la rektan objekton. Laŭ la 2-a regulo de la Fundamento la lingvo havas nur du kazojn, nominativon kaj akuzativon; la -n montras ankaŭ direkton (regulo 13), mezuron kaj daton, kaj povas anstataŭi la prepozicion je (regulo 14). En la reformo de 1894 Zamenhof proponis forigi ĝin, ĉar «eraroj en la uzado de la akuzativo apartenas al la plej oftaj» inter la komencantoj; la propono ne sukcesis.
Fonto: La gramatiko de la Fundamento, reguloj 2, 13 kaj 14 · PMEG, «N por objekto» · PMEG, «N – bazaj reguloj» · Diccionari normatiu valencià, «acusatiu»
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto · 1894: kiam Zamenhof provis reformi Esperanton kaj la esperantistoj diris al li ne
Aligatori
Esperanto. Varianto de krokodili: en esperanta medio, paroli alian lingvon ol Esperanton, kiu estas gepatra lingvo de nur parto de la ĉeestantoj; ekzemple valenciano, kiu parolas france kun franco. Laŭ la Reta Vortaro, aligatorado estas «same malakceptata inter esperantistoj kiel krokodilado».
Fonto: Reta Vortaro, «aligatori»
En la retejo: Prezento de la libro «Esperanto y esperantistas de Teruel», en la Aragona Centro (2022)
Amikejo
Esperanto. La nomo, kiun oni volis doni al Neŭtrala Moresneto, enklavo inter Prusio kaj Nederlando (poste Belgio), kiun la Viena Kongreso lasis neatribuita. En 1908 la kuracisto Wilhelm Molly kaj aliaj esperantistoj proklamis ĝin Esperanto-ŝtato kun tiu nomo, kaj la loĝantoj eklernis la lingvon; ekzistis flago kaj himno. La projekto ne prosperis: en 1914 germanaj trupoj okupis la teritorion, kaj la Traktato de Versajlo atribuis ĝin al Belgio. Vidu Insulo de la Rozoj.
Fonto: Neal Ascherson, «Memories of Amikejo», London Review of Books 34:6, 22-a de marto 2012
En la retejo: La insulo kiu oficialigis Esperanton sen havi eĉ unu parolanton
Amikumu
Esperanto-movado. Poŝtelefona aplikaĵo por trovi proksimajn parolantojn de iu lingvo. Ĝi estis lanĉita la 22-an de aprilo 2017, unue por esperantistoj, kaj jam la unuan tagon superis mil uzantojn; nun ĝi diras, ke ĝi subtenas milojn da lingvoj. Ĝin kreis la aŭstraliano Richard Delamore, konata pro siaj Esperantaj filmetoj, kaj Chuck Smith, fondinto de la Esperanta Vikipedio.
Fonto: «Amikumu ekhavis pli ol mil novajn uzantojn», Libera Folio, 23-a de aprilo 2017 · Amikumu: «Meet the Amikumu team»
En la retejo: Kiom da homoj vere parolas Esperanton? · Ni kalkulu nin: propono por Pasporta Servo
AMO
Esperanto-movado. Aktivula Maturigo, programo de UEA por formi gvidantojn kaj aktivulojn de la movado, en formo de serio de seminarioj de du ĝis sep tagoj, ofte kunligitaj kun alia renkontiĝo. Ĉiu seminario portas ordinalan numeron (AMO 1, AMO 2…), kiun atribuas UEA. Laŭ UEA, la programo estis koncipita en la dua duono de 2013, baldaŭ post kiam la Universala Kongreso de Rejkjaviko elektis novan estraron, kaj de marto 2014 ĝis januaro 2022 okazis 82 seminarioj, en ĉiuj kontinentoj.
Fonto: UEA, Retejo por Aktivuloj: «Aktivula Maturigo (AMO)»
En la retejo: La 82-a Hispana Kongreso de Esperanto: Cheste, septembro 2024 · Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas
Antaŭkongreso kaj postkongreso
Esperanto-movado. Pli mallongaj renkontiĝoj tuj antaŭ aŭ tuj post granda kongreso, ofte en alia urbo aŭ regiono. Post la Universala Kongreso de Barcelono en 1909 unu okazis en Valencio, kun Zamenhof, kiun La Suno Hispana raportis en la kroniko «La Postkongreso en Valencio». Por la Universala Kongreso de Valencio en 1993, la oficiala antaŭkongreso de UEA okazis en Katalunio de la 20-a ĝis la 23-a de julio, kun pli ol cent partoprenantoj.
Fonto: La Suno Hispana n-ro 71, novembro 1909 (Bitoteko de HEF) · Boletín de HEF n-ro 312 (1993), PDF
En la retejo: Zamenhof en Valencio · La 78-a Universala Kongreso de Esperanto: Valencio, julio de 1993
Apriora kaj aposteriora lingvo
Lingvistiko. Klasado de la planlingvoj laŭ la deveno de ilia materialo. Apriora lingvo estas konstruita «de toutes pièces», tute de nulo, sen konsidero al la naturaj lingvoj: tiaj estas la filozofiaj lingvoj kaj Solresolo. Aposteriora lingvo prenas kiel modelon la naturajn lingvojn, precipe la eŭropajn, kaj ĉerpas el ili preskaŭ ĉiujn siajn elementojn: tia estas Esperanto. La klasadon fiksis Louis Couturat kaj Léopold Leau en Histoire de la langue universelle (1903), kie ili aldonis trian grupon, la miksajn sistemojn, kun Volapuko kiel modelo. La nomojn, ili diras en piednoto, ili prenis el raporto de Gaston Moch al la Universala Packongreso de 1897.
Fonto: Couturat kaj Leau, Histoire de la langue universelle, Parizo, 1903, enkonduko (Internet Archive)
En la retejo: Volapuko: la internacia lingvo kiu triumfis antaŭ Esperanto — kaj preskaŭ malaperis · Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton
Arbitreco de la signo
Lingvistiko. Principo, laŭ kiu ne ekzistas natura rilato inter la sonoj de vorto kaj ĝia signifo. Ferdinand de Saussure formulis ĝin en la Cours de linguistique générale (1916): «le signe linguistique est arbitraire». Li ankaŭ distingis gradojn: vingt estas nemotivita, sed dix-neuf estas «relativement motivé», ĉar ĝi vekas la partojn, el kiuj ĝi konsistas. En Esperanto okazas same: nenio en la formo de martelo montras ĝian signifon, dum segilo kompreneblas el segi kaj -il-. La radikoj estas arbitraj; la derivitaj vortoj, nur parte.
Fonto: Saussure, Cours de linguistique générale, unua parto (Vikifontaro) · Samloke, dua parto, pri la relativa motiviteco · PMEG, sufikso IL
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo?
Artefarita lingvo
Lingvistiko. Lingvo konscie kreita de unu persono aŭ de grupo, anstataŭ naskiĝi el la spontanea evoluo de komunumo. La Diccionari normatiu valencià (DNV), la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL), difinas ĝin kiel «sistemon de komunikaj signoj ellaboritan per intenca konvencio», kaj la Diccionari de lingüística de la AVL kontraŭmetas ĝin al natura lingvo. Ĝi estas la tradicia termino —Couturat kaj Leau parolis en 1903 pri «langues artificielles»—, sed la interlingvistiko preferas planlingvo, kiun uzas ekzemple Detlev Blanke; en la angla cirkulas ankaŭ constructed language (vidu konstruita lingvo). Ke la deveno estas intenca, diras nenion pri la posta uzo: Esperanto hodiaŭ havas denaskajn parolantojn, la denaskulojn.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «llengua», 12 · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «llengua artificial» · Diccionari normatiu valencià, «interlingüística» · Detlev Blanke, «Causes of the relative success of Esperanto» (2009) · Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006)
En la retejo: Oftaj demandoj pri Esperanto
Ata/ita-disputo
Esperanto. Polemiko pri la signifo de la pasivaj participoj -ata kaj -ita (kiel en farata kaj farita), unu el la plej longaj en la historio de la lingvo. Laŭ itismo aŭ aspektismo la finaĵo montras aspekton: -ita finitan agon, -ata daŭrantan aŭ ripetatan. Laŭ atismo aŭ tempismo ĝi montras tempon: -ata samtempecon, -ita antaŭecon; tial atistoj skribas Mi estis naskata en januaro, kie la tradicia uzo diras naskita. Petite de la Germana Esperanto-Asocio kaj de la komitato de UEA, la Akademio de Esperanto decidis la 25-an de novembro 1967, per 26 voĉoj el 31, ke en kvar modelaj frazoj nur la aspekta interpreto «estas konforma al la tradicia lingvouzo de Zamenhof, kaj ke ĉia alispeca interpreto estas neoficiala», kaj tiel konfirmis voĉdonon de 1965. En 1989 rezolucio de la Akademio difinis, ke «neatento al tia decido devas esti konsiderata kiel lingva eraro».
Fonto: Akademio de Esperanto, decido pri la pasivaj participoj (1967) kaj rezolucio de 1989 · PMEG, «Atismo»
En la retejo: «-ata» aŭ «-ita»: tridek kvin jaroj da kverelado pri du literoj · Kiu regas Esperanton?
AVL
Mallongigo. Acadèmia Valenciana de la Llengua (Valencia Lingva Akademio). Institucio de la Generalitat Valenciana — la registaro de la aŭtonoma Valencia Komunumo — kiu, laŭ la Statuto de Aŭtonomio, havas la taskon «difini kaj ellabori» la lingvan normon de la valencia lingvo, devigan por ĉiuj publikaj administracioj de la Valencia Komunumo. Ĝin kreis la Leĝo 7/1998, kiu ankaŭ komisias al ĝi gardi la valencian, surbaze de la leksikografia kaj literatura tradicio, de la valencia lingva realo kaj de la normigo firmiĝinta ekde la Normoj de Castelló. Ĝi havas dudek unu akademianojn. La RACV defendas alian kodigon, la Normojn de El Puig.
Fonto: Statuto de Aŭtonomio de la Valencia Komunumo, art. 6.8 kaj 41 (BOE, la oficiala ŝtata bulteno de Hispanio) · Leĝo 7/1998 pri la kreo de la Acadèmia Valenciana de la Llengua (BOE)
En la retejo: Du akademioj kaj unu lingvo: la AVL, la Normoj de El Puig kaj kiu decidas kiel oni skribas la valencian · La Valencia Esperanto-Asocio (2013): provo de generacia transdono
B
Beaufrontismo
Esperanto. Nomo, kiun Kabe donis al stila malvirto: skribi kun pli da gramatiko ol necese, precipe trouzante la kunmetitajn tempojn. Li uzis ĝin en parolado ĉe la unua Universala Kongreso, en Boulogne-sur-Mer en 1905, kie li dividis la historion de la lingvo en periodojn. Post la apero de la francaj lernolibroj, li diris, «oni komencis tro zorgi pri la teorio, penis skribi tro klare kaj enkondukis multepezan stilon», kaj «la trouzado de la kunmetitaj tempoj kaj aliaj Beaufront’ismoj estas la postsigno de la Franca periodo». La nomo venas de Louis de Beaufront, aŭtoro de la Commentaire sur la grammaire Esperanto (1903) kaj, post la krizo de Ido, de gramatikoj de tiu lingvo.
Fonto: Kabe, «Pri internacia organizacio de Esperanto» (1905), en Dokumentoj de Esperanto (Project Gutenberg) · Louis de Beaufront, Commentaire sur la grammaire Esperanto (1903), en Vikifontaro · Louis Couturat, Étude sur la dérivation (1910), kun la katalogo de verkoj en Ido (Internet Archive)
En la retejo: La «beaufrontismoj»: kiam skribi tro klare estis la difekto · La kritikoj de Kabe al Esperanto
Belartaj Konkursoj
Esperanto-movado. La ĉiujaraj literaturaj konkursoj de UEA, okazantaj ekde 1950, kun branĉoj por poezio, prozo, mikronovelo, eseo, teatraĵo kaj kantoteksto — ĉiam por originalaj verkoj — kaj premio por la infanlibro de la jaro. La premioj estas anoncataj dum la Universala Kongreso; ili do premias originalan literaturon en Esperanto.
Fonto: UEA: Regularo de Belartaj Konkursoj
En la retejo: La 78-a Universala Kongreso de Esperanto: Valencio, julio de 1993 · Claude Piron: la tradukisto de UN kiu verkis «Gerda malaperis!»
Betacismo
Lingvistiko. Prononcado de v kiel b, kiu forigas la distingon inter la du fonemoj. En Esperanto la distingo ekzistas kaj ŝanĝas la signifon (bero kaj vero estas malsamaj vortoj): la Fundamento prononcigas b kiel en la angla be kaj v kiel en very. Kiu havas betacismon, devas lerni distingon, kiun lia lingvo ne faras.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «betacisme» · Fundamento de Esperanto, gramatiko (angla versio) · Reta Vortaro, bero · Reta Vortaro, vera
En la retejo: Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto · Kuriozaĵoj pri Esperanto
BitArkivo
Esperanto-movado. Kunlabora cifereca arkivo de Esperanto-periodaĵoj, kiu priskribas sin kiel «kunlaborema komunumo kiu volas gardi la Esperantan kulturon por ĉiam». Ĝia katalogo (bitarkivo.org) priskribas pli ol naŭcent gazetojn el la tuta mondo, de 1887 ĝis nun, kun bibliografia slipo kaj, kiam ili ekzistas, la ciferecigitaj numeroj; por ke ili ne dependu de unu sola servilo, ĝi zorgas, ke kopioj estu ankaŭ aliloke, ekzemple en Internet Archive. Ĝin kreis Iván García, trezoristo de la grupo. Ĝi estas aparta de Bitoteko, de la Hispana Esperanto-Federacio, kaj de Gazetoteko.
Fonto: BitArkivo, ĉefpaĝo · BitArkivo: «La historio de BitArkivo»
En la retejo: La pedagogia revuo verkata en Esperanto · Zodiako, la esperanta revuo de la lernantoj de Cheste
Bitbulteno
Esperanto-movado. La retpoŝta bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio, sendata al ĉiu, kiu abonas ĝin. Ĝi estas dulingva, hispana kaj Esperanta, por servi kaj al tiuj, kiuj ankoraŭ ne konas la lingvon, kaj al esperantistoj. Ĝi ne havas fiksan periodecon, sed kutime aperas unufoje monate. Ĝi estas alia afero ol la Boletín, la revuo de la Federacio.
Fonto: Hispana Esperanto-Federacio: «Publicaciones»
En la retejo: La 82-a Hispana Kongreso de Esperanto: Cheste, septembro 2024 · À Punt intervjuas la grupon okaze de la Esperanto-Tago (2021)
Bitoteko
Esperanto-movado. La cifereca biblioteko de la Hispana Esperanto-Federacio. Ĝi enhavas ciferecigitajn dokumentojn el la biblioteko de la Federacio, nomita laŭ Juan Régulo Pérez, dokumentojn naskiĝintajn ciferece el ĝia agado, kaj fondusojn de aliaj devenoj, hispanaj kaj internaciaj. Tie troviĝas la kolekto de la Boletín de la Federacio, krom la kvar lastaj numeroj, rezervitaj al la membroj. Ĝi estas aparta de Gazetoteko kaj de BitArkivo.
Fonto: Bitoteko, ĉefpaĝo · Hispana Esperanto-Federacio: «Publicaciones»
En la retejo: La Esperanto-kurso en la liberecana biblioteko de CGT · Ses fotoj kaj sesdek jaroj: ni serĉas la junajn esperantistojn de Valencio (1965-1968)
Boletín de la HEF
Esperanto-movado. La revuo de la Hispana Esperanto-Federacio, aperanta ekde 1949. Malgraŭ la hispana nomo, preskaŭ ĉiuj artikoloj estas en Esperanto; hispane aperas nur la oficialaj tekstoj. La numero 1 estis eldonita en Valencio, ĉe la strato Russafa 7, ĉar tie la Federacio havis sian sidejon, kaj ĝi salutis la membrojn por la jaro 1949. Inter ĝiaj redaktoroj estis Luis Hernández Lahuerta, Antonio Marco Botella kaj Miguel Gutiérrez Adúriz. La malnovaj numeroj estas legeblaj en Bitoteko kaj en Gazetoteko; la kvar lastaj, nur por membroj.
Fonto: Hispana Esperanto-Federacio: «Publicaciones» · Boletín n-ro 1
En la retejo: D-ro Herrero, tridek jaroj da kursoj kaj ok da prezidanteco · Kiel Esperanto revenis post la milito: la rekonstruo, urbo post urbo · Ruzafa 7, Valencio (Hispanio)
Bona lingvo
Esperanto. La bona lingvo estas eseo de Claude Piron (1989) pri la stilo kaj kvalito de Esperanto, kaj, etende, la pozicio, kiun li defendas en ĝi. Piron argumentas, ke la parolata lingvo ofte trovas per siaj rimedoj de derivado kaj kunmetado pli bonajn solvojn ol la importado de novaj radikoj. Unu el liaj ekzemploj: por iri supren kaj malsupren skiante oni enkondukis la pruntvortojn ascendi kaj descendi, dum en skiferioj spontane naskiĝis en la interparolo alsupri kaj alvali, formitaj el la propra materialo de la lingvo kaj ne pli longaj. Piron avertas: «kiam mi traktos pri punktoj, pri kiuj homoj disopinias, bone konsciu, ke mi esprimos nur mian senton, aŭ la konkludon de mia pripensado, ne “veron”, kiun mi volus trudi».
Fonto: Claude Piron, La bona lingvo, plena teksto en la Tekstaro
En la retejo: Claude Piron: la tradukisto de UN kiu verkis «Gerda malaperis!»
Bulonja Deklaracio
Esperanto. Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo, akceptita en la lasta laborkunsido de la unua Universala Kongreso, en Boulogne-sur-Mer, la 9-an de aŭgusto 1905, laŭ propono de Zamenhof. Ĝiaj kvin punktoj difinas: ke esperantismo estas penado disvastigi la uzadon de «lingvo neŭtrale homa», kiu ne celas elpuŝi la naciajn lingvojn, kaj ke ĉiu alia ideo, kiun esperantisto ligas kun ĝi, «estos lia afero pure privata»; ke Esperanto estas la lingvo, ĉirkaŭ kiu grupiĝis la amikoj de la ideo de lingvo internacia; ke la lingvo estas «nenies propraĵo»; ke la sola deviga bazo estas la Fundamento de Esperanto, «en kiu neniu havas la rajton fari ŝanĝon», kaj ke la opinioj de Zamenhof mem estas «por neniu devigaj»; kaj ke esperantisto estas ĉiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon, «tute egale por kiaj celoj li ĝin uzas». Vidu neŭtraleco de la movado.
Fonto: Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (1905), Akademio de Esperanto
En la retejo: Ĉu esperantisto, esperantofono aŭ parolanto de Esperanto? · Zamenhof cionisto: la juda patrujo ĉe Misisipo kaj la rifuzo de la homaranismo
C
CEDA
Mallongigo. Confederación Española de Derechas Autónomas (Hispana Konfederacio de Aŭtonomaj Dekstraj Partioj). Koalicio de katolikaj dekstraj partioj kreita en Madrido komence de marto 1933, dum la Dua Hispana Respubliko. Ĝi kunigis la Acción Popular de José María Gil-Robles, la Derecha Regional Valenciana de Luis Lucía kaj aliajn grupojn; en la elektoj de novembro 1933 ĝi estis la partio kun la plej multaj deputitoj (115).
Fonto: Enciclopedia Galega Universal: «Confederación Española de Derechas Autónomas»
En la retejo: Kiel Esperanto revenis post la milito: la rekonstruo, urbo post urbo
Centra Oficejo
Esperanto-movado. (CO) La ĉefsidejo de UEA en Roterdamo, kie laboras la dungitoj de la asocio, gvidata de direktoro dungita de la estraro. Ĝi ricevas la raportojn de la LKK de la Universala Kongreso.
Fonto: Statuto de UEA, art. 7 kaj 45 · UEA: Kongresa Regularo
En la retejo: La 78-a Universala Kongreso de Esperanto: Valencio, julio de 1993
Ci
Esperanto. Pronomo de la dua persono strikte singulara, kiun Esperanto havas ekde la komenco, sed kiu preskaŭ neniam estis uzata. Ci ne aperas en la listo de pronomoj de la 5-a regulo de la gramatiko, sed ja en la Universala Vortaro (france tu, toi, angle thou, germane du) kaj en unu sola frazo de la Ekzercaro. Jam en 1888 la Dua Libro avertis, ke la vorto «estas trovata sole en la plena vortaro; en la lingvo mem ĝi preskaŭ nenian estas uzata» (nenian estas la tiama formo de neniam). PMEG taksas ĝian uzon en tradukoj, por redoni la familiaran pronomon de aliaj lingvoj, «netaŭga tradukomaniero», ĉar ĝia signifonuanco ne estas klare fiksita.
Fonto: PMEG, «Dua persono» · Dua Libro de l’ Lingvo Internacia (1888), sekcio 4 (Project Gutenberg) · Universala Vortaro, kapvorto ci
En la retejo: Ci, la pronomo kiu naskiĝis ekster la uzo
CNT
Mallongigo. Confederación Nacional del Trabajo (Nacia Konfederacio de Laboro). Anarkosindikatisma sindikato fondita en Barcelono en 1910. La mallongigo CNT-FAI kunigas la CNT kaj la Federación Anarquista Ibérica (Ibera Anarkiisma Federacio). La 25-an de julio 1936, en Barcelono, la CNT-FAI eldonis la unuan numeron de informa bulteno en Esperanto, la Informa Bulteno. Vidu laboristan esperantismon.
Fonto: CNT: «¿Qué es CNT?» · Informa Bulteno, n-ro 1, 25-a de julio 1936 (faksimilo) · «La conferencia de la fundación de la FAI en Valencia, 1927»
En la retejo: Esperanto kaj la laborista movado: kial Valencio staras meze de tiu historio
Cseh-metodo
Esperanto. Rekta metodo por instrui Esperanton, sen lernolibro kaj sen traduko, kreita de la hungara katolika pastro Andreo Cseh en 1920 en Sibiu (Transilvanio), antaŭ plurnacia grupo, por kiu ne ekzistis lernolibroj. Laŭ la Enciklopedio de Esperanto, ĝiaj principoj estas: neniu lernolibro; neniu nacia lingvo, sed klarigo de la novaj vortoj per jam konataj; ĥoraj respondoj de la tuta klaso; konversacio pri aktualaj temoj; humuro; kaj ke la lernantoj mem malkovru la regulojn. Cseh preferis eksterlandajn instruistojn. En 1930 li fondis, kun la geedzoj Isbrücker, la Internacian Cseh-Instituton de Esperanto, kaj la metodo disvastiĝis en multaj landoj.
Fonto: Enciklopedio de Esperanto (1933), artikoloj «Cseh» kaj «Cseh-metodo», p. 141-142
En la retejo: La gefiloj de Zamenhof: familio detruita de la Holokaŭsto · Dennis Keefe, pli ol kvardek jaroj da Esperanto-instruado, de Cheste ĝis Ĉinio
Ĉ
Ĉapelitaj literoj
Esperanto. La ses propraj literoj de la Esperanta alfabeto: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ kaj ŭ; la kvin unuaj portas ĉapelon, la ŭ hoketon. Ili estas diakritaj signoj, kiuj ebligas, ke ĉiu litero respondu al unu sola sono, laŭ fonologia ortografio. Ĉar multaj presejoj, kaj poste multaj komputiloj, ne havis ilin, jam la Fundamento permesis anstataŭi ilin (vidu h-sistemo kaj x-sistemo). En la reformo de 1894 Zamenhof proponis forigi ilin, ĉar en la praktiko ili montriĝis «tre grava barilo por la disvastiĝado de nia lingvo»; la Akademio de Esperanto deklaris en 1982, ke «neniu ortografia ŝanĝo estas necesa aŭ dezirinda». La ĥ estas la plej malofta sono de la lingvo, kaj multaj vortoj havas variantojn kun k: ĥemio kaj kemio.
Fonto: PMEG, «Literoj» · PMEG, «Bazaj elparolaj reguloj» (alternativoj al ĥ) · Akademio de Esperanto, deklaroj de 1982 kaj 2007 pri la alfabeto · L. L. Zamenhof, Pri reformoj en Esperanto (1894), sekcio «Alfabeto»
En la retejo: Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto · Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton
D
Delegacio por la Alpreno de Internacia Helpa Lingvo
Esperanto-movado. Délégation pour l’adoption d’une langue auxiliaire internationale: franca iniciato de 1901, kies sekretario estis la filozofo kaj matematikisto Louis Couturat, por elekti internacian helpan lingvon. Ĝia deklaro difinis tian lingvon kiel destinitan «ne anstataŭi en la individua vivo de ĉiu popolo la naciajn lingvojn, sed servi al la skribaj kaj parolaj rilatoj inter personoj de malsamaj gepatraj lingvoj», kaj postulis, ke ĝi ne estu nacia lingvo. En oktobro 1907 ĝia komitato okazigis en Parizo dek ok kunsidojn kaj decidis adopti Esperanton kun reformoj en la direkto de la projekto nomata Ido, kiu fine fariĝis aparta lingvo.
Fonto: Louis Couturat, Pour la Langue Internationale, 1901, kun la deklaro de la Delegacio (Internet Archive) · Eldono de 1906 en Vikifontaro · Otto Jespersen, «History of our language», 1912
En la retejo: «Helpa»: la vorto kiun Zamenhof preskaŭ ne uzis · Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton · La «beaufrontismoj»: kiam skribi tro klare estis la difekto
Delegito
Esperanto-movado. Reprezentanto de UEA en urbo aŭ vilaĝo, kiu senpage helpas la membrojn de UEA; la regularo distingas ĉefdelegiton, lokan delegiton, vicdelegiton, junularan delegiton (de TEJO) kaj fakdelegiton. Ĉiuj kune formas la Delegitan Reton.
Fonto: UEA: Regularo pri delegitoj · Statuto de UEA, art. 19-21
En la retejo: La 330 aŭstraj infanoj kiujn la esperantistoj venigis al Hispanio, 1920-1923 · Don Félix Navarro, la instruisto kiu instruis Esperanton al siaj lernantoj
Denaska parolanto
Lingvistiko. Homo, kiu lernis lingvon en la infanaĝo kiel gepatran aŭ unuan lingvon. En la plejmulto de la lingvoj la denaskaj parolantoj estas la bazo de la komunumo kaj de la normo; Esperanto estas escepto, ĉar preskaŭ ĉiuj, kiuj parolas ĝin, lernis ĝin plenkreskaj. Tamen ĝi havas denaskajn parolantojn, la denaskulojn, idojn de familioj kiuj parolas ĝin hejme: Jouko Lindstedt taksis ilin je ĉirkaŭ mil, ĉiujn almenaŭ dulingvajn, kaj rimarkas, ke dum la normo de la angla dependas ĉefe de ĝiaj denaskaj parolantoj, la granda plimulto de la Esperanto-komunumo konsistas el nedenaskaj parolantoj. Vidu ankaŭ natura lingvo.
Fonto: Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «parlant nadiu» · Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006)
En la retejo: Kiom da homoj vere parolas Esperanton?
Denaskulo
Esperanto. Homo, kiu lernis Esperanton en la infanaĝo, en la familio, kutime ĉar la gepatroj parolis ĝin hejme; la Reta Vortaro difinas ĝin kiel «homo, kiu lernis Esperanton infanaĝe en hejma medio». Denaskuloj estas denaskaj parolantoj en strikta senco, sed ĉiam du- aŭ trilingvaj: Esperanto kunvivas kun la hejma lingvo kaj kun tiu de la lando. La grandorda takso de Jouko Lindstedt taksas ilin je ĉirkaŭ mil (vidu skalo de Lindstedt).
Fonto: Reta Vortaro, «nask/i» (denaskulo) · Finnlanda Esperanto-Asocio (Suomen Esperantoliitto), la takso de Lindstedt
En la retejo: Kiom da homoj vere parolas Esperanton? · Oftaj demandoj pri Esperanto
Derivado
Lingvistiko. Formado de vortoj el radiko aŭ el alia vorto, per aldono de afiksoj aŭ per ŝanĝo de la vortklaso. En Esperanto ĝi estas tre produktiva, ĉar la afiksoj havas fiksan signifon (lernejo, segilo), kaj jam la ŝanĝo de la finaĵo ŝanĝas la vortklason. Ĝi distingiĝas de kunmetado, kiu kunigas radikojn. Vidu ankaŭ morfologia travidebleco.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «derivació», 2-a senco · PMEG, sufikso EJ · PMEG, sufikso IL
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo? · Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton · Kial estas tiom da komputistoj inter la esperantistoj?
Diakrita signo
Lingvistiko. Grafika signo aldonita al litero por doni al ĝi alian valoron, kiel la akcento aŭ la dierezo. El la 28 literoj de Esperanto ses portas diakritan signon kaj estas ekskluzivaj al la lingvo: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ kaj ŝ kun ĉapelo, kaj ŭ kun hoketo. Se oni ne povas presi ilin, la Fundamento permesas anstataŭigi la ĉapelon per postmetita h kaj ellasi la signon de ŭ. Vidu ĉapelitaj literoj kaj h-sistemo kaj x-sistemo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «diacrític», 2-a senco · PMEG, «Literoj» · Fundamento de Esperanto, gramatiko, alfabeto (angla versio)
En la retejo: Kuriozaĵoj pri Esperanto · La esperanta hejmpaĝo de la Universitato de Valencio, dokumentita inter 1997 kaj 2000
Diasistemo
Lingvistiko. Aro de la komunaj kaj diverĝaj trajtoj de du aŭ pli da lingvaj variaĵoj, konsiderataj kiel unu sola sistemo. Ĝi permesas priskribi kiel partojn de unu tuto variaĵojn, kiuj diferencas inter si, kaj ĝi estas unu el la konceptoj, per kiuj oni diskutas, kie finiĝas unu lingvo kaj komenciĝas alia.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «diasistema»
En la retejo: Du akademioj kaj unu lingvo: la AVL, la Normoj de El Puig kaj kiu decidas kiel oni skribas la valencian
Diglosio
Lingvistiko. Situacio, en kiu du lingvoj aŭ variaĵoj kunekzistas kun dividitaj funkcioj: unu por la formalaj kaj skribaj uzoj, la alia por la neformalaj kaj buŝaj. Charles A. Ferguson difinis la koncepton en la artikolo «Diglossia» (1959). La dokumento de UNESKO pri lingva vigleco de 2003 priskribas ĝin kiel la dividon, en kiu la nedominanta lingvo restas por la hejmo kaj la neformalaj kuntekstoj. Hèctor Alòs demandis, ĉu lingvo franka, kiu okupas la prestiĝajn funkciojn, stabiliĝas en diglosia ekvilibro aŭ fine forpuŝas la lokan lingvon. Vidu kunstandardo kaj lingva anstataŭiĝo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «diglòssia» · Ferguson, «Diglossia», Word 15 (1959) · UNESKO, Language Vitality and Endangerment (2003) · Alòs i Font, Kataluna Esperantisto 350 (2009)
En la retejo: «Helpa»: la vorto kiun Zamenhof preskaŭ ne uzis
Digrafo
Lingvistiko. Grupo de du literoj, kiuj reprezentas unu solan sonon, kiel ny aŭ ll en la valencia. La alfabeto de Esperanto ne havas digrafojn: laŭ la Fundamento, ĉiu vorto estas legata ekzakte tiel, kiel ĝi estas skribita, kaj ne ekzistas mutaj literoj. Digrafoj aperas nur kiel grafika rimedo: se oni ne povas presi la diakritajn signojn, la Fundamento permesas skribi h post la litero (ch, gh, sh…), kio estas la h-sistemo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «dígraf» · Fundamento de Esperanto, gramatiko, alfabeto kaj regulo 9 (angla versio)
En la retejo: Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto · Kial estas tiom da komputistoj inter la esperantistoj?
Dua Libro
Esperanto. Dua Libro de l’ Lingvo Internacia, la libro, kiun Zamenhof publikigis en 1888, jaron post la Unua Libro. Male al la unua lernolibro, ĝi estas verkita tute en Esperanto: laŭ la antaŭparolo, por doni al la dezirantoj «sufiĉe da materialo por legi kaj la eblon tute bone ellerni la lingvon». Zamenhof dankas en ĝi pro la ricevitaj promesoj, multaj subskribitaj «senkondiĉe», kaj anoncas, ke li publike respondos la demandojn kaj proponojn de la legantoj en sinsekvaj kajeroj dum 1888. La teksto konservas formojn poste ŝanĝitajn, kiel kian kaj tian anstataŭ la nunaj kiam kaj tiam. En ĝi aperas ankaŭ unu el la malmultaj fruaj mencioj de la pronomo ci.
Fonto: Dua Libro de l’ Lingvo Internacia, plena teksto (Project Gutenberg)
En la retejo: Nomo «tute senlogika»: kial Esperanto nomiĝas Esperanto · «Mi lernos ĝin, se lernos ĝin dek milionoj da aliaj»
E
Edukado.net
Esperanto-movado. Portalo por instruistoj de Esperanto, kursgvidantoj kaj memlernantoj, aktiva ekde 2001, kun didaktikaj materialoj, biblioteko, instruista trejnado, informoj pri la KER-ekzamenoj kaj «Panteono» de centoj da instruistoj, vivantaj kaj forpasintaj, kiun ĝi kompletigas ĉiun 15-an de decembro. Ĝi ankaŭ organizas la konversacian projekton Ekparolu!, kaj ĝin mastrumas la fondaĵo Edukado.net, kunlabore kun E-dukati kaj ESF.
Fonto: edukado.net, ĉefpaĝo · edukado.net: «Panteono»
En la retejo: Ĉu eblas atesti la nivelon de Esperanto? · Augusto Casquero, duono da vivo instruante Esperanton tra la mondo · Retaj Esperanto-kursoj: kie lerni Esperanton per Interreto
EEU
Esperanto-movado. Eŭropa Esperanto-Unio, organizo, kiu kunigas la landajn asociojn de la ŝtatoj de la Eŭropa Unio kaj de la kandidataj landoj; aliaj eŭropaj asocioj povas esti observantoj, sen voĉdonrajto. Laŭ sia prezento, ĝi reprezentas la esperantistojn de EU antaŭ la eŭropaj institucioj kaj laboras por lingva egaleco. Ĝia historio situigas la originon en la «Konvencio», kiun en 1977, dum la UK en Rejkjaviko, la prezidantoj de la landaj asocioj de la naŭ ŝtatoj de la tiama Eŭropa Ekonomia Komunumo pretis subskribi, kaj en la samtempa decido starigi sekretariejon en Bruselo. Ĝi organizas eŭropajn kongresojn kaj gvidis projektojn financitajn de la Eŭropa Komisiono, kiel la retejon lingvo.info.
Fonto: EEU: «Pri EEU» · EEU: historio · Retejo de EEU (ĉefpaĝo, projektoj kaj kongresoj)
En la retejo: 1,6 milionoj da eŭroj en dek ok jaroj: kion la Eŭropa Komisiono pagis al Esperanto · Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit?
EGB kaj BUP
Mallongigo. Educación General Básica kaj Bachillerato Unificado y Polivalente (Ĝenerala Baza Edukado kaj Unuigita Plurcela Mezlernejo): du niveloj de la hispana eduka sistemo, kreitaj per la Ĝenerala Leĝo pri Edukado de 1970. EGB estis la deviga kaj senpaga instruado, de ok lernojaroj, kutime inter la aĝoj de ses kaj dek tri jaroj; BUP, la posta mezlerneja ciklo (bachillerato), de tri lernojaroj, inter dek kvar kaj dek ses jaroj. La LOGSE (Organika Leĝo pri la Ĝenerala Ordigo de la Eduka Sistemo) de 1990 reorganizis la sistemon en elementan kaj mezan edukadon.
Fonto: Leĝo 14/1970, ĝenerala pri edukado, art. 15 kaj 21 (BOE) · Organika Leĝo 1/1990 pri la ĝenerala ordigo de la eduka sistemo (BOE)
En la retejo: Zodiako, la esperanta revuo de la lernantoj de Cheste · Ĉu Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn? · Juan Antonio Giménez, la instruisto kiu ellitiĝis je la kvara por aŭskulti Varsovion
E@I
Esperanto-movado. Junulara organizo kun sidejo en Slovakio, kiu faras edukajn projektojn en la reto. Ĝi mem malvolvas la mallongigon kiel Edukado@Interreto (oficiala slovaka nomo Edukácia@Internet), dum UEA, en la listo de fakaj asocioj, nomas ĝin Esperanto@Interreto. Laŭ E@I, ĝi funkciis sen jura personeco ekde 1999 kaj registriĝis kiel asocio en Slovakio la 14-an de novembro 2005; UEA indikas 2001 kiel fondjaron. Ĝi kreis plurlingvajn retejojn por lerni lingvojn, kiel Slovake.eu, kaj organizas renkontiĝojn kiel la Polyglot Gathering kaj LingvaFest’.
Fonto: E@I: «Pri ni» · E@I: ĉefpaĝo kaj projektoj · UEA: fakaj asocioj
En la retejo: Kiel lerni aliajn lingvojn per Esperanto · Ĉu Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn?
-ej- kaj -uj-
Esperanto. Du lokaj sufiksoj, ofte konfuzataj. -ej- montras lokon destinitan por io (lernejo, kuirejo); -uj- montras tion, kio estas farita por enhavi ion, kun tri uzoj: ujo (salujo, monujo), arbo aŭ planto (pomujo) kaj lando, el la nomo de popolo (Turkujo). Ambaŭ troviĝas jam en la Universala Vortaro. La landa uzo hodiaŭ konkurencas kun la neoficiala sufikso -i- (vidu landnomoj).
Fonto: PMEG, «EJ» · PMEG, «UJ» · Universala Vortaro, kapvortoj ej’ kaj uj’
En la retejo: Ràdio Klara intervjuas la grupon pri la nova esperanto-kurso · Kia estas interne junulara kongreso de Esperanto
Elefen
Lingvistiko. Planlingvo nomata ankaŭ lingua franca nova (LFN), kun vortprovizo bazita sur la kataluna, la hispana, la franca, la itala kaj la portugala kaj kun tre reduktita gramatiko, simila al tiu de la latinidaj kreolaj lingvoj. Ĝi skribiĝas tiel, kiel ĝi sonas, per 22 literoj de la latina alfabeto. Ĝia aŭtoro, C. George Boeree, rakontas, ke li komencis krei ĝin en 1965, inspirite de la lingua franca de Mediteraneo, piĝino de maristoj kaj komercistoj.
Fonto: Elefen, oficiala retejo · Elefen, «Demandas comun», respondoj de C. George Boeree
En la retejo: Kiel lerni aliajn lingvojn per Esperanto
Elizio de la -o
Esperanto. La ebleco forlasi la finan -o de substantivoj kaj la a de la artikolo la, skribante anstataŭe apostrofon: de l’ mondo, Ŝiller’ anstataŭ Ŝillero. La 16-a regulo de la Fundamento permesas ĝin euphoniae gratia, pro bonsoneco. La akcento restas, kie ĝi estis, kvazaŭ la vokalo ankoraŭ ĉeestus: vesper’ prononciĝas vespér’. Ĝi eblas nur ĉe la O-finaĵo de substantivo, kaj ne kiam sekvas -j aŭ -n; adjektivojn kaj verbojn oni ne povas apostrofi. Jam en 1894 Zamenhof konsilis «uzadi la apostrofadon nur en versoj».
Fonto: La gramatiko de la Fundamento, regulo 16 · PMEG, «Normala apostrofado»
En la retejo: Estellés en Esperanto: la poemoj de la 4-a Festa Estellés
Enciklopedio de Esperanto
Esperanto. Enciklopedio de la Esperanto-movado eldonita en Budapeŝto de la eldonejo Literatura Mondo, kies unua eldono estas de 1933. Ĝin redaktis L. Kökény kaj V. Bleier, kun Kálmán Kalocsay respondeca pri la lingva parto, laŭ iniciato de I. Ŝirjaev. Ĝi enhavas biografiojn, organizojn, gazetojn, urbojn, verkojn kaj faktojn de la historio de Esperanto ĝis la komenco de la 1930-aj jaroj, kun kunlaborantoj el multaj landoj. Ĝi estas unuamana fonto pri la movado de antaŭ la Dua Mondmilito: en ĝi troviĝas, ekzemple, la unua tutmonda inventaro de stratoj kaj monumentoj (vidu ZEO). Ekzistas faksimilo en Wikimedia Commons kaj transskribita eldono en PDF.
Fonto: Enciklopedio de Esperanto (1933), faksimilo en Wikimedia Commons · Transskribita eldono en PDF
En la retejo: La stelo, la flago kaj la melono · Du stratoj de Valencio kun esperanta nomo
EOI
Mallongigo. Escola Oficial d’Idiomes, hispane Escuela Oficial de Idiomas (Oficiala Lingvolernejo). Publika lernejo, kie oni instruas la oficialajn lingvokursojn de la hispana eduka sistemo. La Organika Leĝo pri Edukado (2006) komisias al ĝi la mezan kaj altan nivelojn de la lingvoinstruado, adaptitajn al la niveloj de la Eŭropa Konsilio (KER); ĝi donas la oficialajn atestilojn kaj antaŭenigas precipe la oficialajn lingvojn de Eŭropa Unio, la kunoficialajn lingvojn de Hispanio kaj la hispanan por eksterlandanoj.
Fonto: Organika Leĝo 2/2006 pri edukado, art. 59-61 (BOE)
En la retejo: Ĉu eblas atesti la nivelon de Esperanto? · La instruado de la grupo: la esperanto-kursoj kiujn ni instruis · Esperanto en la EOI – Saïdia
Erasmus+
Mallongigo. Programo de Eŭropa Unio por edukado, trejnado, junularo kaj sporto, kun buĝeto taksita je 26,2 miliardoj da eŭroj por la periodo 2021-2027. Multajn alvokojn, ekzemple pri plenkreskula edukado kaj pri junularo, ne mastrumas rekte la Eŭropa Komisiono, sed la naciaj agentejoj de ĉiu ŝtato. Por malgrandaj organizoj sen sperto ekzistas la malgrandskalaj partnerecoj (KA210, Small-scale partnerships), de 6 ĝis 24 monatoj, pensitaj kiel unua paŝo al eŭropa kunlaboro.
Fonto: Eŭropa Komisiono: «What is Erasmus+?» · Gvidilo de la programo Erasmus+: «Small-scale partnerships»
En la retejo: 1,6 milionoj da eŭroj en dek ok jaroj: kion la Eŭropa Komisiono pagis al Esperanto · Ĉu Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn? · Kiel financi malgrandan asocion en Valencio: subvencioj, kotizoj, sponsorado kaj donacoj
ESF
Esperanto-movado. Esperantic Studies Foundation, fondaĵo kreita en 1968 por antaŭenigi akademian esploradon kaj dialogon pri la lingvaj problemoj kaj politikoj de la mondo, inkluzive de Esperanto kiel planlingvo. Ĝi financas esplorstipendiojn en la homaj kaj sociaj sciencoj rilate al interlingvistiko, lingva justeco kaj interkultura komunikado, kiel la Marjorie Boulton Fellowships, kaj gvidas kaj financas la someran kurson NASK.
Fonto: ESF: «About us» · ESF: ĉefpaĝo · ESF: «Education»
En la retejo: Esperanto: jes, sed… · Ĉu Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn?
Esperanta Civito
Esperanto-movado. Organizo, kiu volas doni proprajn instituciojn al la Esperanto-komunumo, kiun ĝia fonda Pakto difinas kiel «senŝtata diaspora lingva kolektivo al kiu homoj apartenas pro libera elekto». Ĝi naskiĝis el la Pakto por la Esperanta Civito, kontrakto inter establoj subskribita la 10-an de aŭgusto 1998; ĝia Konstitucia Ĉarto estis promulgita la 2-an de junio 2001. Ĝi havas instituciojn laŭ la modelo de ŝtato: dućambran Parlamenton (Forumo kaj Senato), konsulon kaj arbitracian tribunalon, la Kortumon. Ĝiaj subtenantoj vidas en ĝi la realiĝon de raŭmismo; en 2009 la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio publikigis artikolon de Andrés Martín en tiu senco kaj replikon de Jorge Camacho, kiu riproĉis al la Civito, ke ĝi formale imitas ŝtaton.
Fonto: Pakto por la Esperanta Civito · Konstitucia Ĉarto de la Esperanta Civito · Andrés Martín, «Esperanta Civito», Boletín 386, 2009 · Jorge Camacho, letero en la Boletín 388, 2009
En la retejo: La Civito en Hispanio: aliĝo kaj rompo · Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo
Esperanta Retradio
Esperanto-movado. Ĉiutaga sonservo en Esperanto: ĉiun tagon ĝi publikigas mallongan voĉlegitan eron kun la tuta teksto apude, kio utilas al lernantoj. Ĝin fondis la aŭstro Anton Oberndorfer en 1998 por reelsendi per interreto la Esperantajn programojn de Pola Radio. Kiam tiu stacio ĉesis elsendi en Esperanto, fine de februaro 2011, Oberndorfer komencis fari ĉiutage proprajn programojn, kun volontulaj kunlaborantoj el pluraj landoj. La servo estas senpaga.
Fonto: Esperanta Retradio: «Pri ni» · Blogo de la Esperanta Retradio
En la retejo: Dek kvin jaroj da ĉiutagaj eroj kun la teksto apude: la Esperanta Retradio
Esperantismo
Esperanto. La movado, kiu celas la disvastigon kaj uzon de Esperanto, kaj la ideoj, kiuj ĝin akompanas. La Bulonja Deklaracio (1905) difinas ĝin en sia unua punkto kiel «penado disvastigi en la tuta mondo la uzadon de lingvo neŭtrale homa», kiu, «ne entrudante sin en la internan vivon de la popoloj kaj neniom celante elpuŝi la ekzistantajn lingvojn naciajn», donus al homoj de malsamaj nacioj la eblon kompreniĝadi inter si; «ĉiu alia ideo aŭ espero», kiun esperantisto ligas kun ĝi, «estos lia afero pure privata». La Diccionari normatiu valencià difinas ĝin kiel «moviment que promou la difusió i l’estudi de l’esperanto com a idioma auxiliar universal» («movado, kiu antaŭenigas la disvastigon kaj studadon de Esperanto kiel universala helplingvo»). Federico Gobbo studas ĝin kiel la lingvan ideologion de la movado, en kiu la neŭtraleco estis centra kaj pridisputata trajto. Esperantismo nomas ankaŭ esprimmanieron propran al Esperanto, kiel idiotismo.
Fonto: Bulonja Deklaracio (1905), punkto 1 · Diccionari normatiu valencià, «esperantisme» · Reta Vortaro, «esperantismo» · Federico Gobbo, «Beyond the Nation-State?», Social Inclusion 5/4 (2017)
En la retejo: Ĉu esperantismo sen esperantofonio? · Kiam lingvo promesas ŝanĝi la mondon: la sekulara mesianismo de Esperanto
Esperantisto
Esperanto. Vorto kun du sencoj, kiuj kunekzistas de la komenco. Laŭ la 5-a punkto de la Bulonja Deklaracio (1905), «esperantisto estas nomata ĉiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanto, tute egale por kiaj celoj li ĝin uzas», kaj la aparteno al societo esperantista estas «rekomendinda, sed ne deviga». La Diccionari normatiu valencià, la norma vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL), male difinas esperantista kiel «partidari de l’esperantisme» («subtenanto de esperantismo»), t.e. laŭ la subteno al la ideo kaj ne laŭ la uzo de la lingvo. La soci-lingvisto Federico Gobbo klarigas, ke esperantisto estas la tradicia termino por la subtenantoj de la movado, eĉ se ili ne aktive uzas la lingvon, kaj ke iuj parolantoj rifuzas ĝin kaj nomas sin esperantofonoj, por apartigi la uzon de la lingvo de la idealoj de la movado. La vorto estas formita per la sufikso -ist-.
Fonto: Bulonja Deklaracio (1905), punkto 5 · Diccionari normatiu valencià, «esperantista» · Federico Gobbo, «Beyond the Nation-State? The Ideology of the Esperanto Movement between Neutralism and Multilingualism», Social Inclusion 5/4 (2017) · Reta Vortaro, «esperantisto»
En la retejo: Ĉu esperantisto, esperantofono aŭ parolanto de Esperanto? · Ĉu esperantismo sen esperantofonio?
Esperantisto de la Jaro
Esperanto-movado. Honora titolo, kiun la revuo La Ondo de Esperanto, eldonata en Kaliningrado (Rusio), proklamas ĉiujare ekde 1998. La laŭreaton elektas voĉdonantoj; al la projekto aliĝis, laŭ la revuo, «reprezentantoj de diversaj tendencoj en la Esperanto-komunumo kaj sendependaj kompetentuloj». La unua laŭreato estis William Auld. En 2011 la titolon ricevis Dennis Keefe, pro la disvastigo de Esperanto en ĉinaj universitatoj kaj pro la projekto Esperanto-Insulo sur la insulo Hajnano.
Fonto: La Ondo de Esperanto: «La Esperantisto de la Jaro» · La Ondo de Esperanto: «Dennis Keefe – la Esperantisto de la Jaro 2011» · Hispana Esperanto-Federacio: «Las revistas»
En la retejo: Dennis Keefe, pli ol kvardek jaroj da Esperanto-instruado, de Cheste ĝis Ĉinio
Esperanto-flago
Esperanto. Verda flago kun blanka kvadrato en la supra maldekstra angulo kaj, en ĝi, verda stelo. Ĝi venas de la Esperanto-grupo de Boulogne-sur-Mer: laŭ la Enciklopedio de Esperanto (1933), ĝin desegnis Michaux, Sergeant kaj Duchochois, kaj komence la stelo portis literon E en la mezo, por plenumi lokan dekreton pri la standardoj de societoj. Ĝi flirtis tra la urbo dum la unua Universala Kongreso, en aŭgusto 1905, kaj la decidoj de la kongreso, publikigitaj en 1906 en la Esperantista Dokumentaro, diras: «oni akceptas kiel universalan E-an flagon, la flagon de la Boulogne-a Grupo». Vidu jubilea simbolo.
En la retejo: La stelo, la flago kaj la melono
Esperantofono
Esperanto. Persono, kiu parolas Esperanton, konsiderata nur laŭ la uzo de la lingvo, sendepende de tio, ĉu li kunhavas la idealojn de la movado. Ĝi estas pli teknika termino ol esperantisto, kiu tradicie nomas ankaŭ la subtenantojn de la ideo, eĉ se ili ne parolas la lingvon. Laŭ la soci-lingvisto Federico Gobbo, iuj parolantoj rifuzas la etikedon esperantisto kaj nomas sin esperantofonoj, por substreki, ke ili apartenas al la komunumo, kiu uzas la lingvon, sen kunhavi la idealojn de la movado; por ili la valoro de Esperanto kuŝas en la lingvo mem kaj en ĝia uzo.
En la retejo: Ĉu esperantisto, esperantofono aŭ parolanto de Esperanto? · Ĉu esperantismo sen esperantofonio?
Esperantologio
Esperanto. La studo de Esperanto kaj de la Esperanto-movado: ilia lingvo, historio, literaturo kaj sociologio. La Reta Vortaro difinas ĝin kiel «studo pri Esperanto kaj la esperanta movado, parto de planlingvoscienco», t.e. de interlingvistiko, kaj notas, ke oni povas diri ankaŭ Esperanto-scienco. Ĉiujare okazas esperantologia konferenco dum la Universala Kongreso, kaj inter 1999 kaj 2018 la internacia revuo Esperantologio / Esperanto Studies publikigis lingvajn, historiajn, literaturajn kaj sociologiajn studojn pri la lingvo.
Fonto: Reta Vortaro, «esperantologio» · Esperantologio / Esperanto Studies, retejo de la revuo
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo? · La apotekisto kiu volis konservi ĉion
Esperanto-Plaĝo
Esperanto-movado. Dumonata intensa kurso de Esperanto en Cullera, ĉe la valencia marbordo, apud la strando, gvidata de Dennis Keefe. Keefe anoncis ĝin en 2019 kiel eksperimentan kurson por pensiuloj el Azio kaj Eŭropo, en aprilo kaj majo; tiu unua eldono jam havis aliĝintojn el Ĉinio, Koreio kaj Japanio. Antaŭe Keefe estis iniciatinta sur la ĉina insulo Hajnano la projekton Esperanto-Insulo.
Fonto: Dennis Keefe, «Esperanto-Plaĝo en Hispanio», uea.facila, 3-a de marto 2019 · La Ondo de Esperanto: «Dennis Keefe – la Esperantisto de la Jaro 2011»
En la retejo: Dennis Keefe, pli ol kvardek jaroj da Esperanto-instruado, de Cheste ĝis Ĉinio · Historio de Esperanto en Valencio · Al Malago: valencianoj en la 78-a Hispana Esperanto-Kongreso (2019)
Esperanto-tago
Esperanto. La 26-a de julio, datreveno de la apero de la unua lernolibro de Esperanto, la Unua Libro, en 1887. UEA ĉiujare festas ĝin kiel «la naskiĝtagon de la internacia lingvo Esperanto» kaj ankaŭ kiel «la tagon de lingva justeco», per publika mesaĝo; laborgrupo ĉiujare pretigas afiŝojn por konigi la lingvon. Vidu ankaŭ Zamenhof-tago.
Fonto: Mesaĝo de UEA okaze de la Esperanto-tago 2022, en La Ondo de Esperanto · «26a de julio – Esperanto-Tago», uea.facila
En la retejo: La 26-a de julio, Tago de Esperanto, kaj la someraj kongresoj · La valencia afiŝo de la Tago de Esperanto 2023
Esperantujo
Esperanto. La tuto de la lokoj, renkontiĝoj kaj rilatoj, kie oni vivas en Esperanto: kongresoj, kluboj, retoj, amikecoj. La vorto estas farita per la sufikso -uj- (vidu -ej- kaj -uj-); PMEG glosas ĝin kiel «Esperantolando, la (imagata) lando de la esperantistoj, la Esperanta mondo (la kongresoj k.t.p.)». Ĝi havas nek teritorion nek landlimojn: ĝi ekzistas nur tie, kie iu uzas la lingvon.
Fonto: Bertilo Wennergren, PMEG, «UJ»
En la retejo: La mil manieroj esti esperantisto · Esperanto: jes, sed…
Estraro
Esperanto-movado. La grupo, kiu gvidas organizon. En UEA la komitato elektas ĝin por tri jaroj, kaj ĝi respondecas antaŭ la komitato; ĝin formas la prezidanto, unu aŭ du vicprezidantoj, la ĝenerala sekretario kaj du ĝis kvin aliaj membroj.
Fonto: Reta Vortaro: «estraro» · Statuto de UEA, art. 2, 29 kaj 32-33
En la retejo: La raporto kiu skribiĝas la tutan jaron · Kia estas interne junulara kongreso de Esperanto
Eterna komencanto
Esperanto. Lernanto, kiu jam de jaroj lernas la lingvon aŭ frekventas la klubon, sed ne superas la bazan nivelon kaj neniam ekparolas flue. La Reta Vortaro difinas ĝin kiel lernanton, «kiu restadas je baza nivelo, sen progreso», kaj citas Ivo Lapenna (1974), kiu atribuis la fenomenon almenaŭ parte al «ia danĝera komplekso de malpli granda valoro de Esperanto». En la movado la esprimo servas por diskuti kursojn, kiuj ne kondukas al reala uzado de la lingvo. Vidu ankaŭ krokodili.
Fonto: Reta Vortaro, «komenc/i» (eterna komencanto)
En la retejo: La eternaj komencantoj · Ĉu esperantismo sen esperantofonio?
Ethnologue
Lingvistiko. Katalogo de la vivantaj lingvoj de la mondo, eldonata de la organizaĵo SIL Global. La unua eldono, de novembro 1951, konsistis el dek mimeografitaj paĝoj, kiuj priskribis kvardek ses lingvojn aŭ lingvogrupojn. Hodiaŭ ĝi estas konsultebla rete, kun senpaga parto kaj pagenda parto, kiu enhavas la detalajn ciferojn de parolantoj. Ĝi klasas la viglecon de ĉiu lingvo per la skalo EGIDS, derivita de la skalo de Fishman. Ĝia artikolo pri Esperanto prezentas ĝin kiel konstruitan lingvon kaj lingvon de vasta komunikado, sur la ŝtupo «institucia» (institutional).
Fonto: SIL Global, «First Edition of Ethnologue» · Ethnologue, artikolo pri Esperanto · Ethnologue, «How do we classify and measure the status of languages?»
En la retejo: Kial estas tiom da komputistoj inter la esperantistoj?
Etna lingvo
Esperanto. Lingvo propra al popolo aŭ homa grupo, transdonata de generacio al generacio, kontraste al planlingvo. En la movado etna lingvo kovras tion, kion en aliaj kuntekstoj oni nomas nacia aŭ natura lingvo. Ĝin uzas ekzemple rezolucio de la 84-a Universala Kongreso (1999), citata de la Reta Vortaro: «la celo de la Internacia Lingvo Esperanto ekde la plej fruaj tempoj estas liveri al la mondo egalecan formon de komunikado, kiu konservas la etnajn lingvojn por ties utiligo interne de la diversaj regionoj, nacioj kaj etnoj». La pli malnova Bulonja Deklaracio (1905) parolas pri «lingvoj naciaj». La valencia adjektivo ètnic signifas, laŭ la Diccionari normatiu valencià (DNV), «rilata al etno».
Fonto: Reta Vortaro, «etno» kaj «etna» · Diccionari normatiu valencià, «ètnic» · Bulonja Deklaracio (1905)
Etnolingva infuzo
Lingvistiko. Praktiko de komunumoj, kiuj kutime komunikas en dominanta lingvo, sed enmetas fragmentojn de sia grupa lingvo, eĉ se la plimulto scipovas ĝin malmulte aŭ tute ne (angle ethnolinguistic infusion). La celo ne estas flueco, sed fortigi la ligon inter la persono, la grupo kaj la lingvo. Sarah Bunin Benor teoriadis la koncepton surbaze de la judaj someraj tendaroj en Usono, kaj ligas ĝin kun la metalingva komunumo kaj la postvernakulareco.
En la retejo: Ĉu esperantismo sen esperantofonio?
Eventa Servo
Esperanto-movado. Tutmonda kalendaro de Esperanto-aranĝoj (eventaservo.org) — kursoj, renkontiĝoj, kongresoj, retaj aŭ ĉeestaj —, kiujn ĉiu grupo aŭ organizo publikigas mem. UEA prezentas ĝin kiel «la oficiala evento-kalendaro de UEA kaj TEJO».
Fonto: UEA: «Asociaj eventoj»
En la retejo: Kalendaro · Retaj Esperanto-kursoj: kie lerni Esperanton per Interreto · La instruado de la grupo: la esperanto-kursoj kiujn ni instruis
F
Faka asocio
Esperanto-movado. Internacia asocio de esperantistoj, kiuj kunhavas profesion, sciencon, religion aŭ ŝatokupon kaj uzas Esperanton en tiu kampo. Laŭ la statuto de UEA, neŭtralaj fakaj asocioj povas aliĝi, kaj tiuj kun almenaŭ cent membroj elektas komitatanon. Ekzemploj estas ILEI kaj IFEF; la listo de UEA inkluzivas ankaŭ nealiĝintajn asociojn, kiel IKUE.
Fonto: Statuto de UEA, art. 14 kaj 23 · UEA: fakaj asocioj
Falsa amiko
Lingvistiko. Vorto de unu lingvo, kiu formale similas al vorto de alia lingvo, sed havas alian signifon. La angla library estas biblioteko, ne librejo. Ĉar Esperanto prenas siajn radikojn el eŭropaj lingvoj, ĝi havas multajn por latinidlingvano: sukcesi ne estas la valencia succeir (okazi), kaj demandi ne estas demandar (postuli, procesi). Por eviti ilin oni devas rigardi la vortaron, ne la similecon.
Fonto: TERMCAT, «fals amic» (per Optimot) · Reta Vortaro, sukcesi · Reta Vortaro, demandi
En la retejo: Falsaj amikoj: la vortoj de Esperanto kiuj ne signifas tion, kion ŝajnas · Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto
Federación Esperantista Levantina
Esperanto-movado. (Valencie Federació Esperantista Llevantina; Levante estas la hispana nomo de la orienta mediteranea marbordo de Hispanio.) Regiona federacio de esperantistoj, aktiva en la 1920-aj jaroj, kun sidejo en la Ateneu Científic (Scienca Ateneo), ĉe strato Mar 23, en Valencio. La Suno Hispana de septembro 1924 anoncis la «Primer Congreso de la Federación Esperantista Levantina» (unuan kongreson de la federacio) en Cheste por la 19-a kaj 20-a de oktobro de tiu jaro, organizatan de la esperantistoj de la urbeto interkonsente kun la plenuma komitato de la federacio. Ĝi ne estis nova: la Urba Biblioteko de Valencio konservas ĝian Boletín, kiu komenciĝas per la numero 1 de majo 1914. Ĝi ne estas konfuzenda kun la Valencia Esperanto-Federacio, fondita inter 1989 kaj 1991.
Fonto: La Suno Hispana n-ro 88, septembro 1924 (Bitoteko de HEF) · Katalogero de la Boletín de la Federación Esperantista Levantina, Urba Biblioteko de Valencio
En la retejo: Historio de Esperanto en Valencio
Fi- kaj -aĉ-
Esperanto. Du elementoj de malestimo, ĉiu en alia senco. Fi estas interjekcio de abomeno, jam en la Fundamento (Fi, kiel abomene!), kaj uziĝas ĉefe kiel prefikso de morala kondamno: fihomo, fidomo. La sufikso -aĉ- montras malbonan kvaliton: domaĉo, babilaĉi; ĝi estas oficiala ekde la unua el la Oficialaj Aldonoj, en 1909. Ili ne estu konfuzataj kun mal-, kiu formas kontraŭojn.
Fonto: PMEG, «AĈ» · PMEG, «Aliaj afiksecaj vortetoj» (fi) · PMEG, «Oficialaj ekkriaj vortetoj»
En la retejo: Insulti en Esperanto
Finaĵo
Lingvistiko. Varia fina parto de vorto, kiu montras gramatikajn trajtojn. La PMEG distingas en Esperanto du specojn: la vortklasajn finaĵojn (-o, -a, -e, -i kaj la verbaj -as, -is, -os, -us, -u) kaj la gramatikajn -j (pluralo) kaj -n (akuzativo), kiuj ne ŝanĝas la bazan signifon. Per radiko kaj finaĵoj oni jam povas fari vortojn: lerni, lernejo, lernejoj.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «desinència» · PMEG, «Vortelementoj kaj signifoj» · PMEG, «Vortklasaj finaĵoj»
En la retejo: Kiun nivelon de Esperanto oni atingas per Esperanto12? · Biografioj: la esperantistoj de la grupo
Fina venko
Esperanto. La tradicia celo de la movado, ke iam la tuta homaro, aŭ grava parto de ĝi, parolu Esperanton kiel duan lingvon apud la propra. La Reta Vortaro difinas ĝin kiel «funkciado de Esperanto kiel monda helpolingvo, kiel tradicie celas esperantismo». Ĝi ne signifas anstataŭigon de la naciaj lingvoj: jam la Bulonja Deklaracio parolis pri lingvo «neniom celante elpuŝi la ekzistantajn lingvojn naciajn» (vidu internacia helpa lingvo). La esprimo staras en la centro de la disputo inter finvenkismo kaj raŭmismo.
Fonto: Reta Vortaro, «venk/i» (Fina Venko) · Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (1905), Akademio de Esperanto
En la retejo: Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo · Kiam lingvo promesas ŝanĝi la mondon: la sekulara mesianismo de Esperanto
Finvenkismo
Esperanto. Sinteno, kiu metas la finan venkon super ĉiujn aliajn nunajn aplikojn de Esperanto kaj mezuras la movadon laŭ la distanco, kiu ankoraŭ restas ĝis ĝi. La Reta Vortaro difinas ĝin kiel «pligravigo de la Fina Venko kiel celo super aliaj nuntempaj aplikoj de Esperanto» kaj citas el La Ondo de Esperanto de 1999 ĝis 2004, interalie la konstaton, ke «finvenkismo kaj raŭmismo, se entute nomi ilin tiel, kunloĝas en ĉiu el ni». La Manifesto de Raŭmo (1980) nomis ĝiajn sloganojn «mitoj»: «la dua lingvo por ĉiu / la angla lingvo estas nia malamiko / UN devas adopti Esperanton». Vidu raŭmismo kaj plivastismo.
Fonto: Reta Vortaro, «venk/i» (finvenkismo) · Manifesto de Raŭmo (1980), plena teksto
En la retejo: Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo · La zombia lingvo: dudek jaroj de Jorge Camacho malmuntanta esperantismon de interne
Fondaĵo Canuto
Esperanto-movado. Fonduso de UEA, kiu pagas la membrokotizon de limigita nombro da aktivuloj, kiuj ne povas pagi ĝin mem. Ĝi financiĝas per donacoj de aliaj esperantistoj, kaj ekde 2015 UEA petas, ke la profitantoj ĉiujare montru signojn de sia aktiveco kaj denove petu la helpon. Ĝi portas la nomon de Giorgio Canuto, prezidanto de UEA de 1956 ĝis 1960. Laŭ la centjara historio de la asocio publikigita en la revuo Esperanto en 2008, dum la Malvarma Milito ĝi servis ĉefe por ke esperantistoj el Orienta Eŭropo kaj Sovetunio, kiuj ne povis pagi la kotizon el siaj landoj, povu esti individuaj membroj.
Fonto: UEA: «Donacu al UEA» · UEA: petilo por la Fondaĵo Canuto · Ulrich Lins, «La centjara vojo de Universala Esperanto-Asocio (II)», Esperanto 1214, majo 2008
En la retejo: Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas
Fonemo
Lingvistiko. Minimuma sonunuo, kiu, kontraste kun alia, distingas signifojn: la valenciaj cap kaj tap estas malsamaj vortoj pro la komenca fonemo. En Esperanto la alfabeto havas 28 literojn, kaj ĉiu havas bazan prononcon; laŭ la PMEG, ĉiuj literoj ĉiam prononciĝas kaj neniu estas muta, kvankam en la praktiko la prononco varias. Ke ĉiu litero respondas al unu sono, priskribas la ortografion, ne la fonemaron: parolanto povas ne havi kiel proprajn kelkajn fonemojn de Esperanto, kiel v distingan de b (vidu betacismo).
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «fonema» · PMEG, «Bazaj elparolaj reguloj» · PMEG, «Literoj»
En la retejo: Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto · Oftaj demandoj pri Esperanto
Fonologia ortografio
Lingvistiko. Skribsistemo, en kiu ĉiu litero respondas al unu sola distinga sono (fonemo) kaj ĉiu fonemo estas ĉiam skribata per la sama litero, tiel ke oni povas legi vorton neniam viditan kaj skribi vorton nur aŭditan. Esperanto havas tian: la 9-a regulo de la Fundamento diras, ke ĉiu vorto estas legata tiel, kiel ĝi estas skribita, kaj ke ne ekzistas mutaj literoj, kaj la PMEG precizigas: «La literoj havas po unu bazan elparolon, kiun oni ĉiam povas uzi, sed en la praktiko ĉiu litero varias en sia elparolo.» Pri la literoj kun diakritilo vidu ĉapelitaj literoj. Oni ofte diras, ke la alfabeto de Esperanto estas «fonetika»: tio, kion oni volas diri, estas ĝuste tio, unu litero por ĉiu fonemo.
Fonto: Fundamento de Esperanto, gramatiko, regulo 9 · PMEG, «Bazaj elparolaj reguloj»
En la retejo: Esperanto en facila lingvaĵo · Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto
Fontlingvo
Lingvistiko. La lingvo, el kiu oni faras lingvan operacion. En tradukado, ĝi estas la lingvo de la originala teksto, kiun oni transigas en la cellingvon; la Diccionari de lingüística de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL) nomas ĝin valencie llengua font aŭ llengua d’origen. En lingvolernado, ĝi estas la gepatra aŭ unua lingvo de tiu, kiu lernas alian. Ankaŭ Esperanto povas ludi tiun rolon: ekzistas kursoj de aliaj lingvoj verkitaj en Esperanto, kaj la ideo, ke lerni ĝin unue faciligas la lernadon de aliaj, havas propran nomon, la propedeŭtika valoro.
Fonto: Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «llengua font» (tradukado) · Diccionari de lingüística, «llengua font» (lingvodidaktiko)
En la retejo: Kiel lerni aliajn lingvojn per Esperanto · Ĉu Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn?
Free rider
Lingvistiko. Angla esprimo, laŭvorte «senpaga pasaĝero». En la debato pri lingva justeco, la filozofo Philippe Van Parijs uzas la ideon por priskribi la denaskan parolanton de la lingvo uzata kiel lingvo franka: li senkoste profitas de la peno, kiun la aliaj faras por lerni ĝin. Van Parijs traktas tion kiel problemon de justa kunlaborado kaj diskutas rimedojn kiel lingvan imposton al la anglalingvaj landoj. La raporto de Grin donis ciferojn al tiu avantaĝo por Britio.
En la retejo: Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit?
FSI
Mallongigo. Foreign Service Institute (Instituto de la Ekstera Servo). La trejna lernejo de la Ŝtata Departemento de Usono, fondita en 1947, kiu nun nomiĝas National Foreign Affairs Training Center. Ĝi estas konata pro sia klasifiko de lingvoj laŭ la nombro da instruhoroj, kiujn lernanto kutime bezonas por atingi la nivelon 3 de la usona registara skalo ILR: de 552-690 horoj (kategorio I: hispana, franca, itala…) ĝis 2200 (kategorio IV: araba, ĉina, japana, korea). La kategorioj estas difinitaj rilate al la angla: la I-a ampleksas «lingvojn proksime parencajn al la angla», kaj la IV-a la lingvojn «escepte malfacilajn por denaskaj anglalingvanoj». Esperanto ne aperas en la klasifiko.
Fonto: Ŝtata Departemento de Usono: «Foreign Language Training» · Ŝtata Departemento de Usono: «The History of the National Foreign Affairs Training Center»
En la retejo: Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto · Kuriozaĵoj pri Esperanto · Esperanto: jes, sed…
Fulmokurso
Esperanto. Tre mallonga enkonduka kurso, de unu horo aŭ malpli, por homoj, kiuj scias nenion pri la lingvo. La formato venas de la lingvaj festivaloj (Lingva Festivalo), el kiuj la unua okazis en Tours (Francio) kun 32 lingvoj, ĉiuj instruataj en mallongaj lecionoj. Dennis Keefe, kiu en 1995 verkis la unuan manlibron por formi ties instruistojn, priskribas la modelon: ĉiu kurseto daŭras malpli ol unu horon, kutime ĉirkaŭ kvardek minutojn, kaj devas enhavi almenaŭ kelkajn minutojn de la parolata lingvo sen traduko, kelkajn notojn pri ĝia historio kaj geografio, tempon por demandoj kaj informojn pri tio, kie plu lerni ĝin.
En la retejo: La instruado de la grupo: la esperanto-kursoj kiujn ni instruis · Esperantosemajno ĉe la oficiala lingvolernejo de Valencio
Fundamento de Esperanto
Esperanto. La libro de 1905, kiu fiksas la devigan kaj netuŝeblan bazon de Esperanto. Ĝi kunigas tri verkojn jam antaŭe publikigitajn de Zamenhof: la 16-regulan gramatikon, la Ekzercaron kaj la Universalan Vortaron. En la antaŭparolo (Varsovio, julio 1905) Zamenhof skribis, ke «neniu persono kaj neniu societo devas havi la rajton arbitre fari en nia Fundamento iun eĉ plej malgrandan ŝanĝon» kaj ke la fundamento «devas resti severe netuŝebla eĉ kune kun siaj eraroj»; novaj formoj povas esti rekomendataj apud la malnovaj, kiuj restas kiel arĥaismoj. La unua Universala Kongreso, en Boulogne-sur-Mer, akceptis ĝin, kaj la Bulonja Deklaracio nomas ĝin la sola deviga fundamento por ĉiuj esperantistoj. La postajn pligrandigojn, la Oficialajn Aldonojn, aprobis unue la Lingva Komitato kaj poste la Akademio de Esperanto, sen tuŝi la tekston de 1905.
Fonto: Fundamento de Esperanto, plena teksto (Akademio de Esperanto) · Antaŭparolo de la Fundamento (1905) · Bulonja Deklaracio, punkto 4 · Klarigoj de la Akademia Vortaro: datoj de la decidoj
En la retejo: Kiu regas Esperanton? · 1894: kiam Zamenhof provis reformi Esperanton kaj la esperantistoj diris al li ne · Kuriozaĵoj pri Esperanto
Funkcia parolanto
Esperanto. Homo kapabla daŭrigi veran konversacion en lingvo, eĉ se ĝi ne estas lia gepatra lingvo kaj li ne tute regas ĝin. Ĝi estas ne fiksa faktermino, sed utila sojlo por kalkuli: ĉe Esperanto la ciferoj de parolantoj multe ŝanĝiĝas laŭ tio, kie oni metas la sojlon. Jouko Lindstedt taksis je ĉirkaŭ 100.000 tiujn, kiuj «vere povas paroli ĝin», kun marĝeno inter 30.000 kaj 300.000, kontraŭ ĉirkaŭ mil denaskaj parolantoj. La cifero de du milionoj, ofte ripetata, venas de Sidney S. Culbert, kiu en letero de 1989 konfesis, ke la reala nombro eble ne superas unu milionon. Vidu skalo de Lindstedt.
Fonto: Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006), noto 1 · Sidney S. Culbert, letero al David Wolff pri la metodo (1989)
En la retejo: Kiom da homoj vere parolas Esperanton?
G
Gaviali
Esperanto. La malo de krokodili: «paroli en ne-Esperanta medio Esperanton, kiam alia lingvo pli taŭgus». La Reta Vortaro donas ĝin kiel sinonimon de malkrokodili.
Fonto: Reta Vortaro, «gaviali»
Gazetoteko
Esperanto-movado. Gazetoteko Lanti: reta kolekto de Esperanto-revuoj en PDF, malfermita la 14-an de decembro 2003 de Jesús de las Heras, redaktoro de Kajeroj el la Sudo, la bulteno de HALE. Li inaŭguris ĝin dum la unua Virtuala Kongreso de Esperanto, kiu estis samtempe la tria kongreso de HALE, por savi la revuojn, kiuj perdiĝas, kiam mortas tiuj, kiuj konservas ilin. Ĝia dua volumo estas la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio ekde la numero 1, de 1949. La kolekto ne estas kompleta: mankas ekzemple la numeroj 397 ĝis 399 de la Boletín; la 397-a kaj la 398-a troviĝas en Bitoteko.
Fonto: Gazetoteko Lanti, prezento · Gazetoteko: indekso de la Boletín · Bitoteko: Boletín n-ro 398
En la retejo: D-ro Herrero, tridek jaroj da kursoj kaj ok da prezidanteco · HALE kaj SATeH: kiel disiĝis la hispana laborista esperantismo
Ge-
Esperanto. Prefikso por ambaŭ seksoj kune: gepatroj, gefratoj, gesamideanoj (vidu samideano). Ĝi troviĝas jam en la Universala Vortaro kaj tradicie uziĝas nur plurale. Laŭ PMEG ekzistas de longe eksperimenta singulara uzo kun la senco «de ajna sekso» (gepatro, «patro aŭ patrino»), kiu fariĝis pli ofta en la lastaj jardekoj. Vidu ankaŭ -in- kaj iĉismo.
Fonto: PMEG, «GE» · Universala Vortaro, kapvorto ge’
En la retejo: Ri, la pronomo kiun la esperantista feminismo antaŭenpuŝis · Ràdio Klara intervjuas la grupon pri la nova esperanto-kurso
Generika maskulino
Lingvistiko. Uzo de la vira gramatika genro por samtempe indiki virojn kaj virinojn: valencie els alumnes («la lernantoj», laŭforme vira) por la knaboj kaj knabinoj de klaso. En la valencia la vira genro estas la nemarkita; gvidilo de la Universitato de Valencio klarigas, ke el gramatika vidpunkto tiu uzo «ne prezentas obĵetojn», kaj samtempe, ke ĝia sistema uzo povas kaŝi la ĉeeston de virinoj. En Esperanto ne ekzistas gramatika genro: laŭ la PMEG, «sekso estas nur parto de la signifo de iuj O-vortoj», kaj ekzistas sekse neŭtralaj radikoj (homo, amiko), virseksaj (patro, frato) kaj inseksaj, kun la ina formo derivata per -in-. La debato pri tio naskis proponojn kiel la pronomon ri: vidu riismo kaj ge-.
Fonto: Cuenca, Quilis kaj Albelda, Guia d’ús per a un llenguatge igualitari (valencià), Universitato de Valencio, 2012, §1.3 · PMEG, «Seksa signifo de O-vortoj»
En la retejo: Ri, la pronomo kiun la esperantista feminismo antaŭenpuŝis
Gepatra lingvo
Lingvistiko. La lingvo, kiun homo akiras nature dum la infanaĝo, ankaŭ nomata unua lingvo aŭ L1. La Diccionari de lingüística de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL) kontraŭmetas ĝin al dua lingvo, tiu, kiu ne estas la gepatra kaj kiun oni lernas ĝenerale en la lernejo. Esperanto naskiĝis ĝuste por parolantoj de malsamaj gepatraj lingvoj: por preskaŭ ĉiuj siaj parolantoj ĝi estas dua lingvo. Por malmultaj, idoj de esperantistaj familioj, ĝi estas ankaŭ gepatra: tiuj estas la denaskuloj, kies nombron la lingvisto Jouko Lindstedt taksis je ĉirkaŭ mil. Vidu ankaŭ denaska parolanto kaj heredaĵa lingvo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «llengua», 24 · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «llengua materna» · Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006)
Glumarko
Esperanto. Gluebla etikedo, kaj ankaŭ la bildeto (angle sticker) de tujmesaĝiloj kiel Telegram aŭ WhatsApp. La vorto estas kunmetita el glui kaj marko; la Reta Vortaro difinas ĝin kiel «gluebla marko». Glumarkoj kun la verda stelo kaj aliaj simboloj apartenas al tio, kion Árpád Rátkai nomis «esperantista folkloro»: li parolis pri «miloj da glumarkoj kaj insignoj».
Fonto: Reta Vortaro, «mark/o» (glumarko) · Árpád Rátkai, «Simboliko de la Internacia Lingvo», Eventoj n-ro 8, 1992 (pri la «miloj da glumarkoj» de la movado)
En la retejo: Glumarkoj VEG: 44 glumarkoj en Esperanto por Telegram, Signal kaj WhatsApp
Gotenburga Konvencio
Esperanto-movado. Interkonsento aprobita en 1928, dum la oka kongreso de SAT en Gotenburgo (Göteborg, Svedio), inter SAT kaj la laboristaj Esperanto-asocioj de la unuopaj landoj. Ĝi dividas la laboron: SAT okupiĝas pri la peresperanta laboro, kaj la landaj asocioj pri la poresperanta laboro, t.e. pri propagando kaj instruado. Laŭ SAT, ĝi daŭre estas la teksto, kiu difinas la rilaton inter SAT kaj tiuj asocioj; en Hispanio tia asocio estas SATeH.
Fonto: SAT: «Gotenburga Konvencio» · SAT: «LEA-oj (Laboristaj Esperanto-Organizoj)»
En la retejo: HALE kaj SATeH: kiel disiĝis la hispana laborista esperantismo
Gramatika akordo
Lingvistiko. Rilato inter frazelementoj, kiuj kunhavas gramatikajn trajtojn, kiel la genro aŭ la nombro de artikolo kaj substantivo en la valencia. En Esperanto, laŭ la 3-a regulo de la Fundamento, la adjektivo akordiĝas kun la substantivo en nombro kaj kazo (ruĝa, ruĝaj, kaj la akuzativaj ruĝan, ruĝajn). Genra akordo ne ekzistas, ĉar la lingvo ne havas gramatikan genron. Vidu ankaŭ reformo de 1894 kaj Ido.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «concordança», 2-a senco · Fundamento de Esperanto, gramatiko, regulo 3 (angla versio) · PMEG, «Bazaj reguloj por A-vortoj»
En la retejo: 1894: kiam Zamenhof provis reformi Esperanton kaj la esperantistoj diris al li ne · Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton
Gramatika genro
Lingvistiko. Gramatika kategorio, kiu klasas la substantivojn (kaj akordigas kun ili determinilojn, adjektivojn aŭ pronomojn) kiel virgenrajn, ingenrajn aŭ neŭtrajn, kiel en la valencia la taula («la tablo», ingenra) kaj el llibre («la libro», virgenra). Esperanto ne havas ĝin: laŭ la PMEG, la sekso estas nur parto de la signifo de kelkaj vortoj, kaj la finaĵo -o ne montras ĝin. La artikolo la validas por ĉiuj genroj jam en la Fundamento. Kelkaj radikoj estas neŭtraj (homo), aliaj viraj (patro), kaj la sufikso -in- formas la inan (patrino). Vidu ankaŭ ge- kaj riismo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «gènere», 5-a senco · PMEG, «Seksa signifo de O-vortoj» · Fundamento de Esperanto, gramatiko, regulo 1 (angla versio)
En la retejo: Ri, la pronomo kiun la esperantista feminismo antaŭenpuŝis · Oftaj demandoj pri Esperanto · Kiu regas Esperanton?
Gramatika kazo
Lingvistiko. Gramatika kategorio, kiu per la formo de la vorto markas la funkcion de substantivo aŭ pronomo en la frazo (subjekto, rekta objekto, posedanto…). En la valencia, la senakcentaj pronomoj (pronoms febles) havas kazajn distingojn. Esperanto havas du kazojn laŭ la Fundamento: la nominativon, senmarkan, kaj la akuzativon, per -n. La ceterajn funkciojn, kiujn aliaj lingvoj esprimas per kazoj (genitivo, dativo, instrumentalo), ĝi esprimas per prepozicioj: de, al, kun.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «cas», 3-a senco · Fundamento de Esperanto, gramatiko, regulo 2 (angla versio) · PMEG, «Rolmontriloj»
En la retejo: Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto · 1894: kiam Zamenhof provis reformi Esperanton kaj la esperantistoj diris al li ne
Greziljono
Esperanto-movado. Kastelo Grésillon, apud Baugé, en la franca regiono Anĵuo, kiu ekde 1952 estas la kulturdomo de la francaj esperantistoj (Kulturdomo de Esperanto). Ĝin aĉetis kooperativo kreita en 1951 laŭ iniciato de la instruisto Henri Micard kaj de la grupo de francaj esperantistaj edukistoj, por havi fiksan lokon por somerkursoj; la unuaj kursetoj okazis tie en la somero de 1952. Hodiaŭ ĝi organizas kursojn, restadojn kaj renkontiĝojn en Esperanto.
Fonto: Kulturdomo de Esperanto: «Historio de la kastelo Greziljono» · Kulturdomo de Esperanto, ĉefpaĝo
En la retejo: La Madrida Liceo, plenplena · Biografioj: la esperantistoj de la grupo
Gufujo
Esperanto. Nokta trinkejo de junularaj Esperanto-renkontiĝoj, trankvila, sen alkoholo kaj sen fumo, kie oni trinkas teon ĉe kandela lumo kaj foje legas literaturon. La vorto estas farita el gufo kaj la sufikso -uj-. Laŭ la iniciatintoj, la ideo naskiĝis en la Internacia Seminario de Tübingen (1994-1995), kaj la unua gufujo okazis en tiu de Wetzlar, fine de 1995; la sekvan jaron ĝi jam estis en la IJK, kaj de tiam ĝi fariĝis kutima ero de junularaj renkontiĝoj. La Reta Vortaro difinas ĝin kiel «dumnokta tetrinkejo kun trankvila etoso, populara en esperantistaj, precipe junularaj kongresoj».
Fonto: Reta Vortaro, «guf/o» (gufujo) · «Kiel ekestis gufujo», historio verkita de la organizintoj
En la retejo: Kia estas interne junulara kongreso de Esperanto
Ĝ
Ĝenerala lingvo
Lingvistiko. Nomo (lengua general), kiun la hispana kolonia administracio donis al la vaste disvastigitaj indiĝenaj lingvoj elektitaj por la evangelizado kaj la regado de amerika provinco, kiel la naŭatla en Nova Hispanio aŭ la keĉua en Peruo. La reĝaj dekretoj (cédulas reales) de la 19-a de septembro kaj de la 23-a de oktobro 1580 devigis la pastrojn pruvi, ke ili konas «la lengua general» de sia provinco por ricevi parokon, kaj ordonis krei katedrojn de tiu lingvo, kiel esploris David Charles Wright Carr. La dominikano Domingo de Santo Tomás publikigis en Valladolid, en 1560, Grammatica, o Arte de la lengua general de los Indios de los reynos del Peru, kiu temas pri la keĉua. Vidu ankaŭ lingvopolitiko kaj vehikla lingvo.
Fonto: David Charles Wright Carr, «La política lingüística en la Nueva España», Acta Universitaria 17(3), 2007 · Domingo de Santo Tomás, Grammatica, o Arte de la lengua general…, Valladolid, 1560 (Internet Archive) · Anuario del Instituto Cervantes 2024, tabelo pri la diglosio en Nova Hispanio
H
HALE
Esperanto-movado. Hispana Asocio de Laboristoj Esperantistaj, laborista Esperanto-asocio kreita por esti la LEA de SAT en Hispanio. Ĝian kreon decidis la SAT-kongreso de Sant Cugat del Vallès en 1986, kaj la hispana Ministerio pri Internaj Aferoj aprobis la fondon la 22-an de julio 1987, laŭ la cirkulero de José María Bernabéu Franco publikigita en la Boletín de HEF, kiu nomas ĝin Hispana Asocio de Laboristaj Esperantistoj. Ĝia bulteno estis Kajeroj el la Sudo, kies kaplinio portas la formon Hispana Asocio de Laboristoj Esperantistaj. Nun la rolon de hispana LEA havas SATeH, fondita en 2002.
Fonto: Boletín de HEF n-ro 283, cirkulero de J. M. Bernabéu Franco, PDF · Kajeroj el la Sudo n-ro 55 (2002), PDF
En la retejo: HALE kaj SATeH: kiel disiĝis la hispana laborista esperantismo
HEF
Esperanto-movado. Hispana Esperanto-Federacio (hispane Federación Española de Esperanto), tutŝtata asocio kun sidejo en Madrido, kies celo laŭ la statuto estas «el uso y difusión de la lengua internacional Esperanto» (la uzo kaj disvastigo de la internacia lingvo Esperanto). Ĝi estas la landa asocio de UEA en Hispanio. UEA datas ĝian fondiĝon al 1947 kaj la aliĝon al 1950; la federacio mem indikas 1947 en sia historio kaj 1948 en la paĝo «Quiénes somos». En la unuaj jaroj ĝi nomiĝis Federación Esperantista Española, kiel legeblas en la kaplinio de ĝia Boletín de 1950. Ĝia junulara sekcio estas HEJS, kaj ĉiujare ĝi kunvokas la Hispanan Kongreson de Esperanto.
Fonto: HEF: «Quiénes somos» kaj statuto · HEF: «El esperanto en España» · UEA: Esperanto en Hispanio (karto de HEF) · Boletín n-ro 14, februaro 1950 (PDF)
En la retejo: D-ro Herrero, tridek jaroj da kursoj kaj ok da prezidanteco · Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas
HEJS
Esperanto-movado. Junulara organizo de HEF kaj landa sekcio de TEJO en Hispanio. La mallongigo estis malvolvita diversmaniere: en la Boletín de la 1980-aj jaroj ĝi aperas kiel Hispana Esperanto-Junulara Sekcio; nun TEJO kaj UEA nomas ĝin Hispana Esperantista Junulara Societo, kaj HEF Sociedad Juvenil Española de Esperanto (Hispana Esperanta Junulara Societo). Laŭ UEA ĝi estis fondita en 1962, la jaron, kiam ĝi aliĝis al TEJO, kaj ĝi estas sekcio de HEF.
Fonto: UEA: Esperanto en Hispanio · TEJO: landaj sekcioj · HEF: «Quiénes somos» · Boletín de HEF n-ro 253, PDF
En la retejo: La Madrida Liceo, plenplena · Cullera 2015: kiam la kongreso pleniĝis de junuloj
Heredaĵa lingvo
Lingvistiko. Lingvo, kiun iu lernis hejme, en la infanaĝo, sed ne tute akiris, ĉar poste li ekvivis ĉefe en alia lingvo, la reganta lingvo de la ĉirkaŭaĵo. Maria Polinsky kaj Olga Kagan difinas la heredaĵajn parolantojn kiel «homojn kreskintajn en hejmo, kie oni parolas unu lingvon, kaj kiuj poste transiras al alia, reganta lingvo», kaj la heredaĵan lingvon kiel la version de la hejma lingvo, kiun ili ne plene akiris. En Esperanto la plej proksima kazo estas tiu de la denaskuloj: laŭ Jouko Lindstedt, ĉiuj estas almenaŭ dulingvaj, kaj plenkreskaj preskaŭ ĉiuj uzas alian lingvon pli ol Esperanton.
Fonto: Polinsky kaj Kagan, «Heritage Languages: In the ‘Wild’ and in the Classroom», Language and Linguistics Compass 1(5), 2007 (Harvard DASH) · Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006)
En la retejo: Ĉu esperantismo sen esperantofonio?
Hilelismo
Esperanto. Unua formulo de la religia doktrino de Zamenhof, destinita por la juda publiko, kiun li poste etendis al ĉiuj popoloj sub la nomo homaranismo. La nomo venas de la rabeno Hilel. En letero de majo 1901 Zamenhof jam parolas pri sia broŝuro pri hilelismo kaj asertas, ke «la hilelismo ne povos ekzisti sen lingvo neŭtrala». En januaro 1906 Ruslanda Esperantisto publikigis, sen aŭtora nomo, la Dogmojn de Hilelismo, kiuj prezentis hilelismon kiel «neŭtralan fundamenton», sur kiu homoj de diversaj gentoj kaj religioj de la Rusa Imperio povus vivi kune pace. La broŝuro Homaranismo, de la sama jaro, ankoraŭ portas inter krampoj la titolon «Hilelismo».
Fonto: Reta Vortaro, «Hilel/o» (hilelismo) · Letero de Zamenhof al Kofman, majo 1901 (Originala Verkaro, Vikifontaro) · Dogmoj de Hilelismo (1906), Tekstaro de Esperanto
En la retejo: Zamenhof cionisto: la juda patrujo ĉe Misisipo kaj la rifuzo de la homaranismo · Bjalistoko: la urbo kiu igis Zamenhof voli inventi lingvon
Hiperkorekto
Lingvistiko. Eraro, kiu naskiĝas el la volo paroli bone: oni prenas ĝustan formon por malĝusta kaj anstataŭigas ĝin per alia, kiu ŝajnas pli ĝusta, per analogio kun konata regulo. La Diccionari normatiu valencià resendas ĝin al ultracorrecció, kiun ĝi difinas kiel la anstataŭigon de ĝusta formo «per analogia aŭ pli produktiva formo, kiu estas konsiderata ĝusta». Vidu lingva interfero.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «hipercorrecció» · Diccionari normatiu valencià (AVL), «ultracorrecció»
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto
Hispana Kongreso de Esperanto
Esperanto-movado. La ĉiujara kongreso de la esperantistoj de Hispanio, kunvokata de HEF. Laŭ la federacio, ili okazas ekde la 1920-aj jaroj, ĉiun jaron en alia urbo. La listo de HEF atingas la 84-an (Portugalete, 2026) kaj anoncas la 85-an en Herrera del Duque por 2027; la 82-a okazis en Cheste en 2024. Valencio gastigis ĝin plurfoje, interalie en 1997 kaj 2003, kaj en julio 1964 tie okazis la 25-a, la «jubilea», kune kun la kongreso de IKUE. Kiel ĉe aliaj kongresoj, la lokan organizadon zorgas LKK.
Fonto: HEF: la Hispana Kongreso de Esperanto kaj la listo de la okazintaj · Boletín de HEF n-ro 145 (1964), PDF
En la retejo: La 82-a Hispana Kongreso de Esperanto: Cheste, septembro 2024 · La 62-a Hispana Esperanto-Kongreso: Valencio, julio 2003
Hispana Societo por Propagando de Esperanto
Esperanto-movado. Hispane Sociedad Española para la Propagación del Esperanto. La unua tutŝtata esperantista asocio en Hispanio, fondita en 1903. Ĝia oficiala organo estis La Suno Hispana, eldonata en Valencio ekde oktobro 1903, kiu publikigis ĝiajn protokolojn: la estraro kunvenis en Murcio. La unua numero nomas kiel prezidanton José Rodríguez Huertas, kies eksiĝo estis akceptita en la estrara kunsido de la 6-a de septembro 1903; por 1904 Ricardo Codorníu estis elektita prezidanto. HEF nomas ĝin Sociedad Española para la Propaganda del Esperanto, komencas per ĝi, en 1903, la organizitan movadon en Hispanio, kaj klarigas, ke en 1917 la Federación Zamenhof anstataŭis ĝin.
Fonto: La Suno Hispana n-ro 1, oktobro 1903 (Bitoteko de HEF) · La Suno Hispana n-ro 6, marto 1904 (Bitoteko de HEF) · HEF: «El esperanto en España»
En la retejo: Historio de Esperanto en Valencio · Folieto de du paĝoj
Homaranismo
Esperanto. Etika kaj religia doktrino de Zamenhof, publikigita en broŝuro en Sankt-Peterburgo en 1906, kiu difinis ĝin kiel «celado al pura homeco kaj al absoluta intergenta justeco kaj egaleco». Ĝi proponis, ke ĉiu konservu sian patrujon, sian lingvon kaj sian religianaron kaj samtempe komunikiĝu kun homoj de ĉiuj lingvoj kaj religioj «sur fundamento neŭtrale homa». La teksto mem diras, ke ĝi naskiĝis el hilelismo kaj distingiĝas de ĝi «nur per tio, ke la hilelismo koncernis nur unu homan grupon, dum la homaranismo koncernas ĉiujn popolojn kaj religiojn». Zamenhof prezentis ĝin kiel privatajn konvinkojn: la parton de la Ĝeneva parolado de 1906, en kiu li volis paroli pri ĝi, li forigis laŭ konsilo de Sébert. Vidu interna ideo kaj sekulara mesianismo.
Fonto: L. L. Zamenhof, Homaranismo (1906), Vikifontaro · «Kion Zamenhof ne povis diri en Ĝenevo», Tekstaro de Esperanto
En la retejo: Zamenhof cionisto: la juda patrujo ĉe Misisipo kaj la rifuzo de la homaranismo · Kiam lingvo promesas ŝanĝi la mondon: la sekulara mesianismo de Esperanto
H-sistemo kaj x-sistemo
Esperanto. Du manieroj skribi Esperanton sen la ĉapelitaj literoj. La h-sistemo estas la sola antaŭvidita de la Fundamento: «Presejoj, kiuj ne posedas la literojn ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ povas anstataŭ ili uzi ch, gh, hh, jh, sh, u». La x-sistemo disvastiĝis kun la komputiloj kaj la retpoŝto: cx, gx, hx, jx, sx, ux. Ĉar x ne apartenas al la alfabeto, la rezulto ne estas konfuzebla kun iu vorto kaj estas aŭtomate konvertebla al la ĝustaj literoj, kio ne eblas per la h-sistemo. La Akademio de Esperanto deklaris en 2007, ke tian anstataŭigon, «kiam ĝi estas nura teknika rimedo, ne celanta reformon de la ortografio de Esperanto», oni ne rigardu kiel kontraŭ-Fundamentan. Ambaŭ sistemoj uzas digramojn.
Fonto: La gramatiko de la Fundamento, noto al la alfabeto · Akademio de Esperanto, Oficialaj Informoj 6 (2007) · PMEG, «Literoj»
En la retejo: La esperanta hejmpaĝo de la Universitato de Valencio, dokumentita inter 1997 kaj 2000 · Kial estas tiom da komputistoj inter la esperantistoj?
I
Iĉismo
Esperanto. Propono uzi novan sufikson, -iĉ-, por marki la viran sekson, simetrie al la ina -in-: najbariĉo «vira najbaro», katiĉo «virkato». Laŭ PMEG, la unua propono «kredeble» aperis jam en 1976, kaj en 2019 ĝi estis «senkonkurence la plej populara propono» de tia sufikso, kvankam la plej multaj ankoraŭ uzas vira aŭ la prefiksecan vir-. La plej radikala versio volas krome, ke la tradicie viraj radikoj fariĝu seksneŭtralaj, tiel ke patro signifu «patro aŭ patrino» kaj la vira estu patriĉo; PMEG rimarkigas, ke tiaj ŝanĝoj «estus vera reformo de la lingvo, kaj tial malfacile realigebla», kaj ke tia uzo «eĉ povas kaŭzi gravajn miskomprenojn». Ĝi ne estas oficiala. Alia rilata vojo estas la geismo, la singulara uzo de la prefikso ge- (gepatro, «patro aŭ patrino»). Vidu ankaŭ riismo.
Fonto: PMEG, «IĈ°» · PMEG, «GE» (singularaj uzoj)
En la retejo: Ri, la pronomo kiun la esperantista feminismo antaŭenpuŝis · Oftaj demandoj pri Esperanto
-id-
Esperanto. Sufikso por la ido aŭ posteulo: bovido, katido, hundido; jam en la Universala Vortaro. Ĉe homoj ĝi montras la filon aŭ posteulon sendepende de la aĝo, ĉefe en titoloj kaj historiaj nomoj (reĝido). Kiel memstaraj vortoj uziĝas ido kaj idaro.
Fonto: PMEG, «ID» · Universala Vortaro, kapvorto id’
En la retejo: Ràdio Klara intervjuas la grupon pri la nova esperanto-kurso · Instagram kaj TikTok por asocioj sen buĝeto: kio funkcias en 2026
Idiolekto
Lingvistiko. Aro de la lingvaj uzoj karakterizaj de konkreta parolanto: lia maniero paroli, malsama ol tiu de ĉiuj aliaj. Ĝi kontrastas kun la dialekto (de teritorio) kaj kun la sociolekto (de socia grupo): du homoj, kiuj parolas la saman dialekton, ne havas la saman idiolekton, ĉar ĉiu havas sian vortprovizon, siajn preferojn kaj siajn erarojn.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «idiolecte»
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto
Idiomaĵo
Lingvistiko. Esprimo propra al lingvo, tre fiksita, kies signifo ne estas la sumo de la vortoj, kiuj formas ĝin, kaj kiu tial ne tradukeblas vorton post vorto. La Diccionari normatiu valencià resendas la valencian idiotisme al modisme. La Reta Vortaro citas Boris Kolker pri konkreta risko: «ĉiu frazeologismo, estante eble nur paŭsaĵo de loka idiomaĵo, havas la danĝeran potencialon iĝi ankaŭ esperanta idiomaĵo» (vidu kalkeo). La reguleco de la gramatiko ne forigas la idiomaĵojn. Vidu lingva interfero.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «modisme» · Reta Vortaro, idiomo kaj idiomaĵo
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto · La kritikoj de Kabe al Esperanto
Idiom Neutral
Lingvistiko. Planlingvo devenanta de la Internacia Akademio de la Universala Lingvo, la iama akademio de Volapuko. La modifoj, kiujn la akademianoj iom post iom aprobis, igis ĝin alia lingvo, al kiu la Akademio mem donis la nomon Neutral (Idiom neutral). W. Rosenberger, iama direktoro de la Akademio, preparis la germanan vortaron (ĝia antaŭparolo estas de 1902), kaj Michael A. F. Holmes, direktoro ekde 1898, la anglan, publikigitan en 1903.
En la retejo: Volapuko: la internacia lingvo kiu triumfis antaŭ Esperanto — kaj preskaŭ malaperis · Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton
Ido
Lingvistiko. Planlingvo naskiĝinta kiel reformo de Esperanto. En oktobro 1907 la komitato de la Delegacio por Alpreno de Internacia Helpa Lingvo decidis «adopter en principe l’Espéranto», kun modifoj «dans le sens défini […] par le projet de Ido». Louis de Beaufront, kiu tie reprezentis Zamenhof, defendis antaŭ la komitato la konjugacion de la projekto. La nomo estas la sufikso -id- uzata kiel vorto. Hodiaŭ ĝin varbas la Uniono por la Linguo Internaciona Ido. Vidu beaufrontismo.
Fonto: Couturat kaj Leau, Compte rendu des travaux du Comité (15-24 octobre 1907) (Internet Archive) · Reta Vortaro, -id- · Uniono por la Linguo Internaciona Ido
En la retejo: Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton · Nomo «tute senlogika»: kial Esperanto nomiĝas Esperanto · La «beaufrontismoj»: kiam skribi tro klare estis la difekto
IEC
Mallongigo. Institut d’Estudis Catalans (Instituto de Katalunaj Studoj). Akademio fondita en Barcelono en 1907 de Enric Prat de la Riba, kun membroj el ĉiuj teritorioj de kataluna lingvo, inkluzive de la valencia regiono. Inter ĝiaj funkcioj estas fiksi la normon de la kataluna lingvo kaj zorgi, ke la normigo estu kohera en la tuta lingva teritorio. Ĝi eldonas la Diccionari de la llengua catalana, kies nuna reta versio estas konata kiel DIEC2. En la Valencia Komunumo la normiga institucio estas la AVL.
Fonto: Institut d’Estudis Catalans, ĉefpaĝo · DIEC2
En la retejo: Du akademioj kaj unu lingvo: la AVL, la Normoj de El Puig kaj kiu decidas kiel oni skribas la valencian · Ĉu esperantisto, esperantofono aŭ parolanto de Esperanto?
IFEF
Esperanto-movado. Internacia Fervojista Esperanto-Federacio, federacio de esperantistoj, kiuj laboras aŭ laboris ĉe la fervojo, kun la celo disvastigi kaj apliki Esperanton en la fervojaj administracioj kaj medioj. Ĝi estas faka asocio aliĝinta al UEA ekde 1953 kaj membro de FISAIC, la internacia federacio de artaj kaj intelektaj societoj de fervojistoj. La fontoj malsamas pri la fondjaro: IFEF mem diras, ke ĝi estis kreita en 1948, kaj la karto de UEA indikas 1909.
Fonto: IFEF: «Kio estas IFEF?» · UEA: fakaj asocioj
-ig- kaj -iĝ-
Esperanto. Du komplementaj verbaj sufiksoj. -ig- formas ĉiam transitivajn verbojn de kaŭzado (morti → mortigi, pura → purigi); -iĝ- formas netransitivajn verbojn, en kiuj la subjekto mem ŝanĝiĝas (pala → paliĝi, sidi → sidiĝi). Ambaŭ troviĝas jam en la Universala Vortaro. Ili ebligas derivi el la sama radiko parojn, por kiuj la valencia bezonas malsamajn vortojn aŭ la refleksivan pronomon se: morir kaj matar, estar assegut kaj asseure’s.
Fonto: PMEG, «IG» · PMEG, «IĜ» · Universala Vortaro, kapvortoj ig’ kaj iĝ’
En la retejo: «-ata» aŭ «-ita»: tridek kvin jaroj da kverelado pri du literoj
IJK
Esperanto-movado. Internacia Junulara Kongreso, la ĉiujara somera kongreso de TEJO, organizata de internacia komisiono kune kun la junulara sekcio de la gastiganta lando. La 82-a okazis en Tiana (Katalunio) de la 9-a ĝis la 16-a de aŭgusto 2026, kun la Kataluna Esperanto-Junularo, kaj la 83-a estas anoncita en Petzow (Germanio) por aŭgusto 2027.
Fonto: IJK 2026, retejo de la kongreso · IJK 2027, retejo de la kongreso
En la retejo: Kia estas interne junulara kongreso de Esperanto · Cullera 2015: kiam la kongreso pleniĝis de junuloj · Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo
IKUE
Esperanto-movado. Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista, la asocio de katolikaj esperantistoj. Laŭ la historio, kiun ĝi mem publikigas, grupo de katolikaj kongresanoj interkonsentis pri ĝi dum la Universala Kongreso de Barcelono en 1909, kaj ĝi estis oficiale fondita en Parizo la 1-an de aprilo 1910; ĝia historio tamen komenciĝas en 1903, kun la revuo Espero Katolika de la franca pastro Emile Peltier. UEA priskribas ĝin kiel agnoskitan de la Sankta Seĝo kaj kunlaborantan kun ĝi ekde 1951. Ĝia 30-a kongreso okazis en Valencio de la 23-a ĝis la 29-a de julio 1964, kune kun la 25-a Hispana Kongreso.
Fonto: N. Hoen, Historio de IKUE 1903-1983, ĉap. 1 kaj ĉap. 3, en la retejo de IKUE · UEA: fakaj asocioj · Boletín de HEF n-ro 145 (septembro-oktobro 1964), PDF
En la retejo: D-ro Herrero, tridek jaroj da kursoj kaj ok da prezidanteco · Kial estis tiom da katolikoj en la hispana postmilita esperantismo?
ILEI
Esperanto-movado. Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj, fondita en 1949; memstara, kaj samtempe faka asocio aliĝinta al UEA, kiu datas la aliĝon al 1990. Laŭ sia retejo ĝi havas 37 landajn sekciojn kaj membrojn en pli ol 70 landoj. Ĝi eldonas la Internacian Pedagogian Revuon kaj Junan Amikon, kaj antaŭ la KER-sistemo ĝi organizis kun UEA la internaciajn ekzamenojn.
Fonto: ILEI, oficiala retejo · ILEI: historio (fondiĝo en 1949) · UEA: fakaj asocioj · edukado.net: la ekzamenoj UEA-KER kaj la iamaj UEA-ILEI
En la retejo: La pedagogia revuo verkata en Esperanto · Juan Antonio Giménez, la instruisto kiu ellitiĝis je la kvara por aŭskulti Varsovion
-in-
Esperanto. Sufikso por la ina sekso de homoj kaj bestoj (patrino, bovino), jam en la Universala Vortaro. Laŭ PMEG ĝia efiko dependas de la radiko: malgranda grupo da radikoj estas viraj (patro, frato, knabo), kaj -in- donas la respondan inon; la plimulto, ekzemple la profesioj (kuracisto), estas seksneŭtralaj, kaj -in- aldonas la inan sekson. Tiu malsimetrio, en kiu la ina portas markon kaj la vira ne, estas la deirpunkto de proponoj kiel iĉismo kaj de la debato pri la ĝeneraliga vira formo.
Fonto: PMEG, «IN» · PMEG, «Seksa signifo de O-vortoj» · Universala Vortaro, kapvorto in’
En la retejo: Ri, la pronomo kiun la esperantista feminismo antaŭenpuŝis
Individua membro kaj aligita membro
Esperanto-movado. La du manieroj esti membro de UEA. La individua membro aliĝas rekte kaj pagas la kotizon al UEA; la aligita membro estas membro de aliĝinta landa asocio, kiu pagas por li al UEA kotizon egalan al kvindekono de la MA-kotizo de sia lando. La Ĝenerala Regularo distingas kvar kategoriojn de individua membro: MA (Membro-Abonanto, kun la presita revuo), MB (Membro Baza, sen poŝtaj sendaĵoj) kaj la dumvivajn DMA kaj DMB. La diferenco gravas por la estrado de la asocio: la individuaj membroj elektas la B-komitatanojn de la Komitato; la A-komitatanojn elektas ĉefe la aliĝintaj asocioj, kaj la C-komitatanojn la A- kaj B-komitatanoj.
Fonto: Statuto de UEA, art. 11-13 kaj 22-25 · Ĝenerala Regularo de UEA, art. 2 kaj 4
En la retejo: Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas · Kiom da homoj vere parolas Esperanton?
Insulo de la Rozoj
Esperanto. Platformo de ĉirkaŭ 400 m², konstruita de la bolonja inĝeniero Giorgio Rosa en la Adriatiko, antaŭ Rimini, ĝuste ekster la italaj teritoriaj akvoj. La 1-an de majo 1968 Rosa unuflanke proklamis ĝian sendependecon kiel «Esperanta Respubliko de la Insulo de la Rozoj», kun Esperanto kiel oficiala lingvo, registaro kaj propra mono. La italaj aŭtoritatoj blokis ĝin, kaj inter la 11-a kaj la 13-a de februaro 1969 la platformo estis detruita per eksplodaĵoj. Vidu Amikejo.
Fonto: Komunumo de Rimini, «Isola delle Rose, un viaggio nella Rimini sott’acqua» · «La vera storia dell’Isola delle Rose», Il Post, 9-a de decembro 2020
En la retejo: La insulo kiu oficialigis Esperanton sen havi eĉ unu parolanton
Interkompreno
Lingvistiko. Kapablo de reciproka kompreno inter parolantoj de malsamaj variaĵoj aŭ lingvoj, kiam ĉiu parolas sian. Ĝi okazas precipe inter parencaj lingvoj, kaj ĝi estas alternativo al la uzo de tria komuna lingvo, kiel la angla aŭ Esperanto. Vidu pontlingvo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «intercomprensió»
En la retejo: Folieto de du paĝoj
Interkona vespero
Esperanto-movado. La vespero, per kiu malfermiĝas kongreso, por ke la partoprenantoj konatiĝu kaj retroviĝu antaŭ la oficialaj eventoj. La Boletín de HEF priskribas ĝin kiel la unuan programeron de la Universala Kongreso de Stokholmo en 1980, kaj por tiu de Valencio en 1993 anoncis gigantan paelon, kuiritan en unu sola pato por ĉiuj kongresanoj kaj senpage proponitan al ĉiuj partoprenantoj de la Interkona Vespero.
Fonto: Boletín de HEF n-ro 241 (septembro 1980), PDF · Boletín de HEF n-ro 309 (januaro 1993), PDF
En la retejo: La 78-a Universala Kongreso de Esperanto: Valencio, julio de 1993 · Cullera 2015: kiam la kongreso pleniĝis de junuloj
Interlingua
Lingvistiko. Naturalisma planlingvo, publikigita en 1951 de la International Auxiliary Language Association (IALA) kun la vortaro Interlingua-English de Alexander Gode. La vortprovizo ne estas inventita: ĝi estas kolektita el la «kontrolaj» lingvoj — la angla, la itala, la franca kaj la hispana kun la portugala (kalkulataj kune), kun la germana kaj la rusa kiel anstataŭantoj, kiam iu mankas — kaj prenas la internaciajn vortojn komunajn al ili. Hodiaŭ ĝin varbas la Union Mundial pro Interlingua, kiu asertas, ke centoj da milionoj da homoj komprenas ĝin sen esti lerninta ĝin. Oni ne konfuzu ĝin kun Latino sine flexione, kiu ankaŭ nomiĝis Interlingua.
Fonto: IALA kaj Gode, Interlingua-English: a dictionary of the international language (1951), Internet Archive · Union Mundial pro Interlingua
En la retejo: Kuriozaĵoj pri Esperanto · La argumentoj pri Esperanto, unu post la alia: kion ĉiu pruvas kaj kion ne · Kiel lerni aliajn lingvojn per Esperanto
Interlingvistiko
Lingvistiko. Branĉo de la lingvistiko, kiu studas la planlingvojn kaj la internacian komunikadon: kiel ili kreiĝas, funkcias kaj estas uzataj. Laŭ Humphrey Tonkin kaj Mark Fettes, la terminon kreis Jules Meysmans en 1911, kaj Otto Jespersen donis al ĝi la nunan sencon; la unuaj esploristoj, kiel Louis Couturat kaj Léopold Leau, komparis la projektojn kiel lingvajn artefaktojn. Vidu planlingvo kaj esperantologio.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «interlingüística» · Tonkin kaj Fettes, «Esperanto Studies: An Overview» (1996)
En la retejo: Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton · Oftaj demandoj pri Esperanto · Kiom da homoj vere parolas Esperanton?
Internacia helpa lingvo
Lingvistiko. Lingvo destinita al interkompreniĝo inter homoj de malsamaj gepatraj lingvoj, kiel dua lingvo por ĉiuj kaj sen anstataŭi ies ajn lingvon. Couturat kaj Leau (1903) uzis «langue universelle» kiel sinonimon de «langue internationale auxiliaire», kaj atentigis, ke neniu moderna aŭtoro de tia lingvo pretendis «supprimer ou supplanter les langues nationales». La Bulonja Deklaracio (1905) difinas esperantismon kiel penadon disvastigi la uzadon de «lingvo neŭtrale homa, kiu “ne entrudante sin en la internan vivon de la popoloj kaj neniom celante elpuŝi la ekzistantajn lingvojn naciajn”, donus al la homoj de malsamaj nacioj la eblon kompreniĝadi inter si». Vidu ankaŭ neŭtrala lingvo kaj pontlingvo.
Fonto: Couturat kaj Leau, Histoire de la langue universelle (1903), enkonduko, noto 1 · Bulonja Deklaracio (1905), teksto ĉe la Akademio de Esperanto
En la retejo: «Helpa»: la vorto kiun Zamenhof preskaŭ ne uzis · Kuriozaĵoj pri Esperanto
Internacia Kongresa Universitato
Esperanto-movado. (IKU) La prelegciklo, kiu akompanas ĉiun Universalan Kongreson; laŭ sia regularo, «speciala kultura institucio» de UEA, antaŭe nomita Internacia Somera Universitato. Valencio gastigis ĝian 46-an sesion en 1993; tiu de 2024, en Arusha (Tanzanio), estis la 77-a.
Fonto: UEA: Regularo de IKU · UEA: IKU-libro de 2024 (PDF) · Boletín de HEF n-ro 309 (januaro 1993), PDF
En la retejo: La 78-a Universala Kongreso de Esperanto: Valencio, julio de 1993
Interna ideo
Esperanto. La morala dimensio, kiun Zamenhof atribuis al esperantismo preter la praktika uzo de la lingvo. En sia malferma parolado en la dua Universala Kongreso (Ĝenevo, 1906) li difinis ĝin kiel «frateco kaj justeco inter ĉiuj popoloj» kaj memorigis, ke ĝi ne estas deviga: la esperantistoj decidis lasi al ĉiu plenan liberecon «akcepti la internan ideon de la esperantismo en tiu formo kaj grado, kiel li mem deziras, aŭ — se li volas — eĉ tute ne akcepti por la esperantismo ian ideon». La Bulonja Deklaracio de 1905 jam lasis ĉian tian ideon al la privata sfero de ĉiu. En la sama parolado Zamenhof kritikis tiujn, kiuj diris, ke «Esperanto estas nur lingvo». Vidu ankaŭ homaranismo.
En la retejo: Zamenhof cionisto: la juda patrujo ĉe Misisipo kaj la rifuzo de la homaranismo · Oftaj demandoj pri Esperanto
IPR
Esperanto-movado. Internacia Pedagogia Revuo, revuo pri lingvoinstruado kaj edukado; nun organo de ILEI, kiu havas ĝian ciferecan arkivon. La titolo devenas de 1908, sed ĝi ne aperis senĉese: la karto de BitArkivo nombras plurajn seriojn, la unuan de novembro 1908 ĝis 1910, kiel organo de la Internacia Asocio de Instruistoj; inter 1926 kaj 1939 ĝi estis la organo de TAGE. La nuna serio komenciĝis en 1970 kaj, laŭ BitArkivo, estas organo de ILEI ekde 1979. Ĝi enhavas didaktikajn artikolojn, edukajn novaĵojn kaj recenzojn de lernolibroj.
Fonto: BitArkivo: karto de Internacia Pedagogia Revuo · ILEI: la revuo kaj la arkivo · ILEI: historio
En la retejo: La pedagogia revuo verkata en Esperanto · La artikoloj de Dennis Keefe en Internacia Pedagogia Revuo
IS
Esperanto-movado. Internacia Seminario, novjara junulara renkontiĝo, kiun la Germana Esperanto-Junularo organizis ĉiun jarfinon en alia germana urbo. La unua okazis en Majenco ĉe la jarŝanĝo 1957-1958, kaj la lasta en Biedenkopf ĉe tiu de 2008-2009. Ekde 2009-2010 ĝi kunfandiĝis kun la pola Ago-Semajno en la Junularan E-Semajnon (JES), kiun organizas la germana kaj la pola esperantistaj junularoj.
Fonto: Libera Folio, «Internacia Seminario ne plu okazos» (2009), kopio en Internet Archive
En la retejo: Kia estas interne junulara kongreso de Esperanto
ISAE
Mallongigo. Internacia Scienca Asocio Esperantista. Asocio de esperantistaj sciencistoj fondita en 1906 kaj aliĝinta al UEA. Ĝi eldonis Sciencan Revuon, kiu aperis ekde 1949 kiel daŭrigo de Internacia Scienca Revuo (1904) kaj kiu ne plu aperas: laŭ ĝia oficiala arkivo, kaj la legantaro kaj la aŭtoraro draste ŝrumpis. La arkivo konservas rete preskaŭ ĉiujn artikolojn de 1949 ĝis 2015.
Fonto: Estraro de ISAE, La Ondo de Esperanto, 2014 · UEA: alfabeta listo de asocioj · Arkivo de Scienca Revuo
-ist-
Esperanto. Sufikso por persono, kiu ofte okupiĝas pri io, eble profesie: instruisto, dentisto, biciklisto. La Universala Vortaro priskribas ĝin france per «marque la profession» (maristo), sed PMEG atentigas, ke «estas ofta miskompreno, ke IST egalas al “profesiulo”»: ankaŭ la ŝtelanto estas ŝtelisto. Laŭ la sama PMEG, esperantisto estas «persono, kiu scias kaj uzas Esperanton» (vidu esperantisto).
Fonto: PMEG, «IST» · Universala Vortaro, kapvorto ist’
En la retejo: Nomo «tute senlogika»: kial Esperanto nomiĝas Esperanto
J
Jarlibro
Esperanto-movado. La jarlibro de UEA, kiu dum jardekoj estis, laŭ Libera Folio, «la ĉefa adresaro de Esperantujo». Por ŝpari monon, UEA ĉesis presi ĝin: la Jarlibro 2018 estis la lasta presita, la buĝeto de 2019 ne plu antaŭvidis ĝian eldonon, kaj al la membroj restas la reta Jarlibro.
Fonto: Libera Folio, «UEA nuligas la Jarlibron kaj altigas la kotizon» (10-a de majo 2018) · Libera Folio, «La komitato nuligis la Jarlibron sen diskuto» (3-a de aŭgusto 2018)
En la retejo: Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas · Ni kalkulu nin: propono por Pasporta Servo
Jubilea simbolo
Esperanto. Grafika emblemo de Esperanto kreita por la centjariĝo de la lingvo, en 1987: verda ovala formo, kiu baziĝas sur la litero E. Ĝin kreis la braziliano Hilmar Ilton S. Ferreira el Itabuna. Laŭ artikolo de Árpád Rátkai en la revuo Eventoj (1992), la estraro de UEA elektis ĝin jam en 1983, sed nur por la jubilea jaro; Flandra Esperanto-Ligo forlasis la verdan stelon favore al ĝi en 1986, kaj UEA alprenis ĝin ekde 1987. Jorge Camacho, kiu en 1993 pledis por ĝia uzo, proponis nomi ĝin «la ovalo (kaj, ŝerce, la melono aŭ la pilko, se necese)». Vidu Esperanto-flago.
Fonto: Árpád Rátkai, «Simboliko de la Internacia Lingvo», Eventoj n-ro 8, 1992 · Jorge Camacho, «Surogataj argumentoj», Boletín de HEF n-ro 309, 1993 · La simbolo en Wikimedia Commons
En la retejo: La stelo, la flago kaj la melono
K
Kabei
Esperanto. Verbo, kiun la Reta Vortaro difinas kiel «fari kiel Kabe, forlasi la esperantismon post vigla kaj sukcesa partopreno en la movado». Ĝi venas de Kabe, pseŭdonimo de Kazimierz Bein (1872–1959), unu el la unuaj grandaj prozistoj kaj tradukistoj de la lingvo, laŭ la Reta Vortaro «agnoskite “la unua stilisto esperantista”», kiu en 1911 subite forlasis la movadon. La trafo de la vorto kuŝas en la antaŭa kariero: temas ne pri forlaso de kurso, sed pri retiriĝo post elstara agado. Vidu ankaŭ stojani kaj beaufrontismo, alian terminon kreitan de Kabe.
Fonto: Reta Vortaro, «Kabe» kaj «kabei»
En la retejo: Kabe: la homo kiu forlasis Esperanton kaj kreis verbon survoje · Kial homoj forlasas la esperantismon · La kritikoj de Kabe al Esperanto
Kafo-Kunveno
Esperanto-movado. La nomo, kiun Valencia Esperanto-Grupo donas al sia semajna konversacia renkontiĝo en kafejo, kie oni parolas Esperanton ĉirkaŭ tablo. La tago, la horo kaj la loko ŝanĝiĝis tra la jaroj; la kalendaro de la grupo montras la nunajn.
Fonto: Reta Vortaro: kafo · Reta Vortaro: kunveno
En la retejo: Kafo-Kunveno: Esperanto ĉirkaŭ taso da kafo · Kalendaro
Kajmani
Esperanto. Varianto de krokodili: en esperanta medio, paroli lingvon alian ol Esperanton, «kiu estas gepatra lingvo de neniu ĉeestanto»; ekzemple valenciano kaj franco, kiuj parolas angle.
Fonto: Reta Vortaro, «kajmani»
En la retejo: Prezento de la libro «Esperanto y esperantistas de Teruel», en la Aragona Centro (2022)
Kalkeo
Lingvistiko. Pruntaĵo, kiu reproduktas la strukturon de esprimo el alia lingvo per elementoj de la propra lingvo, ĉu en la vortprovizo, ĉu en la sintakso, ĉu en la signifo. La Reta Vortaro registras kalkeon kiel maloftan kaj nomas la fenomenon ankaŭ paŭsaĵo aŭ tradukprunto. Ĝiaj ekzemploj: indiki familion per «ĉe la Kramers» estas «nacilingva kalkeo ne uzinda en esperanto», kaj tekstlibro ŝajnas kalkeo de la angla. Ĝi estas tipa formo de lingva interfero.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «calc», 3-a senco · Reta Vortaro, kalkeo · Reta Vortaro, paŭsi
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto · La kritikoj de Kabe al Esperanto
Karaktero de la radikoj
Esperanto. La demando, ĉu ĉiu radiko de Esperanto havas per si mem substantivan, verban aŭ adjektivan signifon, kaj kiel la signifo ŝanĝiĝas, kiam oni aldonas finaĵon. La klasika ekzemplo estas kombi kaj brosi: la verboj similas, sed kombo estas ago kaj broso estas ilo, ĉar komb- nomas agon kaj bros- ilon. La tradicia teorio klasas la radikojn laŭ karaktero (verba, substantiva aŭ adjektiva); jam René de Saussure klarigis tiel la paron komb-/bros-, kaj laŭ Wim Jansen tiu triopa klasado estas la pozicio de la Akademio de Esperanto. Jansen priskribas pli ol jarcenton da polemiko kun la teorioj, kiuj vidas la radikojn kiel flekseblajn aŭ senkategoriajn, kaj proponas miksitan sistemon. Vidu principo de neceso kaj sufiĉo.
Fonto: PMEG, «Vortelementoj kaj signifoj» · Wim Jansen, «Radikoj kaj vortoj en esperanto», Esperantologio / Esperanto Studies 6 (2013) · Anderson kaj Saussure (red.), René de Saussure and the theory of word formation (2018)
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo? · Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto
KEA
Esperanto-movado. Kataluna Esperanto-Asocio, la kataluna esperantista asocio. Laŭ ĝia kronologio, la fonda kunveno okazis en 1980; UEA, male, indikas 1982 kiel fondjaron. Ĝi eldonas Katalunan Esperantiston, kiu reaperis en 1982 daŭrigante la numeradon de la antaŭmilita revuo. UEA klasas ĝin kiel nealiĝintan landan asocion: en Hispanio la aliĝinta landa asocio estas HEF. Ĝia junulara branĉo, la Kataluna Esperanto-Junularo, estas landa sekcio de TEJO ekde 1988.
Fonto: KEA: «Nia historio» · UEA: Esperanto en Hispanio
En la retejo: La Valencia Esperanto-Asocio (2013): provo de generacia transdono
KER
Esperanto-movado. Komuna Eŭropa Referenckadro por lingvoj. En la movado, «KER-ekzamenoj» estas la internacia ekzamena sistemo de UEA, laŭ tiu kadro. Ĝi funkcias ekde decembro 2008, kun la niveloj B1, B2 kaj C1, kaj estis lanĉita kun la hungara ŝtata lingvoekzamena centro ORIGO. Ekde julio 2021 UEA administras ĝin sola; ekde 2022 eblas fari ĝin rete, kaj en tiu jaro debutis la nivelo C2, okazanta unufoje jare. Ĝis decembro 2025, laŭ edukado.net, 2 888 personoj sukcesis.
Fonto: edukado.net: la ekzamenoj UEA-KER
En la retejo: Ĉu eblas atesti la nivelon de Esperanto? · La oficialaj ekzamenoj de Esperanto: la internaciaj kaj tiuj de UNED
Klingona
Lingvistiko. Konstruita lingvo por la klingona popolo de Star Trek. Ĝin kreis la lingvisto Marc Okrand por la filmoj, ne bazante ĝin sur iu konkreta lingvo, kaj priskribis ĝin en The Klingon Dictionary (1985). De la libro vendiĝis pli ol 300.000 ekzempleroj, kaj kelkaj ŝatantoj eklernis la lingvon. La Klingon Language Institute, neprofitcela organizaĵo, antaŭenigas ĝian studadon. Ĝi ne estis koncipita kiel internacia helpa lingvo, sed por fikcio.
Fonto: Klingon Language Institute, «Development and Use of the Klingon Language» · Klingon Language Institute
En la retejo: Kiom da homoj vere parolas Esperanton? · Ludoj
KODEJO
Esperanto-movado. Kompleta Demandaro por Esperantaj Junularaj Organizoj, perioda enketo de TEJO inter siaj landaj kaj fakaj sekcioj kaj aliaj junularaj organizoj, por scii kiel ili fartas kaj kion ili faras. La unua estas KODEJO 2008, kiu prezentas sin kiel ĝisdatigitan version de antaŭa demandaro, ALSTOM (Agado de Landaj Sekcioj en TejO-Mondo); TEJO daŭre kunvokis ĝin, ekzemple en 2020.
Fonto: TEJO, KODEJO 2008 (PDF, kopio en Internet Archive) · TEJO: KODEJO 2020
En la retejo: «Neniu aktiva»: la jaro kiam TEJO anstataŭigis la memtaksadon per indikoj · «Informado» ne estas celo: la raporto per kiu valenciano nombris la junularan movadon
Kolokacio
Lingvistiko. Vortkombino, kiun la uzado faris kutima kaj kiun la parolantoj preferas al aliaj eblaj kun la sama senco, kiel en la valencia prendre una decisió («preni decidon») aŭ fer una pregunta («fari demandon»). Ĝi estas nek gramatika regulo nek idiomaĵo, ĉar la signifo ja eliras el la partoj; konvencia estas la elekto. Tial eĉ regula gramatiko kiel tiu de Esperanto ne ŝparas la lernadon de kolokacioj: oni ekkonas ilin legante kaj aŭskultante la lingvon.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «col·locació», 3-a senco
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo? · Kuriozaĵoj pri Esperanto
Komitato
Esperanto-movado. La reprezenta organo, kiu respondecas pri la politiko de organizo kiel UEA aŭ TEJO kaj elektas la estraron. En UEA la komitatanoj estas A (de la aliĝintaj asocioj kaj TEJO), B (de la individuaj membroj) kaj C (elektitaj de A kaj B).
Fonto: Statuto de UEA, art. 2 kaj 22-29 · Statuto de TEJO, art. 13
En la retejo: Kia estas interne junulara kongreso de Esperanto · «Informado» ne estas celo: la raporto per kiu valenciano nombris la junularan movadon
Konstruita lingvo
Lingvistiko. Ekvivalento de la angla constructed language, mallonge conlang: lingvo intence kreita, la sama afero kiel artefarita lingvo aŭ planlingvo. La normo ISO 639, kiu atribuas la lingvokodojn, havas propran kategorion por la «constructed (or artificial) languages», kaj akceptas en ĝi nur tiujn, kiuj havas literaturon, estas destinitaj al homa komunikado, estas kompletaj kaj estis uzataj sufiĉe longe por transiri al dua generacio de uzantoj; ekster ĝi restas la rekonstruitaj lingvoj kaj la programlingvoj. Kodon havas tie, inter aliaj, Esperanto (epo), Volapuko, Loĵbano kaj Tokipono.
Fonto: ISO 639-3, «Types of languages» (SIL) · ISO 639-3, registro «epo» · Toki Pona, «Toki Pona and Esperanto: Two friendly world languages» (uzo de conlang)
En la retejo: Ludoj
Kontakto
Esperanto-movado. Dumonata revuo de TEJO, eldonata de UEA, pri landoj, popoloj, kulturoj, socio kaj politiko, kiun aŭtomate ricevas la individuaj membroj de TEJO. Ĝi estis fondita en 1963 kun Humphrey Tonkin kiel unua redaktoro; laŭ la Hispana Esperanto-Federacio, ĝiaj artikoloj havas diversajn nivelojn de lingva malfacileco, kaj tial ĝi taŭgas por komencantoj.
Fonto: UEA: «Kontakto» · TEJO: «Revuo Kontakto» · Hispana Esperanto-Federacio: «Las revistas»
En la retejo: Claude Piron: la tradukisto de UN kiu verkis «Gerda malaperis!» · La Duolingo-generacio
Korelativoj
Esperanto. La serio de 45 gramatikaj vortoj, ordigeblaj en tabelo per kombino de kvin komencoj (ki-, ti-, i-, ĉi-, neni-) kaj naŭ finaĵoj (-u, -o, -a, -es, -e, -am, -al, -el, -om); PMEG nomas ilin tabelvortoj. Ĝi estas fermita sistemo, aparta de la ordinara derivado. En 1894 Zamenhof skribis, ke la tabelo, konstruita «por matematike faciligi ilian ellernadon», «ekzistas en nenia lingvo» kaj donis «kaŭzon al senfinaj kritikoj kaj disputoj», kaj en la reformo de 1894 li proponis detrui ĝin.
Fonto: PMEG, «Tabelvortoj – bazaj reguloj» · L. L. Zamenhof, Pri reformoj en Esperanto (1894), sekcio «Tabelo de pronomoj»
En la retejo: 1894: kiam Zamenhof provis reformi Esperanton kaj la esperantistoj diris al li ne · Lernu Esperanton de nulo: kursaj materialoj
Korpuso
Lingvistiko. Aro de tekstoj aŭ frazoj kolektitaj por studi kaj priskribi lingvon. En korpuso oni povas kalkuli, kiuj vortoj estas plej oftaj, kiel ili kombiniĝas aŭ kiel iu uzo ŝanĝiĝis, anstataŭ dependi de la intuicio. Por Esperanto ekzistas ekzemple la Tekstaro, konsultebla rete. La ciferoj de leksika kovro dependas de la mezurata korpuso: literatura korpuso ne egalas konversacian.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «corpus», 3-a senco · Tekstaro de Esperanto
En la retejo: Kiun nivelon de Esperanto oni atingas per Esperanto12? · «Helpa»: la vorto kiun Zamenhof preskaŭ ne uzis · Publikaĵoj
Kreola lingvo
Lingvistiko. Lingvo naskiĝinta el piĝino, kiu fariĝis la gepatra lingvo de grupo kaj kiu jam servas por ĉiuj aŭ preskaŭ ĉiuj ties komunikaj bezonoj. La Diccionari de lingüística de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL) klarigas, ke oni kutime klasas ilin laŭ la lingvo, kiu provizas la plejparton de la vortprovizo: kreolaj lingvoj kun angla, franca, portugala, svahila… bazo. La normiga vortaro de la sama akademio, la Diccionari normatiu valencià (DNV), difinas ĝin kiel miksitan lingvon, «precipe tiun formitan el elementoj de eŭropa lingvo kaj de la loka lingvo de la iamaj amerikaj kolonioj». La lingvisto Jouko Lindstedt komparis Esperanton kun la piĝinoj, kiuj kreoliĝas: lingvo, kiu akiris denaskajn parolantojn kaj, kun ili, trajtojn de natura lingvo.
Fonto: Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «llengua criolla» · Diccionari normatiu valencià, «crioll» · Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006)
Krokodili
Esperanto. Paroli inter esperantistoj alian lingvon ol Esperanton, kutime la komunan gepatran: du valencianoj, kiuj ekparolas valencie en Esperanto-kongreso, krokodilas. La Reta Vortaro registras ĝin kun ekzemploj el Monato kaj La Ondo de Esperanto; la substantivo estas krokodilado. Ĉirkaŭ ĝi naskiĝis familio de verboj kun nomoj de aliaj reptilioj: aligatori, kajmani kaj gaviali aŭ malkrokodili.
Fonto: Reta Vortaro, «krokodili»
En la retejo: Kafo-Kunveno: Esperanto ĉirkaŭ taso da kafo · Kial homoj forlasas la esperantismon · Glumarkoj VEG: 44 glumarkoj en Esperanto por Telegram, Signal kaj WhatsApp
Kunmetado
Lingvistiko. Formado de novaj vortoj per kunigo de aliaj vortoj aŭ de radikoj, kiuj povas funkcii memstare. En Esperanto ĝin reguligas la 11-a regulo de la Fundamento: kunmetitaj vortoj formiĝas per simpla kunigo de la radikoj, kun la ĉefa vorto ĉe la fino, kaj skribiĝas kune, kiel vaporŝipo. Ĝi distingiĝas de derivado, kiu uzas afiksojn.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «composició», 9-a senco · Fundamento de Esperanto, gramatiko, regulo 11 (angla versio)
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo? · La «beaufrontismoj»: kiam skribi tro klare estis la difekto
Kunstandardo
Lingvistiko. Lingvo, kiu, ne estante la propra lingvo de komunumo, okupas apud la loka standardo la prestiĝajn funkciojn: la bone pagatan laboron, la sciencon, la internaciajn rilatojn. La terminon («co-estàndard») proponis Hèctor Alòs i Font en katalunlingva artikolo de 2009 pri la angla: por iuj laborpostenoj, li rimarkas, oni postulas ne nur la standardan lingvon sed ankaŭ la anglan, kiu tie plenumas «diskriminaciajn funkciojn». Alòs demandas, ĉu tio stabiliĝas en diglosio, aŭ ĉu la eniranta lingvo fine okupas ankaŭ la ceterajn uzojn, kaj li konsideras Esperanton ebla lingvo franka. Vidu lingva interpozicio.
En la retejo: «Helpa»: la vorto kiun Zamenhof preskaŭ ne uzis
L
Laborista esperantismo
Esperanto-movado. Branĉo de la movado, kiu uzas Esperanton kiel ilon de la laborista organizado kaj de internaciismo. Jam inter la unuaj esperantistoj estis laboristoj; la unua klubo de laboristaj esperantistoj estis fondita en Stokholmo en 1903, kaj antaŭ la Unua Mondmilito jam ekzistis internacia organizo, Liberiga Stelo. En 1921, okaze de la Universala Kongreso en Prago, estis fondita SAT, por kunigi la laboristojn, kiuj volis uzi Esperanton en la servo de sia klasbatalo. En Barcelono, la 25-an de julio 1936, la CNT-FAI eldonis la unuan numeron de bulteno en Esperanto, redaktatan de la Ibera Ligo de Esperantistaj Senŝtatanoj (ILES). Hodiaŭ la hispana asocio ligita al SAT estas SATeH; antaŭe tiu rolo apartenis al HALE.
Fonto: Toño del Barrio, «El movimiento obrero esperantista», retejo de SAT · Informa Bulteno, n-ro 1, 25-a de julio 1936 (faksimilo) · SAT: «LEA-oj»
En la retejo: HALE kaj SATeH: kiel disiĝis la hispana laborista esperantismo · Esperanto kaj la laborista movado: kial Valencio staras meze de tiu historio · La legema koboldeto
La dek ses reguloj
Esperanto. La mallonga gramatiko, per kiu Zamenhof prezentis la lingvon: dek ses numeritaj reguloj, antaŭ kiuj staras la alfabeto. Ili aperis jam en la Unua Libro (1887), kaj en 1905 iĝis unu el la tri partoj de la Fundamento de Esperanto, kies antaŭparolo nomas ilin «la 16-regula gramatiko». La nombro ofte aperas en prezentoj de la lingvo, sed la reguloj estas nur skeleto: ili diras nenion pri la signifo de ĉiu radiko nek pri tio, kion la uzo fiksis poste, kaj referencaj gramatikoj kiel PMEG priskribas multe pli.
Fonto: La gramatiko de la Fundamento, angla versio de la dek ses reguloj (Akademio de Esperanto) · Antaŭparolo de la Fundamento (1905): «la 16-regula gramatiko» · Unua Libro, franca eldono de 1887, skanita ĉe la Internet Archive
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo? · Folieto de du paĝoj
La Espero
Esperanto. La tradicia himno de la Esperanto-movado: poemo de Zamenhof de 24 versoj, kantata laŭ la muziko de la franco Félicien Menu de Ménil. La poemo aperas en la Fundamenta Krestomatio (1903) kaj komenciĝas per «En la mondon venis nova sento». Laŭ la Enciklopedio de Esperanto (1933), la muziko de Ménil ne estis la unua: «longan tempon» la oficiala himno estis tiu de Adelsköld (1891), kaj la unua Universala Kongreso, en 1905, decidis, ke «la demando pri la universala himno estas prokrastata ĝis la venonta kongreso». La muziko de Ménil trudiĝis per tradicio, sen formala decido, kaj tiam jam neniu kongreso pasis sen ĝia kantado.
Fonto: Fundamenta Krestomatio (1903), «La espero» (Vikifontaro) · Enciklopedio de Esperanto (1933), artikolo «Himno Esperantista», p. 346
En la retejo: Zamenhof en Valencio · La 78-a Universala Kongreso de Esperanto: Valencio, julio de 1993
Landa asocio
Esperanto-movado. Laŭ la statuto de UEA, la Esperanto-asocio de lando, kiu aliĝas al UEA, devontiĝas respekti ĝian statuton kaj pagas kotizon por ĉiu membro, kiu ne estas individua membro de UEA. Principe estas unu por ŝtato: en Hispanio HEF; UEA listigas aliajn kiel nealiĝintajn, inter ili KEA. Ne konfuzu kun landa sekcio.
Fonto: Statuto de UEA, art. 13 kaj 23 · UEA: Esperanto en Hispanio
En la retejo: Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas
Landa sekcio
Esperanto-movado. La landa ero de internacia organizo kiel TEJO aŭ ILEI. TEJO akceptas, krom esceptaj kazoj, unu por lando; en Hispanio HEJS. ILEI diras, ke ĝi havas 37 landajn sekciojn. Krom la landaj povas ekzisti fakaj sekcioj.
Fonto: Statuto de TEJO, art. 8-9 · TEJO: landaj sekcioj · ILEI, oficiala retejo
En la retejo: «Neniu aktiva»: la jaro kiam TEJO anstataŭigis la memtaksadon per indikoj · Kia estas interne junulara kongreso de Esperanto
Landnomoj
Esperanto. Esperanto havas du specojn de landnomoj: landobazajn, kies radiko estas la lando kaj kies loĝanto ricevas -an- (Kanado → kanadanoj), kaj gentobazajn, kies radiko estas la popolo kaj kies lando ricevas la originalan sufikson -uj- aŭ la neoficialan -i- (francoj → Francujo, Francio); ĉi-lastaj abundas precipe en Eŭropo. PMEG taksas ambaŭ formojn validaj kaj ĝenerale kompreneblaj. La Akademio de Esperanto publikigis plurajn rekomendojn; la plej aktuala estas la listo de rekomendataj landnomoj de 2009.
Fonto: PMEG, «Landoj, popoloj kaj lingvoj» · Akademio de Esperanto, «La Akademio kaj la landnomoj»
En la retejo: Kial francoj sed kanadanoj?
Latino sine flexione
Lingvistiko. Planlingvo proponita de la itala matematikisto Giuseppe Peano: latino sen fleksio. La teksto, kiu prezentas ĝin, De Latino sine flexione, ekiras de la principo, ke «non tota lingua latina est necessaria», kaj komencas per la forigo de la kazoj: la genitivo montriĝas per de, la dativo per ad, la ablativo per ab aŭ ex, kiel en la latinidaj lingvoj. Peano partoprenis en la komitato de la Delegacio en 1907. La lingvo estis konata ankaŭ kiel Interlingua; ĝi ne estas la sama kiel la Interlingua de 1951.
Fonto: Peano, De Latino sine Flexione; Principio de Permanentia (Projekto Gutenberg) · Couturat kaj Leau, Compte rendu des travaux du Comité (1907) · Łacina uproszczona (latino sine flexione = Interlingua), 1938 (Internet Archive)
En la retejo: Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton
LEA
Esperanto-movado. Laboristaj Esperanto-Organizoj (en la angla paĝo de SAT, Worker Esperanto Associations): la laboristaj Esperanto-asocioj de ĉiu lando aŭ lingva regiono, kiuj kunlaboras kun SAT. SAT estas tutmonda kaj ne havas naciajn strukturojn; la LEA-oj estas memstaraj organizoj, kiuj disvastigas Esperanton inter la publiko de sia lingvo, kaj la rilaton kun SAT fiksas la Gotenburga Konvencio, akceptita en 1928. En Hispanio tiun rolon havis HALE kaj poste SATeH; SAT mencias ankaŭ SAT-Amikaron, la franclingvan.
Fonto: SAT: la LEA-oj · SAT: Gotenburga Konvencio · SAT: «What is SAT?»
En la retejo: HALE kaj SATeH: kiel disiĝis la hispana laborista esperantismo
Leksika kovro
Lingvistiko. Proporcio de la vortoj de teksto, kiujn la leganto konas. Oni uzas ĝin por kalkuli, kiom granda vortprovizo necesas por legi sen helpo. Paul Nation taksas, ke, se oni devas koni 98 % de la vortoj de teksto, en la angla necesas 8.000 ĝis 9.000 vortfamilioj por legi kaj 6.000 ĝis 7.000 por kompreni la parolatan lingvon. Batia Laufer kaj Geke Ravenhorst-Kalovski proponas du sojlojn: 8.000 familioj (98 %) kiel optimumon kaj 4.000–5.000 (95 %) kiel minimumon. Ili ankaŭ rimarkas, ke malgrandaj kreskoj de la vortprovizo plibonigas la komprenon, eĉ se ili apenaŭ ŝanĝas la kovron. La korpuso estas la bazo de tiuj kalkuloj.
Fonto: Nation, «How Large a Vocabulary is Needed For Reading and Listening?», Canadian Modern Language Review 63 (2006) · Laufer kaj Ravenhorst-Kalovski, «Lexical threshold revisited» (2010)
En la retejo: Kiun nivelon de Esperanto oni atingas per Esperanto12? · Kio estas Anki kaj kiel uzi ĝin por lerni Esperanton
Leksikiĝo
Lingvistiko. Procezo, per kiu kompleksa unuo —kunmetaĵo, derivaĵo, vortgrupo— ekfunkcias kiel unu sola ero de la leksiko, ofte kun signifo, kiu ne plu estas la sumo de la partoj. La Diccionari de lingüística de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL) donas kiel ekzemplojn la valenciajn perquè («ĉar») kaj amb prou feines («apenaŭ»); la normiga vortaro de la sama akademio, la Diccionari normatiu valencià (DNV), donas maldecap («zorgo», laŭvorte «kapdoloro») kaj fer costat («subteni», laŭvorte «fari flankon»). En Esperanto oni povas kombini radikojn kaj afiksojn tre libere, sed tio ne decidas ĉion: laŭ la lingvisto Jouko Lindstedt, la normo de Esperanto estas parte nekodigita, kaj oni lernas ĝin ne nur per gramatikoj kaj vortaroj, sed partoprenante en la parolkomunumo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «lexicalitzar» · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «lexicalització» · Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006)
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo? · Esperanto: jes, sed…
Lernu
Esperanto-movado. lernu!: senpaga retejo por koni kaj lerni Esperanton, kun kursoj, gramatiko, vortaro, biblioteko kaj forumo, tradukita en dekojn da lingvoj. La ideo naskiĝis en la seminarioj Edukado@Interreto (E@I) en Svedio en 2000 kaj 2001; en 2002 la projekto ricevis la subtenon de ESF, kaj la retejo estis lanĉita en decembro de tiu jaro.
Fonto: lernu.net: «Pri ni»
En la retejo: Retaj Esperanto-kursoj: kie lerni Esperanton per Interreto · La Duolingo-generacio
Libera Folio
Esperanto-movado. «Sendependa movada bulteno, kiu aperas nur en la reto». Ĝia redakcio «strebas sobre kaj kritike prilumi aktualajn evoluojn en la Esperanto-movado» kaj atente sekvas, inter alie, UEA. Ĝin fondis István Ertl kaj Kalle Kniivilä en aprilo 2003; ekde 2020 Kniivilä denove redaktas ĝin.
Fonto: Libera Folio: «Pri Libera Folio»
En la retejo: Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas · Kiom da jaroj daŭras la esperantista juneco · La eternaj komencantoj
Libroservo
Esperanto-movado. Fako de Esperanto-asocio, kiu vendas librojn kaj aliajn varojn en Esperanto: poŝte, en la sidejo aŭ ĉe kongresaj budoj. Tiu de UEA havas retan katalogon; aliaj asocioj havas proprajn, ekzemple Flandra Esperanto-Ligo (FEL) per sia Retbutiko kaj la Hispana Esperanto-Federacio.
Fonto: Katalogo de la Libroservo de UEA · La Esperanto-Retbutiko de FEL · Hispana Esperanto-Federacio: «Publicaciones» (menuero «Venta de libros»)
En la retejo: Biografioj: la esperantistoj de la grupo · La stelo, la flago kaj la melono
Lingua franca
Lingvistiko. Lingvo, kiun uzas por interkompreniĝi parolantoj, kiuj ne havas alian komunan lingvon. La Gran Enciclopèdia Catalana difinas ĝin kiel «duan lingvon uzatan kiel komunikilon inter parolantoj de du aŭ pli da grupoj sen komuna lingvo», kaj donas kiel ekzemplojn la latinan en la mezepoko kaj la araban en la islama mondo. La nomo venas de konkreta lingvo, la lingua franca de la mediteraneaj havenoj, farita el elementoj de la hispana, la kataluna, la itala, la franca, la greka, la araba kaj la turka, kiu estis uzata ĝis la fino de la 19-a jarcento. La Diccionari normatiu valencià (DNV), la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo, ankoraŭ registras la terminon en tiu limigita senco: lingvo «kiu estas miksaĵo de du aŭ pli da lingvoj». Vidu ankaŭ vehikla lingvo kaj internacia helpa lingvo.
Fonto: Gran Enciclopèdia Catalana, «lingua franca» (ĝenerala senco) · Gran Enciclopèdia Catalana, «lingua franca» (la mediteranea) · Diccionari normatiu valencià, «llengua», 22
En la retejo: Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit?
Lingva anstataŭiĝo
Lingvistiko. Procezo, per kiu, en situacio de konflikto inter lingvoj, la reganta lingvo trudas sin tute aŭ parte super alia, la regata (laŭ la Diccionari de lingüística de la Valencia Akademio de la Lingvo, AVL; ties normiga vortaro, la DNV, donas similan difinon). Unesko priskribas, kiel, kiam du lingvoj havas malegalan povorilaton, la parolantoj de la subigita grupo povas fine uzi nur la regantan lingvon, kaj kiel lingvo endanĝeriĝas, kiam oni ĉesas transdoni ĝin al la infanoj. La inversa procezo estas la lingva normaligo. Vidu ankaŭ minorigita lingvo, lingva vitaleco kaj skalo de Fishman.
Fonto: Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «substitució lingüística» · Diccionari normatiu valencià, «substitució», 3 · Unesko, Language Vitality and Endangerment (2003)
En la retejo: Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto
Lingva ekologio
Lingvistiko. Studo de la rilatoj inter lingvo kaj ĝia medio: la socio, kiu parolas ĝin, kaj la aliaj lingvoj, kun kiuj ĝi kunvivas en la menso de la parolantoj. La terminon enkondukis Einar Haugen en prelego de 1970, publikigita en The Ecology of Language (1972), kie, laŭ la citaĵo de A. F. Fill, li difinis lingvan ekologion kiel «la studon de la interagoj inter iu ajn lingvo kaj ĝia medio». Haugen jam atentigis, ke la ekologio fariĝis ankaŭ la flago de movado, kaj li traktis la rolon de la malgrandaj lingvoj, kiu poste fariĝis centra temo de tiu esplorlinio.
Fonto: Fill, «Ecolinguistics», Encyclopedia of Life Support Systems (UNESCO-EOLSS) · Haugen, The Ecology of Language, Stanford University Press, 1972 (katalogero)
En la retejo: Esperanto kiel lingva ekologio, en la programo «Vida verde» de RNE
Lingva ideologio
Lingvistiko. Aro de kredoj, kiujn la parolantoj kaj la institucioj havas pri la lingvoj (kiu estas pli utila, pli pura, pli neŭtrala, pli propra) kaj kiuj orientas, kiel ili uzas ilin kaj parolas pri ili. Ĝi estas studkampo de la lingva antropologio, sintezita de Kathryn A. Woolard kaj Bambi B. Schieffelin en artikolo de 1994. En la esperantismo, la ideo pri Esperanto kiel neŭtrala kaj internacia lingvo estas ekzemplo: Guilherme Fians studis, kiel dum la Malvarma Milito tiu ideologio kondiĉis, kio aperis en la junulara revuo Kontakto. Vidu neŭtraleco de la movado.
Fonto: Woolard kaj Schieffelin, «Language Ideology», Annual Review of Anthropology 23 (1994) · Fians, «Neutralizing the political: Language ideology as censorship in Esperanto youth media during the Cold War», Journal of Linguistic Anthropology (2024)
En la retejo: Esperanto: jes, sed… · La argumentoj pri Esperanto, unu post la alia: kion ĉiu pruvas kaj kion ne
Lingva imperiismo
Lingvistiko. Koncepto, kiu analizas la superregadon de unu lingvo super la aliaj, precipe tiun de la angla, kiel aferon de potenco kaj ideologio. Ĝin evoluigis Robert Phillipson en Linguistic Imperialism (Oxford University Press, 1992), kiu analizas, kiel kaj kial la angla atingis superregon, ĝian rolon en la landoj de la Tria Mondo kaj la ideologiojn, kiujn ĝi transportas. Vidu lingva justeco kaj lingva ideologio.
Fonto: Phillipson, Linguistic Imperialism, Oxford University Press, 1992 (katalogero)
En la retejo: Esperanto anstataŭ la angla · Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit? · «Helpa»: la vorto kiun Zamenhof preskaŭ ne uzis
Lingva interfero
Lingvistiko. Ŝanĝo en lingvo, je iu ajn nivelo, kaŭzita rekte de la influo de alia lingvo. Ĉe lernanto, ĝi estas la maniero, per kiu la lingvo, kiun li jam parolas, influas tion, kion li diras en la nova: la prononco, la vortordo, la kalkeoj, la falsaj amikoj aŭ la hiperkorekto. En Esperanton ĉiu parolanto alportas tiujn de sia gepatra lingvo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «interferència», 4-a senco
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto · Falsaj amikoj: la vortoj de Esperanto kiuj ne signifas tion, kion ŝajnas
Lingva interpozicio
Lingvistiko. Fenomeno, pro kiu la realo de la mondo kaj la novaĵoj atingas lingvon trafiltritaj de alia, dominanta lingvo. Hèctor Alòs i Font difinas ĝin tiel en katalunlingva artikolo de 2009: la monopolo de lingvo franka igas, ke la realo de la mondo «atingas lingvon trapasinte la kribrilon de la dominanta lingvo», dum la kulturo de la unua iom post iom fariĝas satelito de la dua. Vidu kunstandardo kaj diglosio.
En la retejo: «Helpa»: la vorto kiun Zamenhof preskaŭ ne uzis
Lingvaj rajtoj
Lingvistiko. Rajtoj de personoj kaj komunumoj uzi sian lingvon, ricevi edukadon kaj servojn en ĝi kaj ne esti diskriminaciataj pro ĝi. La referenca teksto estas la Universala Deklaracio de Lingvaj Rajtoj, aprobita en Barcelono la 6-an de junio 1996 en konferenco organizita de PEN Internacia kaj CIEMEN, kun la morala kaj teknika subteno de UNESKO. En la sama jaro la Praga Manifesto de la Esperanto-movado dediĉis al ili unu el siaj principoj: «Ni estas movado por lingvaj rajtoj». Vidu lingva justeco.
Fonto: PEN Català, «Universal Declaration of Linguistic Rights» · Praga Manifesto, Esperanta originalo
En la retejo: Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo · La mil manieroj esti esperantisto
Lingvaj Respondoj
Esperanto. La kolekto de la respondoj, kiujn Zamenhof donis inter 1889 kaj 1913, en leteroj kaj en la Esperanto-gazetaro, al demandoj pri gramatiko, vortprovizo kaj stilo. Ilin eldonis Gaston Waringhien; la sepa eldono estas de 1990, kaj la teksto estas konsultebla en la Tekstaro. Ili estas ofte citataj, sed ne devigaj: la Bulonja Deklaracio diras, ke la opinioj de Zamenhof estas privataj kaj «por neniu devigaj», kaj la sola deviga bazo estas la Fundamento. Vidu Akademio de Esperanto.
Fonto: L. L. Zamenhof, Lingvaj Respondoj, red. G. Waringhien, 7-a eld. (1990), Tekstaro de Esperanto
En la retejo: Ci, la pronomo kiu naskiĝis ekster la uzo · Kiu regas Esperanton?
Lingva justeco
Lingvistiko. Kampo de la politika filozofio, kiu demandas, kiel juste dividi la kostojn kaj avantaĝojn de la lingvoj, precipe kiam unu el ili servas kiel lingvo franka. Philippe Van Parijs distingas tri sencojn: justeco kiel justa kunlaborado (la denaskaj parolantoj ne pagas la penon lerni ĝin; vidu free rider), kiel egaleco de ŝancoj kaj kiel «egaleco de estimo» inter lingvoj. La raporto de Grin kvantigis parton de tiuj transigoj, kaj Michele Gazzola kalkulis, ke nur-angla reĝimo en la Eŭropa Unio ekskludus inter 45 % kaj 79 % de la plenkreskuloj de la 25 landoj kun datumoj. En la movado, la Praga Manifesto nomas «fundamente maldemokratia» komunikan sistemon, kiu privilegias iujn homojn kaj postulas de aliaj, ke ili investu jarojn da penoj.
Fonto: Van Parijs, Linguistic Justice for Europe and for the World, Oxford University Press, 2011 (katalogero) · Gazzola, «Multilingual communication for whom?», European Union Politics 17 (2016) · Praga Manifesto, Esperanta originalo
En la retejo: Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit? · La mil manieroj esti esperantisto
Lingva kodigo
Lingvistiko. Sistema fiksado de la normoj de lingvo (ortografio, gramatiko, vortaro), ĝenerale kun preskriba valoro. En la standardiga modelo de Einar Haugen ĝi estas la dua etapo, post la elekto de la baza variaĵo kaj antaŭ la socia disvastigo kaj la ellaborado. Laŭ Hèctor Alòs, en la kataluna ĝi okazis per la Normes ortogràfiques (1913), la Diccionari ortogràfic (1917), la Gramàtica (1918) kaj la Diccionari general (1932). Alòs atentigas, ke kodigi lingvon ne garantias ĝian uzon. Esperanto naskiĝis kodigita, kun la Fundamento. Vidu ankaŭ Normoj de Castelló kaj Normoj de El Puig.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «codificació», 2-a senco · Alòs i Font, «L’artificialitat de les llengües: estandardització i planificació», Kataluna Esperantisto 350 (2009), katalunlingve
En la retejo: Du akademioj kaj unu lingvo: la AVL, la Normoj de El Puig kaj kiu decidas kiel oni skribas la valencian · «Helpa»: la vorto kiun Zamenhof preskaŭ ne uzis
Lingva Komitato
Esperanto-movado. La unua instanco zorganta pri la lingvo, fondita en 1905, ĉe la unua Universala Kongreso en Boulogne-sur-Mer, laŭ propono de Zamenhof. Ene de ĝi estis supera komisiono nomata Akademio; en 1948 ambaŭ kunfandiĝis en la nunan Akademion de Esperanto, kiu en sia statuto deklaras heredi ilian celon kaj laboron.
Fonto: Akademio de Esperanto: historio · Statuto de la Akademio · UEA: la 1-a Universala Kongreso (Boulogne-sur-Mer, 1905)
En la retejo: Kiu regas Esperanton?
Lingva mergado
Lingvistiko. Instrumetodo, kiu metas la lernanton en medion, kie la lernata lingvo estas la sola lingvo de interrilatoj kaj de instruado. Ĉe teritoriaj lingvoj ĝin ofertas la lernejo aŭ la ĉiutaga vivo; ĉe Esperanto, kiu ne estas la kutima lingvo de iu ajn teritorio, la ekvivalento estas kursoj farataj tute en Esperanto ekde la unua tago.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «immersió», 3-a senco
En la retejo: Retaj Esperanto-kursoj: kie lerni Esperanton per Interreto
Lingva normaligo
Lingvistiko. Procezo, per kiu lingvo malmulte aŭ tute ne kultivita alkutimiĝas al ortografia, leksika kaj gramatika reguligo kaj samtempe atingas uzojn, kiuj ĝis tiam apartenis al alia lingvo. La Diccionari normatiu valencià (DNV), la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo, difinas ĝin kiel la planadon de agoj «celantaj eviti, ke la propra lingvo de parolkomunumo suferu limigon de siaj uzkampoj kaj laŭpaŝan anstataŭigon per alia lingvo». Ĝi estas la inversa procezo de la lingva anstataŭiĝo, kaj ĝi estas la nomo, kiun la lingvoplanado ricevas en la katalunlingva regiono, laŭ la Gran Enciclopèdia Catalana. Vidu ankaŭ minorigita lingvo kaj lingva kodigo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «normalització», 3 · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «normalització lingüística» · Gran Enciclopèdia Catalana, «planificació lingüística»
Lingva pejzaĝo
Lingvistiko. La aro da lingvoj, kiujn oni vidas skribitaj en la publika spaco de loko. La klasika difino estas de Rodrigue Landry kaj Richard Bourhis (1997): la lingvo de la trafikŝildoj, de la reklamaj afiŝtabuloj, de la nomoj de stratoj kaj lokoj, de la komercaj ŝildoj kaj de la ŝildoj de la oficialaj konstruaĵoj «kuniĝas por formi la lingvan pejzaĝon» de teritorio, regiono aŭ urbo. Ili studis ĝin kiel indikilon de la vitaleco de lingva grupo: tio, kion homo legas preterpase, dum li faras aliajn aferojn, diras al li, kiuj lingvoj gravas en tiu loko.
Fonto: Landry kaj Bourhis, «Linguistic Landscape and Ethnolinguistic Vitality», Journal of Language and Social Psychology 16(1), 1997 (DOI) · difino citita de Tabajunda, «Linguistic Schoolscape as Public Communication», PACLIC 32, 2018
En la retejo: Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto
Lingva reĝimo de EU
Lingvistiko. Aro da reguloj pri la uzo de la lingvoj en la institucioj de la Eŭropa Unio. Ĝin fiksas la Konsilio, unuanime, en la Regularo n-ro 1, kiu establas, ke la Unio havas 24 oficialajn kaj laborlingvojn. La civitanoj povas turni sin al la institucioj en iu ajn el ili kaj ricevi la respondon en la sama lingvo; la leĝaj aktoj estas publikigataj en ĉiuj, kaj la deputitoj de la Parlamento rajtas paroli en tiu, kiun ili volas. En 1958 ili estis kvar (la nederlanda, la franca, la germana kaj la itala); ĉiu pligrandiĝo aldonis novajn. La angla restas oficiala kaj laborlingvo post la eliro de Britio. Pri la kostoj kaj la alternativoj, inkluzive de Esperanto, vidu la Grin-raporton.
Fonto: Eŭropa Unio, «Languages, multilingualism, language rules»
En la retejo: Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit? · Kial ni konvinkiĝas: la biasoj de la debatoj pri Esperanto
Lingva revigligo
Lingvistiko. Aro da agoj por reakiri la uzon de lingvo minacata aŭ retiriĝanta. La dokumento de Unesko pri vitaleco kaj endanĝeriĝo de la lingvoj (2003) distingas tri situaciojn: la revivigon de lingvo, kiu delonge estas malmulte uzata, kiel la hebrea post la kreo de la ŝtato Israelo aŭ la gaela en Irlando; la plifortigon de nereganta lingvo kontraŭ la minaco de alia, kiel la kimra; kaj la konservadon de la stabila uzo de lingvo en teritorio, kie ekzistas reganta lingvo, kiel la maoria en Nov-Zelando. Unesko mem insistas, ke estas la parolantoj, ne la eksteruloj, kiuj konservas aŭ forlasas lingvon. Vidu lingva vitaleco, skalo de Fishman kaj lingva normaligo.
Fonto: Unesko, Language Vitality and Endangerment (2003), §3.1 kaj §4.2.2.2 (PDF)
En la retejo: La argumentoj pri Esperanto, unu post la alia: kion ĉiu pruvas kaj kion ne
Lingva tipologio
Lingvistiko. Priskribo kaj klasado de la lingvoj laŭ antaŭe elektitaj ecoj, kaj de la afinecoj, kiuj rezultas el tio (laŭ la Diccionari normatiu valencià, la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo). Laŭ la strukturo de la vorto, la lingvoj klasiĝas en izolajn, aglutinajn, polisintezajn kaj fleksiajn; laŭ la baza vortordo de subjekto, verbo kaj objekto, en SVO, SOV, VSO ktp. Starigi parencecon inter lingvoj ne estas unu el ĝiaj fundamentaj celoj: ĝi komparas strukturojn. La referenca ilo estas la World Atlas of Language Structures (WALS). Per ĝiaj variabloj Mikael Parkvall mezuris, kiom eŭropa estas Esperanto: ĝi estas «iomete» eŭropa, sed multe malpli ol la eŭropaj lingvoj.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «tipologia», 4 · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «tipologia lingüística» · WALS Online · Mikael Parkvall, «How European is Esperanto?» (2010)
En la retejo: Esperanto: jes, sed… · La argumentoj pri Esperanto, unu post la alia: kion ĉiu pruvas kaj kion ne
Lingva vitaleco
Lingvistiko. Grado, laŭ kiu lingvo restas viva kaj uzata en komunumo. La referenca dokumento estas Language Vitality and Endangerment, de grupo de fakuloj de Unesko (2003), kiu proponas naŭ faktorojn por taksi ĝin: la transdonon inter generacioj, la absolutan nombron de parolantoj, la proporcion de parolantoj en la loĝantaro, la evoluon de la uzkampoj, la reagon al novaj kampoj kaj komunikiloj, la materialojn por la instruado, la sintenojn kaj politikojn de la registaro kaj de la institucioj, la sintenon de la komunumo al sia lingvo, kaj la kvanton kaj kvaliton de la dokumentado. La unuan, la transdonon, ĝi konsideras la plej uzata, sekvante Joshua Fishman (vidu skalo de Fishman). Vidu ankaŭ lingva revigligo kaj uzkampoj.
Fonto: Unesko, Language Vitality and Endangerment (2003, PDF)
En la retejo: Ĉu esperantismo sen esperantofonio?
Lingvo Internacia
Esperanto. La nomo, per kiu Zamenhof prezentis la lingvon en 1887. La unua lernolibro titoliĝis en la rusa Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro, kaj la dua, de 1888, Dua Libro de l’ Lingvo Internacia. «Esperanto» estis la pseŭdonimo de la aŭtoro; laŭ Zamenhof mem, la lingvo «havis nenian propran nomon kaj estis nomata “la lingvo internacia proponita de Esperanto”», ĝis la pseŭdonimo fariĝis la nomo de la lingvo. Vidu Unua Libro kaj Dua Libro.
Fonto: Aleksander Korĵenkov, «La Unua Libro», La Ondo de Esperanto (2020) · Reta Vortaro, «Esperanto», kun la citaĵo de Zamenhof el la Lingvaj Respondoj · Dua Libro de l’ Lingvo Internacia (Project Gutenberg)
En la retejo: Nomo «tute senlogika»: kial Esperanto nomiĝas Esperanto
Lingvolerna kapablo
Lingvistiko. Individua kapablo lerni fremdajn lingvojn (angle language aptitude). La klasika difino de John B. Carroll (1981), citata de David Singleton, priskribas ĝin kiel la komencan staton de preteco kaj kapablo lerni fremdan lingvon, kaj la verŝajnan facilecon fari tion, se ekzistas motivo kaj okazo. Carroll kaj Stanley Sapon mezuris ĝin per la Modern Language Aptitude Test (MLAT), kies manlibro estas de 1959. Dum jardekoj oni konsideris ĝin denaska kaj stabila trajto; hodiaŭ tio estas pridiskutata, ĉar ĝi inkluzivas la laboran memoron, kiun sperto kaj instruado povas modifi. Studo kun anglaj lernejanoj konkludis, ke lerni Esperanton ne kompensis malaltan kapablon.
Fonto: Singleton, «Language aptitude: Desirable trait or acquirable attribute?», SSLLT 7 (2017) · Carroll kaj Sapon, Modern Language Aptitude Test: MLAT Manual, 1959 Edition (katalogero) · Roehr-Brackin kaj Tellier, «Esperanto as a tool in classroom foreign language learning in England»
En la retejo: La argumentoj pri Esperanto, unu post la alia: kion ĉiu pruvas kaj kion ne
Lingvoplanado
Lingvistiko. Aro da intervenoj konscie organizitaj por influi la formon aŭ la uzojn de lingvo. Sekvante H. Kloss (1969), la Gran Enciclopèdia Catalana distingas du flankojn: la korpusplanadon, kiu agas sur la kodo (ortografio, gramatiko, leksiko, prononco), kaj la statusplanadon, kiu agas sur la socia uzo (leĝoj, instruado, antaŭenigo). Kutime ĝin faras oficiala organismo, kaj ĝi ne samas kun la pli vasta lingvopolitiko. En la katalunlingva regiono oni ofte nomas ĝin lingva normaligo. Esperanto estas ekstrema kazo de ĝi: laŭ Detlev Blanke, ĝi pruvas, ke eblas krei novan lingvon per planado kaj enkonduki ĝin en uzon. Vidu ankaŭ lingva kodigo.
Fonto: Gran Enciclopèdia Catalana, «planificació lingüística» · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «planificació lingüística» · Detlev Blanke, «Causes of the relative success of Esperanto» (2009)
En la retejo: La argumentoj pri Esperanto, unu post la alia: kion ĉiu pruvas kaj kion ne
Lingvopolitiko
Lingvistiko. Aro da intervenoj de la publikaj povoj rilate al lingvo, laŭ la difino de la Gran Enciclopèdia Catalana. Ĝi ampleksas kaj la ĝeneralajn dispoziciojn pri la lingvoj en la lernejo, la kulturo aŭ la administracio, kaj la pli sistemajn agojn por ŝanĝi ties variaĵojn kaj uzojn, kiuj konsistigas la lingvoplanadon, kun kiu oni ofte konfuzas ĝin. Proponi Esperanton kiel komunan lingvon inter ŝtatoj estas do proponi lingvopolitikon: vidu la Grin-raporton, kiu komparas scenarojn por Eŭropo. Vidu ankaŭ lingva reĝimo de EU kaj lingvaj rajtoj.
Fonto: Gran Enciclopèdia Catalana, «política lingüística»
En la retejo: Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit?
LKK
Esperanto-movado. Loka Kongresa Komitato, la teamo, kiu surloke organizas kongreson. Ĉe la Universala Kongreso, laŭ la Kongresa Regularo de UEA, ĝin proponas la invitanta instanco kaj konfirmas la estraro de UEA, kaj ĝi regule raportas al la Centra Oficejo. La mallongigo uziĝas ankaŭ por landaj kongresoj kaj por tiuj de aliaj organizoj.
Fonto: UEA: Kongresa Regularo
En la retejo: La 82-a Hispana Kongreso de Esperanto: Cheste, septembro 2024 · Enric Baltasar: ses jaroj de Oliva ĝis la monda prezidanteco
Loĵbano
Lingvistiko. Konstruita lingvo kun gramatiko bazita sur la principoj de la predikata logiko, desegnita por esti senduba. Ĝi devenas de Loglan, kiun James Cooke Brown komencis evoluigi en 1955 kaj kies celoj estis prezentitaj en 1960 en Scientific American; ekde 1987 ĝin prizorgas The Logical Language Group, kiu publikigis ĝian referencan gramatikon, The Complete Lojban Language (1997). Laŭ tiu verko, la lingvo celas esti neŭtrala inter kulturoj, havas fonetikan ortografion, ĉirkaŭ 1.300 radikojn kaj neniun escepton al la reguloj. Ĝia kodo ISO 639 estas jbo.
Fonto: John W. Cowan, The Complete Lojban Language (1997), ĉap. 1, «What is Lojban?» · ISO 639-3, registro «jbo»
En la retejo: Kial estas tiom da komputistoj inter la esperantistoj?
M
Mal-
Esperanto. Prefikso, kiu formas la rektan kontraŭon: bona → malbona, fermi → malfermi. Ĝi troviĝas jam en la Universala Vortaro (france: «marque les contraires»). Laŭ PMEG ĝi estas uzebla nur ĉe vortoj, por kiuj ekzistas rekta kontraŭo, kaj ĝi ne enhavas moralan juĝon: malavara, la kontraŭo de avara, estas laŭ la Reta Vortaro «facile donanta». Por la ideo de malbona aŭ malestiminda kvalito servas aliaj afiksoj (vidu fi- kaj -aĉ-).
Fonto: PMEG, «MAL» · Universala Vortaro, kapvorto mal’ · Reta Vortaro, «malavara»
En la retejo: Insulti en Esperanto · Kuriozaĵoj pri Esperanto
Malkrokodili
Esperanto. Paroli Esperanton en ne-esperanta medio, kiam alia lingvo pli taŭgus; t.e. la malo de krokodili, formita per mal-. Vidu gaviali.
Fonto: Reta Vortaro, «gaviali» (aŭ malkrokodili)
Malsimetria dulingvismo
Lingvistiko. Situacio de dulingvismo, en kiu la du lingvoj ne pezas egale: la parolantoj de unu adaptiĝas al la alia multe pli ol inverse. En la Valencia Komunumo, kie la valencia kaj la hispana estas kunoficialaj, tio videblas, kiam oni ŝanĝas la lingvon de konversacio. Laŭ la enketo de la valencia registaro (Generalitat Valenciana) de 2021, kiam iu parolas valencie kaj oni respondas al li hispane, 50,2 % transiras al la hispana kaj nur 5,4 % daŭrigas valencie; kiam iu parolas hispane kaj oni respondas al li valencie, 47,2 % transiras, sed 39,0 % daŭrigas hispane.
Fonto: Generalitat Valenciana, Enquesta 2021. Coneixement i ús social del valencià. Síntesi de resultats · Diccionari normatiu valencià (AVL), «bilingüisme»
En la retejo: Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto
Manifesto de Prago
Esperanto. Deklaro pri la celoj de la Esperanto-movado, prezentita en la Universala Kongreso de 1996 en Prago, kiun UEA priskribas kiel «modernan redeklaron de la celoj de Esperanto-movado». Ĝi konsistas el sep principoj — demokratio, transnacia edukado, pedagogia efikeco, plurlingveco, lingvaj rajtoj, lingva diverseco kaj homa emancipiĝo —, kaj ĉiu el ili finiĝas per la formulo «Ni estas movado por…». Ĝi defendas Esperanton kiel ilon por pli egaleca internacia komunikado kaj asertas, ke «ĉiu lingvo, kiel ĉiu vivaĵospecio, estas valora jam pro si mem kaj inda je protektado kaj subtenado». UEA tenas 47 lingvajn versiojn de ĝi, inter ili valencian. Vidu ankaŭ Bulonja Deklaracio kaj raŭmismo.
Fonto: UEA, «Manifesto de Prago» · La Esperanta teksto de la manifesto, UEA · La kataluna teksto de la manifesto
En la retejo: Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo
Markita formo
Lingvistiko. En opozicio inter du formoj, tiu, kiu havas apartaĵon distingantan ĝin de la alia; tiu sen ĝi estas la nemarkita, kaj ĝin oni uzas, kiam ne necesas precizigi. En Esperanto la ordinara dua persono estas vi; ci, la specife singulara formo, laŭ la PMEG ekzistas preskaŭ nur teorie, kaj la Fundamento mem akompanas ĝin per la averto, ke oni kutime uzas vi. Vidu ci, riismo kaj ĝenerala vira formo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «marcat», 3-a senco · PMEG, «Dua persono»
En la retejo: Ri, la pronomo kiun la esperantista feminismo antaŭenpuŝis · Ci, la pronomo kiu naskiĝis ekster la uzo
MECR
Mallongigo. Valencia mallongigo de Marc europeu comú de referència per a les llengües: aprenentatge, ensenyament, avaluació, en Esperanto Komuna Eŭropa Referenckadro (KER); en la angla Common European Framework of Reference for Languages. Dokumento de la Konsilio de Eŭropo, kiu priskribas, kion uzanto de fremda lingvo kapablas fari, laŭ ses niveloj, de A1 ĝis C2, grupigitaj en baza, memstara kaj kompetenta uzanto; komplementa volumo de 2020 ĝisdatigis la priskribilojn de 2001. Ĝi estas la komuna mezurilo por ĉiu lingvo, ankaŭ por Esperanto: ekde decembro 2008 UEA organizas KER-ekzamenojn de Esperanto, je la niveloj B1, B2 kaj C1, kunlabore kun la ŝtata lingvoekzamena centro ORIGO de Budapeŝto. La KER estas ankaŭ la dokumento, kiu distingas plurlingvismon de multlingvismo.
Fonto: Konsilio de Eŭropo, Common European Framework of Reference for Languages (PDF) · Konsilio de Eŭropo, CEFR Companion volume (2020, PDF) · edukado.net, UEA-KER-ekzamenoj
En la retejo: La oficialaj ekzamenoj de Esperanto: la internaciaj kaj tiuj de UNED · Retaj Esperanto-kursoj: kie lerni Esperanton per Interreto
MEM
Esperanto-movado. Mondpaca Esperantista Movado, esperantista organizo fondita en 1953 kaj dediĉita, kiel diras la nomo, al la afero de la paco. La ĉeĥo Rudolf Burda, el Plzeň, estis ĝia kunfondinto kaj unua prezidanto, kaj gvidis la ĉeĥoslovakan sekcion. Dum kelkaj jaroj MEM eldonis la multobligitan bultenon Pacdefendanto. En 1960 la ĉeĥoslovaka Esperanto-instanco ĈSEK transprenis la laboron de tiu sekcio.
En la retejo: Kial estis tiom da katolikoj en la hispana postmilita esperantismo?
Metalingva komunumo
Lingvistiko. Komunumo dediĉita ĉefe al parolado pri lingvo kaj pri la kulturaj simboloj ligitaj al ĝi, pli ol al parolado en ĝi. La socilingvistino Netta Avineri proponis la koncepton en sia doktoriĝa disertacio de 2012, surbaze de la instruado de la jida en laikaj medioj: la partoprenantoj havas fortan ligon kun la lingvo, sed ne ĉiam regas ĝin, kaj la socianiĝo en la ideoj pri la lingvo pezas pli ol ĝia uzado. Ĝi kontrastas kun la parolkomunumo. Vidu ankaŭ etnolingva infuzo kaj postvernakulareco.
En la retejo: Ĉu esperantismo sen esperantofonio?
Metalingva konscio
Lingvistiko. Kapablo atenti la formon de la lingvo kaj manipuli ĝin, trakti ĝin kiel analizobjekton kaj kompari lingvojn inter si. Tiun difinon uzas Karen Roehr-Brackin kaj Angela Tellier (Universitato de Essex) en sia revizio de la studoj pri Esperanto en anglaj lernejoj, faritaj inter 2006 kaj 2016 kun 6- ĝis 12-jaraj infanoj. La programoj sen kompara grupo sugestis, ke Esperanto plibonigas ĝin; la studoj kun kontrolgrupoj trovis, ke Esperanto estis pli facila ol la franca, sed ke tiu avantaĝo ne tradukiĝis en pli da metalingva konscio nek en pli da sukceso kun alia lingvo. Vidu propedeŭtika valoro.
Fonto: Roehr-Brackin kaj Tellier, «Esperanto as a tool in classroom foreign language learning in England» · Fettes, «Esperanto and language awareness»
En la retejo: Ĉu Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn? · Esperanto: jes, sed… · La argumentoj pri Esperanto, unu post la alia: kion ĉiu pruvas kaj kion ne
Minorigita lingvo
Lingvistiko. Lingvo, kiun iuj ideologioj kaj politikoj prezentas kiel malmulte prestiĝan kaj malmulte utilan, kaj kiu tial kutime troviĝas en procezo de anstataŭiĝo per alia, la plimultigita. La vorto parolas ne pri tio, kiom da homoj konas la lingvon, sed pri ĝia pozicio: laŭ la Gran Enciclopèdia Catalana, minorigo okazas, kiam lingvo, «kvankam ĝin eble parolas la plimulto de la denaska loĝantaro de teritorio», okupas nur malplimultan parton de la sociaj uzoj, ĉar la reganta lingvo havas la subtenon de la politika povo. La doktoriĝa disertaĵo de Miguel Vázquez Sanchis (2026), ekzemple, priskribas la valencian kiel lingvon en procezo de minorigo ene de ŝtato, kie la hispana (kastilia) estas hegemonia. Vidu ankaŭ lingva normaligo kaj lingva vitaleco.
Fonto: Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «llengua minoritzada» · Gran Enciclopèdia Catalana, «minorització» · Lletraferit, «Una tesi desmunta els mites sobre els models del valencià estàndard»
En la retejo: Oftaj demandoj pri Esperanto · Esperanto kiel lingva ekologio, en la programo «Vida verde» de RNE
Monato
Esperanto-movado. Sendependa monata revuo pri politiko, ekonomio kaj kulturo, fondita de Stefan Maul kaj eldonata de Flandra Esperanto-Ligo en Antverpeno. Ĝi aperas la 15-an de ĉiu monato krom en aŭgusto kaj publikigas nur artikolojn verkitajn speciale por ĝi; laŭ sia kolofono, ĝi havas 159 korespondantojn en 47 landoj.
Fonto: Monato: kolofono · Hispana Esperanto-Federacio: «Las revistas»
En la retejo: Lernu Esperanton · Fediverso
Morfemo
Lingvistiko. Plej malgranda lingva unuo havanta signifon, laŭ la difino de la Diccionari normatiu valencià (DNV), la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL): en la valencia dona («virino»), la radiko don- kaj la finaĵo -a. La Diccionari de lingüística de la AVL aldonas, ke ĉiu morfemo havas ĝenerale fonologian formon ligitan al signifo kaj al gramatikaj ecoj, kaj ke ekzistas morfemoj sen formo (nulaj morfemoj) aŭ sen signifo (malplenaj morfemoj). Esperanto igas la morfemojn tre videblaj, ĉar ili ne ŝanĝiĝas, kiam ili kuniĝas: la 11-a regulo de la Fundamento apartigas ilin per apostrofo en verkoj por komencantoj (vapor’ŝip’o), kaj la gramatikaj finaĵoj estas rigardataj kiel memstaraj vortoj. Vidu radiko, afikso kaj finaĵo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «morfema» · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «morfema» · Fundamento de Esperanto, gramatiko, regulo 11
En la retejo: Kiun nivelon de Esperanto oni atingas per Esperanto12? · «Mi lernos ĝin, se lernos ĝin dek milionoj da aliaj»
Morfologia travidebleco
Lingvistiko. Eco de vortfarada sistemo, en kiu la eroj estas rekoneblaj kaj kombineblaj sen kunfandiĝoj aŭ ambiguecoj, tiel ke oni povas dedukti la signifon de nova vorto el ĝiaj partoj. La Diccionari de lingüística de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL) difinas la travideblecon en morfologio kiel la econ de la paradigmoj, «kiuj prezentas nek ambiguecojn nek kunfandiĝojn», kaj kontraŭmetas ĝin al la maldiafaneco. Esperanto havas multe da ĝi: laŭ la 11-a regulo de la Fundamento, kunmetitajn vortojn oni formas per simpla kunigo de morfemoj, kiuj ne ŝanĝiĝas. Vidu ankaŭ leksikiĝo kaj derivado.
Fonto: Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «transparència» · Fundamento de Esperanto, gramatiko, regulo 11
En la retejo: Kuriozaĵoj pri Esperanto · Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo?
Muzaiko
Esperanto-movado. Interreta radio, kiu elsendas en Esperanto la tutan tagon, kun muziko, novaĵoj kaj programoj. Ĝi ekfunkciis en 2011 kiel laboro de volontuloj, kiuj sentis la mankon de «tuttempa, tutesperanta retradio»; la komenca plano antaŭvidis novaĵojn ĉiuhore, erojn el Esperantaj podkastoj, muzikon kaj reklamojn pri aranĝoj. Ĝi aŭdeblas ĉe muzaiko.info.
Fonto: «Muzaiko planas sendi retradion en Esperanto senpaŭze», Libera Folio, 2011 (kopio en Internet Archive) · «Jaro 2011: Niaj atingoj kaj fiaskoj», La Ondo de Esperanto · muzaiko.info
En la retejo: Oftaj demandoj pri Esperanto · Lernu Esperanton
N
NASK
Esperanto-movado. Nord-Amerika Somera Kursaro, unusemajna intensa Esperanto-kurso, kiu okazas ĉiusomere en Usono: la partoprenantoj lernas, loĝas, manĝas kaj pasigas la liberan tempon kune, ĉio en Esperanto. ESF gvidas kaj financas ĝin, kaj ĝi kutime okazas tuj antaŭ la jara kongreso de Esperanto-USA, la usona landa asocio; en 2026 ĝi okazis en Cleveland, de la 27-a de junio ĝis la 3-a de julio.
Fonto: ESF: «Education» (NASK) · Esperanto-USA: NASK kaj la kongreso de 2026
En la retejo: Dennis Keefe, pli ol kvardek jaroj da Esperanto-instruado, de Cheste ĝis Ĉinio
Natura lingvo
Lingvistiko. Sistemo de parola komunikado, kiun komunumo uzas spontanee kaj kiu transiras de generacio al generacio; ĝi kontrastas al artefarita lingvo. Por multaj lingvistoj, klarigas Jouko Lindstedt, natura lingvo estas tiu, kiu havas denaskajn parolantojn. Laŭ tiu kriterio Esperanto estas limkazo, kaj Lindstedt vidas en ĝi tri ecojn de natura lingvo: parte nekodigitan normon, kiun oni lernas nur partoprenante en la komunumo; gramatikajn kaj leksikajn ŝanĝojn, kiujn iniciatis anonimaj parolantoj kaj kiuj estis kodigitaj nur poste, aŭ neniam; kaj denaskajn parolantojn, la denaskulojn. Lia konkludo estas, ke Esperanto «klare alproksimiĝas» al la statuso de natura lingvo.
Fonto: Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «llengua natural» · Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006)
En la retejo: La argumentoj pri Esperanto, unu post la alia: kion ĉiu pruvas kaj kion ne · Kuriozaĵoj pri Esperanto
Neŭtrala lingvo
Esperanto. Centra ideo de esperantismo: komuna lingvo, kiu apartenas al neniu popolo kaj al neniu ŝtato, tiel ke neniu parolas kun la avantaĝo paroli sian propran. La Bulonja Deklaracio (1905) difinas esperantismon kiel penadon disvastigi la uzadon de «lingvo neŭtrale homa». La neŭtralecon oni povas kompreni ankaŭ strukture: la lingvisto Mikael Parkvall mezuris per la World Atlas of Language Structures, kiom eŭropa estas la gramatiko de Esperanto, kaj konkludis, ke ĝi estas «iomete» eŭropa, sed multe malpli ol la eŭropaj lingvoj mem. Ne konfuzu ĝin kun la neŭtraleco de la movado, kiu estas politika kaj organiza.
Fonto: Bulonja Deklaracio (1905) · Mikael Parkvall, «How European is Esperanto? A typological study», Language Problems and Language Planning 34(1), 2010
En la retejo: La argumentoj pri Esperanto, unu post la alia: kion ĉiu pruvas kaj kion ne · Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit?
Neŭtraleco de la movado
Esperanto. Principo, laŭ kiu Esperanto-organizoj ne prenas pozicion en politikaj, religiaj aŭ naciaj demandoj. La statuto de UEA diras, ke ĝi «estas neŭtrala rilate al nacieco, raso, sekso, religio, kaj sociaj kaj politikaj problemoj, kun escepto de la lingva problemo en internaciaj rilatoj», kaj samtempe nomas bonajn internaciajn rilatojn kaj la respekton de la homaj rajtoj «esencaj kondiĉoj» de sia laboro; de la aliĝintaj landaj asocioj ĝi postulas, ke ili respektu tiun neŭtralecon. La antaŭaĵo estas la Bulonja Deklaracio (1905). La laborista movado kontraŭstaris ĝin: Eŭgeno Lanti, kiu gvidis SAT de ĝia fondiĝo en 1921 ĝis 1933, publikigis en 1922 For la neŭtralismon!. Vidu laborista esperantismo.
Fonto: Statuto de UEA, artikolo 5 · Enciklopedio de Esperanto (1933), artikolo «Lanti», p. 548
En la retejo: Esperanto: jes, sed… · Kuriozaĵoj pri Esperanto
Normoj de Castelló
Lingvistiko. Ortografia interkonsento por la valencia lingvo subskribita en 1932 —la referenca dato estas la 21-a de decembro— de verkistoj, instruistoj, gramatikistoj kaj tre diversaj institucioj: la Societat Castellonenca de Cultura, la Centre de Cultura Valenciana, la Filologia Seminario de la Universitato de Valencio, Lo Rat Penat kaj pluraj valencismaj grupoj, inter aliaj. Ĝi estis ne kompleta gramatiko, sed bazoj por unuecigi la ortografion. La leĝo pri la kreo de la AVL, la Valencia Akademio de la Lingvo (1998), memorigas, ke oni sekvis ilin «durante cuarenta años sin problemas» (dum kvardek jaroj sen problemoj), ke ekde la 1970-aj jaroj kelkaj sektoroj kontestis ilin, kaj komisias al la Akademio gardi la firmiĝintan normigon «a partir de las llamadas Normas de Castellón» (ekde la tiel nomataj Normoj de Castelló). En 2016 la valencia registaro deklaris ilin nemateria kultura havaĵo. Vidu Normoj de El Puig.
Fonto: Hispana Ministerio de Kulturo, Nemateria Kultura Heredaĵo, «Normas de Castellón» · Leĝo 7/1998, pri la kreo de la Valencia Akademio de la Lingvo, preambulo (BOE)
En la retejo: Du akademioj kaj unu lingvo: la AVL, la Normoj de El Puig kaj kiu decidas kiel oni skribas la valencian
Normoj de El Puig
Lingvistiko. Populara nomo de la ortografia normo de la Reĝa Akademio de Valencia Kulturo (RACV), alternativa al tiu devenanta de la Normoj de Castelló. Laŭ la RACV mem, ĝin ellaboris ĝia Sekcio de Valenciaj Lingvo kaj Literaturo, surbaze de la laboroj de Miquel Adlert kaj Lluís Fullana, pro la «provizora karaktero» de la Normoj de Castelló kaj pro «la bezono de modelo pli proksima kaj fidela al la lingva realo de la Valencia Popolo»; ĝin ratifis la 7-an de marto 1981 «ĉirkaŭ mil eminentuloj» en ceremonio en la monaĥejo Santa Maria del Puig, de kie venas la nomo. La RACV mem diras, ke ili estis «la solaj» oficiale agnoskitaj ĝis la kreo de la AVL; ekde la leĝo de 1998, fiksi la oficialan normon de la valencia estas kompetenteco de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL).
Fonto: RACV, Sekcio de Valenciaj Lingvo kaj Literaturo, «Sobre la normativa de la RACV» · Leĝo 7/1998, pri la kreo de la Valencia Akademio de la Lingvo (BOE)
En la retejo: Du akademioj kaj unu lingvo: la AVL, la Normoj de El Puig kaj kiu decidas kiel oni skribas la valencian
Novialo
Lingvistiko. Planlingvo, kiun la dana lingvisto Otto Jespersen prezentis en 1928 en la libro An International Language kaj kompletigis en 1930 per vortaro, Novial Lexike. Jespersen konstruis ĝin, laŭ siaj propraj vortoj, surbaze de tutviva studado de la naciaj lingvoj kaj de la plej bonaj artefaritaj lingvoprojektoj, kaj prezentis ĝin kiel «la unuan interlingvon iam ellaboritan de profesia filologo». Li serĉis formojn pli naturajn ol tiuj de Ido kaj pli da reguleco ol tiu de Okcidentalo. Ĝia kodo ISO 639 estas nov.
Fonto: Otto Jespersen, An International Language (1928), parto II, «Novial» (Internet Archive) · Gran Enciclopèdia Catalana, «Otto Jespersen» · ISO 639-3, registro «nov»
En la retejo: Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton
Nula subjekto
Lingvistiko. Subjekto, kiun oni nek prononcas nek skribas, sed kiu subkompreniĝas: en la valencia canta molt bé («[ŝi/li] kantas tre bone») aŭ vindrà demà («[ŝi/li] venos morgaŭ») ne necesas diri, kiu. La lingvoj, kiuj permesas tion, kiel la valencia, la hispana, la portugala aŭ la itala, nomiĝas lingvoj kun nula subjekto (aŭ pro-drop); la angla kaj la franca ne estas tiaj. En la valencia la verba finaĵo jam montras la personon (cante, cantes, canta: «mi kantas, vi kantas, ŝi/li kantas»). En Esperanto ne: laŭ la 6-a regulo de la Fundamento, la verbo ne ŝanĝiĝas laŭ persono kaj nombro (mi faras, ili faras), kaj la PMEG diras, ke «la granda plejmulto de la Esperantaj verboj devas havi subjekton». La esceptoj estas verboj kiel pluvi: Pluvas. Por valencilingvano, ĉiam meti la subjekton estas nova kutimo; vidu lingva interfero.
Fonto: Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «subjecte nul» · Diccionari de lingüística, «llengua amb subjecte nul» · Fundamento de Esperanto, gramatiko, regulo 6 · PMEG, «Sensubjektaj verboj»
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto
O
Oficialaj Aldonoj
Esperanto. La pligrandigoj de la oficiala vortprovizo, aldonataj al la Universala Vortaro sen tuŝi la Fundamenton. La antaŭparolo de 1905 jam antaŭvidis, ke iam, kiam «la plej granda parto de la novaj vortoj estos jam tute matura», aŭtoritata institucio «enkondukos ilin en la vortaron oficialan, kiel “Aldonon al la Fundamento”». Ilin aprobis unue la Lingva Komitato kaj poste la Akademio de Esperanto: la unuan en 1909 kaj la dekan en 2023, kun aliaj en 1919, 1921, 1929, 1934, 1935, 1958, 1974 kaj 2007, kaj kelkaj unuopaj elementoj intertempe. Tial la Akademio distingas inter fundamentaj elementoj (tiuj de 1905) kaj oficialaj (la postaj aldonoj). Ekzemplo estas la pejorativa sufikso -aĉ-, oficiala ekde la unua aldono.
Fonto: Klarigoj de la Akademia Vortaro: fundamentaj kaj oficialaj elementoj, kaj datoj de la aldonoj · Antaŭparolo de la Fundamento (1905)
En la retejo: Insulti en Esperanto · Kial francoj sed kanadanoj?
Okcidentalo
Lingvistiko. Planlingvo, kiun Edgar de Wahl publikigis en 1922, konata ankaŭ kiel Interlingue (tiel ĝi aperas en la normo ISO 639, kodo ile). En la sama jaro De Wahl ekredaktis el Reval, la nuna Talino, la revuon Kosmoglott. Kiel la nomo indikas, li destinis ĝin al la okcidenta mondo kaj bazis ĝin sur la lingvoj de Okcidento, precipe la latinidaj, serĉante «naturajn» formojn. Otto Jespersen, kiu proponis Novialon, riproĉis al ĝi, ke por esti natura ĝi oferis la facilecon kaj la regulecon de la vortfarado. Ĝi estas posta al Ido, kaj oni ne konfuzu ĝin kun Interlingvao.
Fonto: Otto Jespersen, An International Language (1928), ĉap. «Occidental» (Internet Archive) · Kosmoglott, n-ro 1, februaro 1922 (Internet Archive) · ISO 639-3, registro «ile»
En la retejo: Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton · Nomo «tute senlogika»: kial Esperanto nomiĝas Esperanto
Oomoto
Esperanto. Japana religia movado, naskiĝinta el ŝintoismo fine de la 19-a jarcento, kiu alprenis Esperanton en 1923 laŭ decido de sia gvidanto, Deguĉi Onisaburo, kaj tiun jaron fondis asocion por disvastigi ĝin. De tiam Esperanto estas parto de ĝiaj internaciaj agadoj, apud la interreligia dialogo: antaŭ ĝia centro en Kameoka (Kioto) staras monumento kun la surskribo «Unu Dio, Unu Mondo, Unu Interlingvo». UEA havas premion kun la nomo de Onisaburo Deguchi.
Fonto: Oomoto, «Oomoto kaj Esperanto» · Enciklopedio de Esperanto (1933), artikolo «Oomoto», p. 726 · Regularoj de UEA, inter ili tiu de la «Premio Onisaburo Deguchi»
En la retejo: Kial estis tiom da katolikoj en la hispana postmilita esperantismo? · Dennis Keefe, pli ol kvardek jaroj da Esperanto-instruado, de Cheste ĝis Ĉinio
Originala Esperanto-literaturo
Esperanto. Verkoj skribitaj rekte en Esperanto, ne tradukitaj el alia lingvo: poezio, romanoj, teatro, eseoj. Ĝi havas pli ol jarcentan historion; la referenca verko por koni ĝin estas Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto 1887-2007 de Geoffrey Sutton (Mondial, 2008), kun enkonduko al ĉiu el la kvin periodoj, kiujn ĝi distingas, kaj pli ol 300 artikoloj pri la ĉefaj aŭtoroj. Revuoj kiel Beletra Almanako publikigas hodiaŭ originalan kaj tradukitan literaturon. Ĝi ne estu konfuzata kun la Originala Verkaro, la kolekto de verkoj, leteroj kaj paroladoj de Zamenhof eldonita de Johannes Dietterle en 1929. Vidu Belartaj Konkursoj.
Fonto: Geoffrey Sutton, Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, en la Libroservo de Esperanto-Asocio de Britio · Beletra Almanako · Originala Verkaro (1929), Vikifontaro
En la retejo: Kuriozaĵoj pri Esperanto · La zombia lingvo: dudek jaroj de Jorge Camacho malmuntanta esperantismon de interne
P
Parolkomunumo
Lingvistiko. Aro de homoj, kiuj parolas saman lingvon kaj uzas ĝin por komuniki inter si (angle speech community); la Diccionari normatiu valencià registras ankaŭ la varianton comunitat lingüística. La socilingvistiko uzas la koncepton; Netta Avineri resumas ĝian tradicion ekde John Gumperz (1968). La komunumo de la Esperanto-parolantoj estas netipa kazo: Richard E. Wood priskribis ĝin en 1979 kiel parolkomunumon «libervolan, neetnan kaj neteritorian». Ĝi distingiĝas de la metalingva komunumo, kie la lingvo estas pli temo de diskurso ol komunikilo. Vidu ankaŭ esperantofono.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «comunitat», 12-a senco · Wood, «A voluntary non-ethnic, non-territorial speech community», en Sociolinguistic Studies in Language Contact (1979) · Avineri, doktoriĝa disertacio (UCLA, 2012), kiu resumas la koncepton
En la retejo: Ĉu esperantismo sen esperantofonio? · Kiom da homoj vere parolas Esperanton?
Pasporta Servo
Esperanto-movado. La gastiga reto de TEJO, funkcianta ekde 1974: gastigantoj tra la tuta mondo senpage akceptas vojaĝantojn ĉe si, kun la sola kondiĉo, ke ambaŭ parolu Esperanton. Ĝi funkcias ĉefe kiel retejo, sed aperis ankaŭ kiel presita adresaro, kaj en 2026 ĝi denove aperas kiel libreto; laŭ sia retejo, ĝi havas pli ol du mil gastigantojn en pli ol 120 landoj.
Fonto: Pasporta Servo, ĉefpaĝo · Pasporta Servo: «Pri ni»
En la retejo: Ni kalkulu nin: propono por Pasporta Servo · Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas
Piĝino
Lingvistiko. Komunikilo sen denaskaj parolantoj, kun tre reduktita gramatiko kaj malmulte da vortoj, uzata en plurlingvaj kuntekstoj por ke parolantoj de malsamaj lingvoj povu interkompreniĝi. La Diccionari normatiu valencià (DNV), la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL), difinas ĝin kiel lingvon, kiu miksas gramatikajn trajtojn de unu lingvo kun la vortprovizo de alia kaj kiu «povas evolui kiel formo de kreola lingvo». Laŭ la Diccionari de lingüística de la AVL, la plimulto prenas kiel bazon grandan eŭropan lingvon, kaj kiam ili akiras denaskajn parolantojn, oni nomas ilin kreolaj lingvoj. Esperanto naskiĝis ne tiel, el kontakto, sed el projekto kun propra gramatiko publikigita de Zamenhof en 1887; tamen la lingvisto Jouko Lindstedt komparis la aperon de denaskaj Esperanto-parolantoj kun la kreoliĝo de piĝino.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «pidgin» · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «pidgin» · Detlev Blanke, «Causes of the relative success of Esperanto» (2009) · Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006)
PIV
Esperanto. Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto: la granda unulingva vortaro de Esperanto, kiu markas la vortojn de la Fundamento kaj la oficialajn. La unuan eldonon, gviditan de Gaston Waringhien, publikigis SAT en 1970; en 2002 aperis nova PIV, reviziita en 2005, kaj en 2020 la lasta tradicie presita eldono. Ekde 2012 ĝi estas senpage konsultebla ĉe vortaro.net danke al SAT kaj E@I. Laŭ Libera Folio, la redaktadon de estontaj eldonoj transprenis Bertilo Wennergren, aŭtoro de PMEG. Vidu Reta Vortaro.
Fonto: PIV 2020 rete, vortaro.net · «Lasta tradicie presita PIV aperos en 2020», Libera Folio, 11-a de februaro 2020
En la retejo: Falsaj amikoj: la vortoj de Esperanto kiuj ne signifas tion, kion ŝajnas · Lernu Esperanton
Planlingvo
Lingvistiko. Lingvo konscie kreita, kun komenca gramatiko kaj vortprovizo proponitaj de unu persono aŭ de grupo, anstataŭ naskiĝi el la spontanea evoluo de komunumo. Ĝi estas la termino, kiun la interlingvistiko preferas por tio, kion la ĉiutaga lingvaĵo nomas artefarita aŭ konstruita lingvo. Laŭ la lingvisto Detlev Blanke, el pli ol mil provoj krei internacian lingvon estis precipe la projekto de Zamenhof (1887), kiu fariĝis viva kaj fleksebla lingvo, kaj tio pruvas, ke «principe» eblas krei novan lingvon per lingvoplanado kaj enkonduki ĝin en praktikan uzon. Planita ne signifas frostigita: Jouko Lindstedt dokumentas ŝanĝojn en Esperanto, kiujn decidis ne iu aŭtoritato, sed anonimaj parolantoj, kaj kiuj estis kodigitaj poste aŭ neniam. Vidu ankaŭ apriora kaj aposteriora lingvo kaj Volapuko.
Fonto: Detlev Blanke, «Causes of the relative success of Esperanto», Language Problems and Language Planning 33(3), 2009 · Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006) · Diccionari normatiu valencià, «interlingüística»
En la retejo: 1894: kiam Zamenhof provis reformi Esperanton kaj la esperantistoj diris al li ne · Kuriozaĵoj pri Esperanto
Plena Analiza Gramatiko
Esperanto. Plena Analiza Gramatiko de Esperanto, mallonge PAG: gramatiko de Esperanto verkita de Kálmán Kalocsay, hungara kuracisto, kaj Gaston Waringhien, eldonita de UEA; la kvina, korektita eldono, de 1985, aperis en la serio por la centjariĝo de la lingvo. PMEG citas ĝin inter siaj referencoj per la mallongigo PAG. Waringhien estis ankaŭ la gvidanto de la unua PIV.
Fonto: Bibliografia registro de la 5-a eldono (UEA, 1985), CiNii Books · PMEG, bibliografio · Enciklopedio de Esperanto (1933), artikolo «Kalocsay», p. 457
En la retejo: «-ata» aŭ «-ita»: tridek kvin jaroj da kverelado pri du literoj
Plivastismo
Esperanto. Propono de José Antonio Vergara, formulita en majo 2013 en la diskuto de Libera Folio pri la artikolo «La zombia lingvo» de Jorge Camacho, kiel alternativa kadro kaj al finvenkismo kaj al raŭmismo. La nomo venas de pli vasta: laŭ Vergara, la celo estas nek iu fina venko nek difini la esperantistojn kiel popolon kun propra kulturo, sed ke «ĉio ajn Esperanta estu ĉiam pli kaj pli vasta» — la videbleco de la lingvo, la nombro de parolantoj, la kvalito de la kultura produktado, la kampoj de uzado —, dum ĉiu okupiĝas pri tio, kio plaĉas al li. Vidu zombia lingvo.
En la retejo: Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo · La zombia lingvo: dudek jaroj de Jorge Camacho malmuntanta esperantismon de interne
Plurcentra lingvo
Lingvistiko. Lingvo, kiu havas pli ol unu referencan centron kaj, sekve, plurajn formalajn variaĵojn aŭ normojn ligitajn al malsamaj teritorioj. Klasika verko pri la koncepto estas la volumo Pluricentric Languages, redaktita de la lingvisto Michael Clyne. La Diccionari normatiu valencià (DNV), la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo, registras la ekvivalentan adjektivon policèntric kun valencia ekzemplo: «Sanchis Guarner propugnava una normativització policèntrica i convergent» («Sanchis Guarner pledis por plurcentra kaj konverĝa normigo»). La doktoriĝa disertaĵo de Miguel Vázquez Sanchis (2026) priskribas la valencian-katalunan kiel plurcentran lingvon «en konflikto», kun du konkurantaj normaj modeloj en la Valencia regiono: tiu de la IEC, la kataluna akademio, kaj tiu de la valencia AVL. Vidu ankaŭ kunnormo kaj diasistemo.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «policèntric» · Michael Clyne (red.), Pluricentric Languages, De Gruyter (DOI) · Lletraferit, «Una tesi desmunta els mites sobre els models del valencià estàndard»
En la retejo: Du akademioj kaj unu lingvo: la AVL, la Normoj de El Puig kaj kiu decidas kiel oni skribas la valencian
Plurlingvismo
Lingvistiko. Kapablo de homo aŭ grupo regule uzi pli ol unu lingvon. La Diccionari normatiu valencià (DNV), la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo, donas ĝin kiel sinonimon de multlingvismo, kiun ĝi difinas kiel tiun kapablon kaj ankaŭ kiel la kunekziston de pluraj lingvaj komunumoj en la sama teritorio. La Konsilio de Eŭropo, male, distingas ilin: multlingvismo estas koni multajn lingvojn aŭ ilia kunvivado en socio; plurlingvismo estas la kompetenteco de unu homo, en kiu ĉiuj lingvoj, kiujn li konas, «interagas», kaj en kiu li povas helpi sin per kelkaj por kompreni aliajn. Tial la KER ne plu celas la «idealan denaskan parolanton», sed lingvan repertuaron. Vidu ankaŭ interkompreno kaj diglosio.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «multilingüisme» · Diccionari normatiu valencià, «plurilingüisme» · Konsilio de Eŭropo, Common European Framework of Reference for Languages, §1.3 (PDF)
En la retejo: Esperanto: jes, sed…
PMEG
Esperanto. Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko, de Bertilo Wennergren: la referenca priskriba gramatiko de Esperanto, laŭ la aŭtoro «verko por ordinaraj esperantistoj, kiuj volas detale studi la gramatikon, vortfaradon, skribon kaj elparolon de la Internacia Lingvo». Ĝi evitas la tradician gramatikan terminaron (ĝi parolas pri «N-finaĵo», ne pri akuzativo), enhavas multajn ekzemplojn kun preciza fonto, ĉefe el la Fundamento kaj el Zamenhof, kaj nomas sin «konservema verko», kvankam ĝi priskribas ankaŭ modernajn uzojn. Ĝi estas senpage legebla rete laŭ la permesilo CC BY-SA 4.0 kaj havis paperajn eldonojn en 2005 (ELNA) kaj 2020 (E@I). Vidu Plena Analiza Gramatiko.
Fonto: Bertilo Wennergren, PMEG, «Enkonduko»
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto · Ci, la pronomo kiu naskiĝis ekster la uzo
Pontlingvo
Lingvistiko. Pera lingvo, kiu servas por transiri de unu lingvo al alia: anstataŭ traduki rekte inter ĉiu paro da lingvoj, oni tradukas en la pontlingvon kaj el ĝi en la cellingvon. La plej konata ekzemplo kun Esperanto estas la projekto DLT (Distributed Language Translation) de la nederlanda firmao BSO, el Utrecht, kiu fine de la 1980-aj jaroj evoluigis sistemon de plurlingva maŝina tradukado kun Esperanto kiel interna interlingvo, laŭ la klarigo de Toon Witkam, de BSO, en 1988. En pli larĝa senco oni nomas tiel ankaŭ ajnan komunan lingvon, kiu pontas inter parolantoj de malsamaj lingvoj; vidu vehikla lingvo kaj internacia helpa lingvo.
Fonto: Toon Witkam, «DLT – An Industrial R & D Project for Multilingual MT», COLING 1988 (ACL Anthology)
En la retejo: Kial estas tiom da komputistoj inter la esperantistoj?
Postvernakuleco
Lingvistiko. Situacio de lingvo, kiu ĉesis esti la lingvo de la ĉiutaga vivo de komunumo, sed konservas, aŭ eĉ gajnas, simbolan valoron. La koncepton proponis Jeffrey Shandler surbaze de la jida, kiu en la jardekoj post la Holokaŭsto transiris de ĉiutaga lingvo de milionoj da judoj al lingvo, laŭ la vortoj de la eldonejo de lia libro, «postvernacular», kun diversa kaj kreskanta simbola valoro, uzata ankaŭ de homoj, kiuj konas ĝin malmulte aŭ tute ne. Vidu metalingva komunumo, najbara koncepto.
En la retejo: Ĉu esperantismo sen esperantofonio?
Praesperanto
Esperanto. Nomo de la versioj de la lingvo, kiujn Zamenhof ellaboris antaŭ ol publikigi Esperanton en 1887. La plej malnova konata estas la lingwe uniwersala de 1878: en letero al Nikolaj Borovko Zamenhof rakontas, ke tiun jaron li komunikis ĝin al siaj gimnaziaj kolegoj kaj ke en decembro 1878 ili kune festis «la sanktigon de la lingvo» per paroladoj kaj himno, kiu komenciĝis «Malamikete de las nacjes». Poste «dum ses jaroj» li laboris perfektigante kaj provante la lingvon, ĉar «tio, kio ŝajnis al mi tute preta teorie, estas ankoraŭ ne preta praktike». Christer Kiselman komparas tiun unuan version, duan de 1881 (Lingvo universala), tiun de 1887 kaj la du reformproponojn de 1894 kaj 1906.
Fonto: L. L. Zamenhof, letero al N. Borovko, en la Originala Verkaro (Vikifontaro) · Christer Kiselman, «Variantoj de esperanto iniciatitaj de Zamenhof», Esperantologio / Esperanto Studies 5 (2011) · Reta Vortaro, «praesperanto»
En la retejo: Ci, la pronomo kiu naskiĝis ekster la uzo
Premio Klara Silbernik
Esperanto-movado. Premio de la hispana esperantismo, donata al la edzino de elstara esperantisto, kiu subtenis lin en lia Esperanto-agado. Ĝi konsistis el medalo kun la busto de Klara Silbernik, la edzino de Zamenhof, memore al la helpo, kiun ŝi donis al li. Ĝin kreis en 1975 Luis M. Hernández Izal, fondinto de la Hispana Esperanto-Muzeo; la unua transdono okazis la 11-an de majo de tiu jaro en Sant Pau d’Ordal. Ekde 1980 la medalo estis transdonata dum la Hispana Kongreso de Esperanto, kaj kandidato povis esti la edzino aŭ vidvino de esperantisto, eĉ se ŝi mem ne parolis Esperanton.
Fonto: Boletín de HEF n-ro 210, 1975 · Boletín n-ro 255, 1982, «Iom pri la premio “Klara Silbernik”»
En la retejo: La premio, kiun oni donis al la edzinoj · Don Félix Navarro, la instruisto kiu instruis Esperanton al siaj lernantoj · D-ro Herrero, tridek jaroj da kursoj kaj ok da prezidanteco
Prepozicio je
Esperanto. Prepozicio sen fiksa signifo, kiun la Fundamento (regulo 14) rezervas por la okazoj, kiam ne estas klare, kiun prepozicion uzi: ĝoji je tio, enuo je la patrujo. La sama regulo permesas anstataŭi ĝin per akuzativo sen prepozicio, kiam ne estas danĝero de konfuzo. Laŭ PMEG oni komence uzis ĝin tre multe, sed «nuntempe je estas pli malofta, kaj montras precipe horon kaj mezuron» (je la oka horo), kaj «ĝenerale oni evitu je, se pli bona alternativo ekzistas».
Fonto: La gramatiko de la Fundamento, regulo 14 · PMEG, «Je»
En la retejo: Prezento de la libro «Esperanto y esperantistas de Teruel», en la Aragona Centro (2022)
Preskribismo kaj priskribismo
Lingvistiko. Du sintenoj rilate al la gramatiko. La normiga aŭ preskriba gramatiko «starigas normojn aŭ preskribojn por distingi la ĝustajn uzojn de lingvo de aliaj, kiuj ne estas ĝustaj»; la priskriba «priskribas la sistemon de lingvo laŭ la realaj lingvaj uzoj», sen juĝi ilian ĝustecon (laŭ la Diccionari normatiu valencià, la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo). En Esperanto ambaŭ kunvivas. La normiga bazo estas la Fundamento, por kiu Zamenhof mem postulis «severa[n] netuŝebleco[n]», kaj pri la unueco de la lingvo zorgas la Akademio. La PMEG de Bertilo Wennergren traktas «kaj modernan kaj klasikan lingvouzon», sed ĝia aŭtoro prezentas ĝin kiel «konservema[n] verko[n], kiu multloke defendas la Fundamentan kaj zamenhofan lingvaĵon kontraŭ diversaj reformemaj ideoj kaj uzoj».
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «gramàtica», 7 kaj 10 · Fundamento de Esperanto, antaŭparolo de Zamenhof · Gran Enciclopèdia Catalana, «esperanto» · PMEG, «Enkonduko»
En la retejo: Kuriozaĵoj pri Esperanto · La «beaufrontismoj»: kiam skribi tro klare estis la difekto
Principo de neceso kaj sufiĉo
Esperanto. Du principoj de vortfarado formulitaj de René de Saussure. Laŭ la principo de neceso, kunmetita vorto devas enhavi ĉiujn elementojn necesajn por klare elvoki la ideon; laŭ la principo de sufiĉo, oni ne ripetu en ĝi senbezone la saman ideon nek enmetu fremdajn ideojn. Saussure kontraŭmetis ilin al la principo de inversigebleco (réversibilité) de Louis Couturat, teoriulo de Ido, laŭ kiu, se regulo kondukas de unu vorto al alia, la inversa regulo devas rekonduki al la unua kun la sama senco. Ekzemplo: broso estas la ilo kaj ne la ago de brosado, ĉar mankas al ĝi sufikso de ago; kaj brosilo ne estas la nomo de la ilo, ĉar la ila sufikso estas superflua, kiam la radiko jam nomas la ilon. Laŭ la lingvisto Marc van Oostendorp, la Akademio de Esperanto deklaris ilin oficialaj reguloj en 1957. Vidu karaktero de la radikoj.
Fonto: Stephen R. Anderson kaj Louis de Saussure (red.), René de Saussure and the theory of word formation (Language Science Press, 2018), en la Internet Archive · Louis Couturat, Étude sur la dérivation (1910), en la Internet Archive
En la retejo: Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton · Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo?
Promeso
Esperanto. La slipo, kiu akompanis la unuajn lernolibrojn de Zamenhof, kun jena teksto: «Mi, subskribita, promesas ellerni la proponitan de d-ro Esperanto lingvon internacian, se estos montrita, ke dek milionoj personoj donis publike tian saman promeson». La Unua Libro (1887) enhavis ok tiajn slipojn, por eltondi kaj sendi al Zamenhof kun sia nomo kaj adreso. Kiu kontraŭis la ideon, povis resendi la slipon kun la vorto «kontraŭ», kaj kiu estis preta lerni la lingvon ĉiuokaze, kun «senkondiĉe». El tiuj slipoj naskiĝis la unua Adresaro, de 1889.
Fonto: Enciklopedio de Esperanto (1933), artikolo «Promesoj», p. 790 · «Promes-slipoj», uea.facila
En la retejo: «Mi lernos ĝin, se lernos ĝin dek milionoj da aliaj» · Ni kalkulu nin: propono por Pasporta Servo
Propedeŭtika valoro
Esperanto. Hipotezo, laŭ kiu lerni unue Esperanton, regulan kaj travideblan lingvon, faciligas la postan lernadon de aliaj lingvoj. Ĝi estas klasika argumento de la movado: la Manifesto de Raŭmo (1980) metas ĝin inter siajn celojn, kaj la Manifesto de Prago (1996) diras, ke «diversaj studoj raportis propedeŭtikajn efikojn al la lernado de aliaj lingvoj». La esploroj estas pli singardaj. Mark Fettes memorigas pri eksperimentoj kiel tiuj de Halloran (1952) kaj Williams (1965), kun favoraj rezultoj, sed avertas, ke la kontroloj ofte estis nesufiĉaj kaj ke la cela lingvo ĉiam estis okcidenteŭropa. Karen Roehr-Brackin kaj Angela Tellier (2018), kun kontrolgrupoj, trovas, ke Esperanto estas pli facila ol la franca por komencantaj infanoj kaj havas egaligan efikon, sed ne donas mezureblan avantaĝon pri metalingva konscio nek pri la posta lernado de alia lingvo. Vidu akirado de duaj lingvoj.
Fonto: Mark Fettes, «Esperanto and language awareness», Esperantic Studies Foundation · Karen Roehr-Brackin kaj Angela Tellier, «Esperanto as a tool in classroom foreign language learning in England», Language Problems and Language Planning (2018), postpresaĵo · Manifesto de Prago, Esperanta teksto
En la retejo: Ĉu Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn? · La pedagogia revuo verkata en Esperanto
Pruntvorto
Lingvistiko. Lingva elemento, precipe vorto, kiu transiras el unu lingvo en alian kaj integriĝas en ĝi. Ĝi povas eniri kun la originala formo (valencie hobby) aŭ adaptite al la ortografio kaj la prononco de la ricevanta lingvo (handbol, màster), laŭ la ekzemploj de la Diccionari de lingüística de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL). Ne konfuzu ĝin kun kalko, kiu tradukas ero post ero la strukturon de fremdlingva formo. Esperanto havas propran regulon por pruntvortoj: laŭ la 15-a regulo de la Fundamento, la «fremdaj» vortoj, kiujn la plimulto de la lingvoj prenis el la sama fonto, eniras senŝanĝe, krom la ortografia adapto, kaj la derivaĵojn oni faras laŭ la gramatiko de Esperanto (teatro, sed teatra).
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «manlleu», 3 · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «manlleu» · Fundamento de Esperanto, gramatiko, regulo 15
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto
R
RACV
Mallongigo. Real Acadèmia de Cultura Valenciana (Reĝa Akademio de Valencia Kulturo). Kultura institucio fondita en 1915 de la Provinca Deputitaro de Valencio kun la nomo Centre de Cultura Valenciana, kiu prenis la nomon de akademio en 1978. Ĝia Lingva Sekcio aprobis en 1979 propran ortografian normon por la valencia, al kiu publike aliĝis organizoj kaj intelektuloj la 7-an de marto 1981 en la monaĥejo de El Puig: de tie venas la nomo Normoj de El Puig. La RACV mem prezentas sian historion kiel defendon de la valencia kulturo «front als continus intents d’anexió llingüística i cultural» (kontraŭ la daŭraj provoj de lingva kaj kultura aneksado) fare de tiuj, kiuj konsideras la valencian parto de la kataluna lingvo. La oficiala normo estas tiu de la AVL.
Fonto: RACV: «Història» · RACV: «40 anys d’adhesió a les Normes de la RACV»
En la retejo: Du akademioj kaj unu lingvo: la AVL, la Normoj de El Puig kaj kiu decidas kiel oni skribas la valencian · La Valencia Esperanto-Asocio (2013): provo de generacia transdono
Radiko
Lingvistiko. Kerno de vorto, kiu restas post la forpreno de la prefiksoj, sufiksoj kaj fleksiaj markoj; ĝi portas la bazan signifon. En Esperanto, laŭ la PMEG, la plej multaj vortelementoj estas radikoj: ĉiu havas propran signifon, sed ne povas aperi sola, nur kun finaĵo, kiu montras la vortklason. Per afiksoj kaj kunmetado unu radiko donas tutajn vortfamiliojn. Vidu ankaŭ karaktero de la radikoj.
Fonto: Diccionari normatiu valencià (AVL), «arrel», 4-a senco · PMEG, «Vortelementoj kaj signifoj»
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo? · Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto · Kiun nivelon de Esperanto oni atingas per Esperanto12?
Raporto de Grin
Lingvistiko. Raporto de la ekonomikisto François Grin (Universitato de Ĝenevo) L’enseignement des langues étrangères comme politique publique, publikigita en septembro 2005 de la franca Haut Conseil de l’évaluation de l’école. Ĝi komparas tri scenarojn por Eŭropo: «ĉio en la angla», plurlingvismo kaj Esperanto. Ĝi kalkulas, ke Britio gajnas «au minimum 10 milliards d’Euros par année» pro la superrega pozicio de la angla, kaj 17 ĝis 18 miliardojn, se oni kalkulas ankaŭ aliajn efikojn. Ĝi konkludas, ke la Esperanto-scenaro «apparaît comme le plus avantageux», kun neta ŝparo de ĉirkaŭ 25 miliardoj da eŭroj jare por la tuta Eŭropo; sed ke la malakceptaj reagoj igas ĝin nepraktika mallongtempe, kaj ke oni povas rekomendi ĝin nur kiel strategion por unu generacio. Vidu free rider.
Fonto: Grin, L’enseignement des langues étrangères comme politique publique, HCÉÉ, n-ro 19, 2005
En la retejo: Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit? · Esperanto: jes, sed…
Raŭmismo
Esperanto. Fluo, kiu vidas la esperantistojn kiel jam ekzistantan lingvan kaj kulturan komunumon prefere ol kiel movadon survoje al la fina venko. Ĝi ricevis sian nomon de la Manifesto de Raŭmo, diskutita de junaj esperantistoj en Raŭmo (Finnlando) dum la 36-a Internacia Junulara Kongreso, en julio kaj aŭgusto 1980. La teksto asertis, ke la oficialigo de Esperanto estas «nek verŝajna nek esenca dum la 80aj jaroj»; ĝi proponis kiel celojn la propedeŭtikon por lingvoinstruado, kontaktojn inter ordinaraj homoj kaj «novtipan internacian kulturon»; kaj ĝi konceptis esperantistecon «kvazaŭ la aparteno al mem elektita diaspora lingva minoritato». Ĝin subskribis individuoj kaj grupoj, ne TEJO kiel organizo. La Reta Vortaro difinas raŭmismon kiel «esperantisma idearo resumita en la „Manifesto de Raŭmo“, graviganta esperantan vivon kaj kulturon, malgraviganta la tradician propagandon de la lingvo». Vidu finvenkismo, plivastismo kaj Esperanta Civito.
Fonto: Manifesto de Raŭmo (1980), plena teksto · David K. Jordan, «The Rauma Manifesto», Universitato de Kalifornio en San-Diego (teksto kaj angla traduko) · Reta Vortaro, «Raŭm/o» (raŭmismo)
En la retejo: Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo · La Civito en Hispanio: aliĝo kaj rompo
Reformo de 1894
Esperanto. Projekto de profunda reformo de Esperanto, kiun Zamenhof mem prezentis en la gazeto Esperantisto dum la unua duonjaro de 1894 kaj kiun ĝiaj legantoj malakceptis per voĉdono. Ĝi proponis interalie forigi la ĉapelitajn literojn, la artikolon la kaj la akuzativon, fari la pluralon per -i, egaligi adjektivon kaj adverbon kaj malkonstrui la tabelon de korelativoj. Voĉdonis la membroj de la Ligo Esperantista, t.e. la abonantoj de la gazeto, kaj la fina rezulto estis 157 voĉoj por lasi la lingvon senŝanĝa kaj 107 por iu formo de reformo (el kiuj 93 por akcepti la projekton kun korektoj). Zamenhof resumis la rezulton tiel: «la plimulto da esperantistoj decidis, ke La lingvo Esperanto devos tute sen ia ŝanĝo resti en sia ĝisnuna formo». Tiu ideo fiksiĝis en 1905 en la Fundamento. La reformemuloj revenis al la atako jarojn poste per Ido.
Fonto: L. L. Zamenhof, Pri reformoj en Esperanto (1894), plena teksto en la Tekstaro · Faksimilo de la represo de 1907 (Internet Archive) · Christer Kiselman, «Variantoj de esperanto iniciatitaj de Zamenhof», Esperantologio / Esperanto Studies 5 (2011)
En la retejo: 1894: kiam Zamenhof provis reformi Esperanton kaj la esperantistoj diris al li ne · Kial Esperanto malsukcesis?
Registro
Lingvistiko. Funkcia variaĵo de lingvo, kiu dependas de la komunika situacio: la grado de formaleco, la temo, la kanalo (laŭ la Diccionari normatiu valencià, la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo, AVL). Oni parolas tiel pri familiara kaj norma, formala kaj neformala, parola kaj skriba, scienca aŭ jura registro. La Diccionari de lingüística de la AVL memorigas, ke laŭ Michael A. K. Halliday oni povas klasi la registrojn laŭ tri parametroj: la kampo, la reĝimo kaj la tenoro de la diskurso. Vidu ankaŭ diglosio kaj idiolekto.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «registre», 9 · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «registre»
En la retejo: Insulti en Esperanto
Reta efiko
Ekonomiko. Fenomeno, pro kiu servo valoras des pli, ju pli da homoj uzas ĝin: telefono aŭ mesaĝa aplikaĵo utilas tiom, kiom ekzistas homoj, al kiuj oni povas telefoni aŭ skribi. La ekonomikistoj Michael Katz kaj Carl Shapiro formaligis ĝin en 1985. Aplikite al lingvoj, ĝi klarigas, kial lingvo valoras des pli, ju pli da parolantoj ĝi havas, kaj kial homoj emas lerni la plej disvastigitajn: en la modelo de Reinhard Selten kaj Jonathan Pool (1991) neniu lernas helplingvon sen denaskaj parolantoj, kvankam ĝi estas malpli kosta lernebla. La Raporto de Grin nomas ĝin «pozitiva eksteraĵo» (externalité positive).
Fonto: Katz kaj Shapiro, «Network Externalities, Competition, and Compatibility», 1985 · Selten kaj Pool, «The Distribution of Foreign Language Skills as a Game Equilibrium», 1991 · Grin, 2005, p. 57-59
En la retejo: WhatsApp kaj Telegram: kial indas havi ankaŭ Telegram
Reta Vortaro
Esperanto. Reta vortaro de Esperanto, mallonge ReVo, kun difinoj en Esperanto kaj tradukoj al multaj lingvoj. La projekto komenciĝis en 1997 kun la ideo komputiligi la PIV; ĉar SAT, ĝia eldonejo, ne decidiĝis, la vortaro estis konstruita surbaze de libere alireblaj vortaroj kiel la Plena Vortaro, kaj la unua versio aperis en la reto en septembro 1999. Ĝin redaktas komunumo de volontuloj, la citaĵoj portas precizan fonton, kaj la enhavo estas disponebla laŭ la libera permesilo GPL (GNU General Public License, permesilo de libera programaro). Vidu PMEG.
Fonto: Reta Vortaro · «Historio de Reta Vortaro» · Deponejo de la enhavo, kun la permesilo
En la retejo: Falsaj amikoj: la vortoj de Esperanto kiuj ne signifas tion, kion ŝajnas · Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto
Revuo Esperanto
Esperanto-movado. La revuo Esperanto, oficiala organo de UEA, fondita de Paul Berthelot en 1905 kaj farita organo de la asocio de Hector Hodler en 1908. Ĝi aperas ĉiumonate krom en aŭgusto, papere kaj en PDF, kaj ĝin ricevas la individuaj membroj de la kategorio MA.
Fonto: UEA: «Revuo Esperanto» · revuoesperanto.org · Ĝenerala Regularo de UEA, art. 2.2 · Hispana Esperanto-Federacio: «Las revistas»
En la retejo: Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit? · Kiom da homoj vere parolas Esperanton?
Rezolucioj de UNESCO
Esperanto-movado. Du decidoj de la Ĝenerala Konferenco de UNESCO pri Esperanto. Tiu de Montevideo, en 1954, «notas la rezultojn atingitajn per Esperanto sur la kampo de internaciaj intelektaj rilatoj kaj por la proksimigo de la popoloj de la mondo», agnoskas, ke tiuj rezultoj respondas al la celoj de UNESCO, kaj rajtigas la ĝeneralan direktoron kunlabori kun UEA. En 1985 la 23-a sesio de la Ĝenerala Konferenco revenis al la temo kaj agnoskis, laŭ Ulrich Lins, «la grandajn eblecojn, kiujn Esperanto proponas por internacia kompreniĝo kaj komunikado inter popoloj de diversaj landoj». Konsultajn rilatojn kun UNESCO havas UEA, la asocio, ne la lingvo.
Fonto: Aktoj de la 8-a Ĝenerala Konferenco de UNESCO, Montevideo 1954, rezolucio IV.1.4.422 (OCR-kopio ĉe linguistic-rights.org, retejo de UEA) · Ulrich Lins, The work of the Universal Esperanto Association · UEA: «Revuo Esperanto» (konsultaj rilatoj)
En la retejo: Zodiako, la esperanta revuo de la lernantoj de Cheste
Riismo
Esperanto. La uzo de ri kiel seksneŭtrala singulara pronomo de la tria persono, por paroli pri homo, kies sekso ne estas konata aŭ ne gravas, aŭ kiu identiĝas kiel neduuma. Tradicie Esperanto uzas en tiaj okazoj li, ĝeneraligan viran formon, kiun multaj konsideras ekskluda por virinoj. Ole Hagemann defendis ĝin en la numero 0 de la feminisma bulteno Sekso kaj Egaleco (oktobro 1979), kaj la Reta Vortaro datas la unuan proponon per tiu teksto. Laŭ la Reta Vortaro, ĝis ĉirkaŭ 2010 ĝi restis «malofte uzata eksperimentaĵo», kaj poste ĝia uzado signife kreskis, ĉefe en junularaj rondoj en okcidentaj landoj. Ĝi ne estas parto de la oficiala lingvo: PMEG priskribas ĝin kiel neoficialan, kaj la Akademio de Esperanto deklaris en 2021, ke ĝi «nun ne alprenas starpunkton pri la uzindeco de ne-oficialaj seks-neŭtralaj pronomoj (kiel ekzemple ri aŭ ŝli), kaj decidis ne okupiĝi pri tiu temo dum almenaŭ dek jaroj». Vidu ankaŭ iĉismo.
Fonto: Reta Vortaro, «ri» · Sekso kaj Egaleco n-ro 0 (1979), en la Gazetoteko · PMEG, «Tria persono» · Akademio de Esperanto, Oficialaj Informoj 34 (2021)
En la retejo: Ri, la pronomo kiun la esperantista feminismo antaŭenpuŝis
S
Samideano
Esperanto. La tradicia kaj afabla alparolo inter esperantistoj, el sam-, ide- kaj -an-. La Reta Vortaro donas du sencojn: «tiu, kiu havas komunan ideon, komunan celon kun aliaj», kaj «afabla ĝentiltitolo uzata inter esperantistoj, konsiderataj kiel kunlaborantoj pro la Interna Ideo» (vidu interna ideo). Plurale, gesamideanoj inkluzivas ambaŭ seksojn (vidu ge-).
Fonto: Reta Vortaro, «samideano» · PMEG, «GE» (gesamideanoj)
En la retejo: Zamenhof en Valencio · Jean Pelletier, la kontraŭfrankisma franco, kiun doktoro Herrero ne volis hejme
SAT
Esperanto-movado. Sennacieca Asocio Tutmonda, internacia esperantista organizo naskiĝinta el la laborista movado. Laŭ Eŭgeno Lanti, ĝia fondinto, ĝin fondis en 1921 laboristoj, kiuj kunvenis aparte dum la 13-a Universala Kongreso, tiu de Prago. Ĝi ne organiziĝas laŭ landoj, sed per individua membreco: Lanti klarigis, ke, por ke la gvidantoj reprezentu neniun ŝtaton, la mondo estis dividita en sektorojn limigitajn per meridianoj. La statuto donas al ĝi kiel unuan celon «utiligi praktike la internacian lingvon ESPERANTO por la klasaj celoj de la Laboristaro tutmonda»; nuntempe ĝi prezentas sin kiel organizon por «progresemuloj» (angle progressive people), ne partian kaj kun pluraj internaj tendencoj. Ĝi okazigas kongreson ĉiujare, eldonas Sennaciulon kaj Sennaciecan Revuon, kaj kunlaboras kun la laboristaj Esperanto-organizoj de ĉiu lando, la LEA-oj. Vidu ankaŭ laborista esperantismo kaj sennaciismo.
Fonto: Eŭgeno Lanti, La Laborista Esperantismo (1928), ĉap. IV, en Vikifontaro · Statuto de SAT · SAT: «What is SAT?»
En la retejo: HALE kaj SATeH: kiel disiĝis la hispana laborista esperantismo · Esperanto kaj la laborista movado: kial Valencio staras meze de tiu historio
SATeH
Esperanto-movado. SAT-en-Hispanio, plennome Maldekstro kaj Esperanto – SATeH; hispane Izquierda y Esperanto. Ĝi estas la LEA de SAT en Hispanio: ĝi disvastigas Esperanton en la progresemaj kaj maldekstraj medioj de hispana lingvo. Laŭ la Boletín de HEF, ĝia statuto estis aprobita en la fonda kunveno de la 14-a de decembro 2002, kiu kompletigis la nomon per Maldekstro kaj Esperanto kaj elektis provizoran estraron. Nun SAT listigas ĝin kiel sian LEA-on en Hispanio, kun sidejo en Madrido; antaŭe tiun rolon havis HALE.
Fonto: Boletín de HEF n-ro 359 (januaro-februaro 2003), PDF · SAT: listo de LEA-oj · Retejo de SATeH – Maldekstro kaj Esperanto · SATeH: tekstoj en la hispana («Izquierda y Esperanto»)
En la retejo: HALE kaj SATeH: kiel disiĝis la hispana laborista esperantismo
Sekulara mesianismo
Esperanto. Kategorio de la ideohistorio, aplikata al nereligiaj movadoj, kiuj promesas radikalan transformon de la mondo. Por Esperanto ĝin uzis la sociologo Roberto Garvía, kiu argumentas, ke la aspiro al internacia lingvo, kiel Zamenhof kaj Wilhelm Ostwald (propaganto de Ido) konceptis ĝin, havis la bazajn trajtojn de «sekulara religio» — mesaĝon, kiu donas sencon, moralajn principojn kaj mesaĝon de savo —, same kiel aliaj movadoj de la fino de la 19-a jarcento: socialismo, naciismo aŭ pozitivismo. Garvía rilatigas la homaranismon de Zamenhof kun la reforma judismo. La ideo de la fina venko estas tiu plej ofte asociata kun ĝi. Vidu interna ideo kaj Ido.
En la retejo: Kiam lingvo promesas ŝanĝi la mondon: la sekulara mesianismo de Esperanto
Sekundara lingvokomunumo
Lingvistiko. Esprimo, per kiu la Instituto de Lingvistiko de la Hungara Akademio de Sciencoj karakterizis Esperanton en 2004, kun praktikaj sekvoj. La Instituto nomis ĝin «grandmezure normigita, forte socianiĝinta, neetna» viva lingvo, kiu plenumas ĉiujn eblajn lingvajn funkciojn «en sekundara lingvokomunumo» kaj samtempe funkcias kiel pera lingvo. Surbaze de tio la hungara Ministerio de Edukado traktis ĝin kiel vivan fremdan lingvon. Vidu parolkomunumo.
Fonto: Nyelv és Tudomány, «Az élő eszperantó», kun la teksto de la deklaro de 2004 (hungare)
En la retejo: Kiam esperanto helpis akiri universitatan diplomon en Hungario
Sennaciismo
Esperanto. Doktrino de Eŭgeno Lanti, gvidanto de SAT, kiun la Manifesto de la Sennaciistoj difinas kiel «kultura doktrino» kun kvar ĉefaj celoj: «malapero de ĉiuj nacioj, rigardataj kiel sendependaj, suverenaj unuoj»; «mondmastrumado k racia utiligado de ĉia energio k materio profite al ĉiuj homoj de nia planedo»; «unuecigo je ĉiuj mezuriloj k kalkuliloj»; kaj «praktikado de sennacieca lingvo (esperanto) kun la celo, ke ĝi fariĝu la sole uzata kulturlingvo». La manifesto aperis nesubskribita en 1931 en Novjorko, laŭ la eldono de SAT de 1970; la Enciklopedio de Esperanto de 1933 datas ĝin al 1932. SAT kunigas homojn de diversaj tendencoj, kaj sennaciismo estas unu el ĝiaj organizitaj frakcioj, la Sennaciista Frakcio. Vidu laborista esperantismo kaj neŭtraleco de la movado.
Fonto: E. Lanti, Manifesto de la Sennaciistoj, «Kelkaj difinoj» (SAT, 1970; Vikifontaro) · SAT, «Frakcioj»
En la retejo: Esperanto kaj la laborista movado: kial Valencio staras meze de tiu historio
Skalo de Fishman
Lingvistiko. Okŝtupa skalo, kiun la socilingvisto Joshua Fishman proponis en Reversing Language Shift (1991) por mezuri, kiugrade lingvo transdoniĝas de unu generacio al la sekva: la Graded Intergenerational Disruption Scale (GIDS). Dum preskaŭ du jardekoj ĝi estis la plej konata kadro por taksi la endanĝeriĝon de lingvo kaj plani ĝian revigligon. En 2010 M. Paul Lewis kaj Gary F. Simons etendis ĝin al dek tri ŝtupoj (EGIDS); tiun skalon uzas Ethnologue. Vidu lingva vigleco.
Fonto: Lewis kaj Simons, «Assessing endangerment: Expanding Fishman’s GIDS», Revue roumaine de linguistique 55 (2010), katalogero de SIL · Ethnologue, «How do we classify and measure the status of languages?»
Skalo de Lindstedt
Esperanto. Grandorda takso de la nombro de Esperanto-parolantoj, de la finna lingvisto Jouko Lindstedt, kiun la Finnlanda Esperanto-Asocio nomas «multipliktabela takso» (finne kertotauluarvio): mil homoj parolas ĝin kiel gepatran lingvon (kaj ili ĉiam estas du- aŭ trilingvaj, vidu denaskulo); 10 000 uzas ĝin ofte kaj tute flue; 100 000 povas bone uzi ĝin parole kaj skribe; unu miliono kontentige komprenas skribitan Esperanton; kaj dek milionoj iam konatiĝis kun ĝiaj bazoj. Ĝi ne estas nombrado: ĝi donas la grandordon de ĉiu nivelo de kompetento. Lindstedt estas ankaŭ la unua subskribinto de la Manifesto de Raŭmo (vidu raŭmismo).
Fonto: Finnlanda Esperanto-Asocio (Suomen Esperantoliitto), «Esperantoliitto tiedottaa» · Manifesto de Raŭmo (1980), kun la listo de subskribintoj
En la retejo: Kiom da homoj vere parolas Esperanton? · La eternaj komencantoj
Socilingvistiko
Lingvistiko. Fako, kiu studas la interagojn inter la lingvo kaj la socia medio (laŭ la Diccionari normatiu valencià, la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo, AVL). Ĝi okupiĝas, laŭ la Diccionari de lingüística de la AVL, pri la lingvovariaĵoj ligitaj al la socia klaso, la aĝo aŭ la sekso, pri la lingva identeco de la grupoj, pri dulingvismo kaj diglosio, kaj ankaŭ pri lingvoplanado kaj lingvopolitiko. Kelkaj aŭtoroj distingas en ĝi mikrosocilingvistikon, centritan sur la interagoj inter homoj, kaj makrosocilingvistikon, centritan sur la komunumoj. Ankaŭ Esperanto estis studata de ĝi: laŭ Jouko Lindstedt, la koncepton de parolkomunumo aplikitan al Esperanto diskutis, inter aliaj, Wood (1979) kaj Fettes (1996).
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «sociolingüística» · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «sociolingüística» · Jouko Lindstedt, «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006)
En la retejo: Ĉu esperantisto, esperantofono aŭ parolanto de Esperanto?
Solresolo
Lingvistiko. Apriora lingvo bazita sur la sep muzikaj notoj, elpensita de la franco Jean-François Sudre (Albi, 1787). Laŭ Couturat kaj Leau, Sudre havis la ideon en 1817, prezentis la laboron al la Akademio de Belartoj de Parizo en 1827 kaj dediĉis al ĝi kvardek kvin jarojn; kiam li mortis, en 1862, la vortaro ankoraŭ ne estis presita, kaj lia vidvino publikigis ĝin en 1866. La vortoj formiĝas per kombino de unu ĝis kvin notoj (si signifas «jes», do «ne»), kaj oni povas diri, kanti, ludi ilin, skribi ilin sur notliniaro aŭ prezenti ilin per koloroj. Ĝi ricevis premiojn kaj oficialajn subtenojn, sed Couturat kaj Leau konsideris ĝin «la plej malriĉa» kaj «la plej nepraktikebla» el la aprioraj lingvoj.
En la retejo: Paco Inclán parolas pri Esperanto en «La estación azul» (RNE)
Stojani
Esperanto. Verbo proponita de Bernard Golden en Literatura Foiro en 1981, laŭ la nomo de Petro Stojan: «Agi kiel Petro Stojan, kiu, estinte vigla Esperantisto, iom post iom alprenis kontraŭesperantajn vidpunktojn kun la rezulto, ke li finfine fariĝis malesperantisto sed ne tute forlasis la movadon». Male al kabei, temas ne pri foriro, sed pri restado interne kiel kontraŭulo. Stojan estas ankaŭ la aŭtoro de la monumenta Bibliografio de Internacia Lingvo (1929). La difinon de Golden oni konas per la citaĵo en La Ondo de Esperanto.
Fonto: La Ondo de Esperanto 2009, n-ro 5-6, p. 21, kiu citas Literatura Foiro n-ro 70 (1981), p. 13
En la retejo: Kial homoj forlasas la esperantismon
T
TAGE
Esperanto-movado. Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj, instruista asocio fondita de ducent esperantistaj instruistoj dum la Universala Kongreso de Vieno en 1924. Ekde 1926 ĝia organo aperis kun la titolo Internacia Pedagogia Revuo, en du serioj, kiuj atingas 1939. La nuna internacia instruista asocio, ILEI, estis fondita en 1949.
Fonto: BitArkivo: bibliografia karto de Internacia Pedagogia Revuo · ILEI: historio
En la retejo: La pedagogia revuo verkata en Esperanto
TEJO
Esperanto-movado. Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, la junulara sekcio de UEA laŭ la statuto de UEA, kvankam jure aparta asocio. Laŭ ĝia historio, ĝi naskiĝis en 1938 en Nederlando kiel Tutmonda Junular-Organizo, gvidata de Esperanto-instruistoj; en 1952 ĝi prenis la nunan nomon, en 1956 fariĝis sekcio de UEA, kaj en 2016 registriĝis en Nederlando kiel memstara organizo. Junaj membroj estas tiuj, kiuj ne superas la aĝon de 35 jaroj komence de la jaro. Ĝi havas landajn sekciojn, okazigas ĉiusomere la IJK kaj eldonas la revuon Kontakto.
Fonto: TEJO: «Pri ni» (historio kaj celoj) · Statuto de TEJO · Statuto de UEA, art. 30
En la retejo: Kiom da jaroj daŭras la esperantista juneco · «Neniu aktiva»: la jaro kiam TEJO anstataŭigis la memtaksadon per indikoj · Kia estas interne junulara kongreso de Esperanto
Tekstaro
Esperanto. Tekstaro de Esperanto: elektronika korpuso de Esperanto-tekstoj, rete serĉebla kaj elŝutebla, per kiu oni povas kontroli, kiel vorto aŭ konstruo estis efektive uzata. Ĝi komenciĝis en 2002 kiel projekto de Esperantic Studies Foundation (ESF), kiu komisiis la realigon al Bertilo Wennergren; la tekstoj estas markitaj per XML laŭ la normo TEI (Text Encoding Initiative, internacia normo por kodi tekstojn). Ĝi enhavas ĉefe la verkojn de Zamenhof kaj la klasikaĵojn, kaj ekde 2017 ankaŭ postmilitajn kaj modernajn tekstojn. Laŭ la retejo, ĝi atingas ĉirkaŭ 14,9 milionojn da vortoj.
Fonto: Tekstaro de Esperanto, priskribo de la projekto
En la retejo: «Helpa»: la vorto kiun Zamenhof preskaŭ ne uzis · Nomo «tute senlogika»: kial Esperanto nomiĝas Esperanto
Tokipono
Lingvistiko. Minimumisma konstruita lingvo kreita en 2001 de Sonja Lang, kun baza vortprovizo de 120 ĝis 140 vortoj. Laŭ ĝia oficiala retejo, dekoj da miloj da homoj parolas ĝin, kaj ĝi estas la dua plej populara konstruita lingvo post Esperanto; ekde 2022 ĝi havas propran kodon ISO 639, tok. Ĝi naskiĝis ne kiel internacia helpa lingvo, sed kiel persona projekto, kaj la sama retejo emfazas, ke ĝi ne volas konkurenci kun Esperanto: Lang konatiĝis kun Esperanto en sia juneco kaj, laŭ la retejo, ankoraŭ subtenas ĝian komunumon per volontula laboro.
Fonto: Toki Pona, oficiala retejo · Toki Pona, «Meet Madame Lang» · ISO 639-3, registro «tok»
En la retejo: Kiel lerni aliajn lingvojn per Esperanto
Transitiveco
Lingvistiko. Eco de la verboj, kiuj havas rektan objekton (laŭ la Diccionari normatiu valencià, la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo: «eco de transitiva verbo»). En la valencia la sama verbo ofte servas por ambaŭ konstruoj, kaj la pronomo es faras la diferencon: obrir la porta («malfermi la pordon») / la porta s’obri («la pordo malfermiĝas»). En Esperanto ĉiu verbo havas fiksitan transitivecon, kaj por ŝanĝi ĝin necesas sufikso: laŭ la PMEG, «verboj faritaj per la sufikso IG estas ĉiam objektaj» kaj montras kaŭzadon de rezulto, dum «verboj faritaj per la sufikso IĜ estas ĉiam senobjektaj» kaj montras transiron al nova stato. Vidu -ig- kaj -iĝ-.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «transitivitat» · Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «transitivitat» · PMEG, «IG-verboj» · PMEG, «IĜ-verboj»
En la retejo: Falsaj amikoj: la vortoj de Esperanto kiuj ne signifas tion, kion ŝajnas · Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo?
Transkreado
Lingvistiko. Kruciĝo de tradukado kaj kreado: adapto de teksto, kutime reklama aŭ konvinka, al alia lingvo kaj kulturo tiel, ke ĝi produktu tie la saman efikon, eĉ se por tio necesas malproksimiĝi de la originalo. Laŭ la brita Institute of Translation and Interpreting, ĝi kombinas tradukadon kaj reklaman verkadon, estas farata laŭ la instrukcioj de la kliento (publiko, tono, mesaĝo), kaj la rezulto povas esti sufiĉe malsama ol la fonta teksto, kun novaj elementoj kaj aliaj forigitaj. La valencia vorto transcreació ne aperas en la Diccionari normatiu valencià (DNV), la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo. Vidu fontlingvo kaj idiomaĵo.
Fonto: Institute of Translation and Interpreting, «Transcreation explained»
En la retejo: Intervjuo kun Berta Raposo pri Esperanto en la radio de la Universitato de Valencio (2013)
U
UEA
Esperanto-movado. Universala Esperanto-Asocio, la plej granda internacia organizo de la movado, kun la Centra Oficejo en Roterdamo. Laŭ ĝia statuto, ĝi estis fondita la 28-an de aprilo 1908 kaj en 1947 kunfandiĝis kun la Internacia Esperanto-Ligo (fondita en 1936), konservante sian nomon. Pri ĝia strukturo vidu landa asocio, faka asocio, individua kaj aliĝinta membro, komitato, estraro kaj neŭtraleco de la movado; ĝia junulara sekcio estas TEJO, kaj ĝia organo la revuo Esperanto, fondita en 1905. Ĝi ne estas la lingva instanco: tiun rolon havas la Akademio de Esperanto.
Fonto: Statuto de UEA, en ĝia oficiala retejo
En la retejo: Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas · Kiom da jaroj daŭras la esperantista juneco
Uea.facila
Esperanto-movado. Retejo de UEA kun novaĵoj kaj legaĵoj en facila Esperanto, kies celo estas, laŭ La Ondo de Esperanto, «prezenti la Esperanto-movadon al novaj esperantistoj per facila lingvaĵo». Ĝi aperis la 19-an de januaro 2019. La artikoloj estas mallongaj kaj baziĝas sur la reviziita vortlisto de la revuo Kontakto; oni povas legi kaj komenti ilin sen esti membro de UEA.
Fonto: UEA: «Retejoj de UEA» · «Nova retejo de UEA en simpla Esperanto», La Ondo de Esperanto, 25-a de januaro 2019 · uea.facila.org
En la retejo: Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas · «Mi lernos ĝin, se lernos ĝin dek milionoj da aliaj»
UGT
Mallongigo. Unión General de Trabajadores (Ĝenerala Unio de Laboristoj). Sindikato fondita en Barcelono en aŭgusto 1888, dum la Unua Nacia Laborista Kongreso, okazinta en la Socialisma Rondo de la strato Tallers; la nomon «Unión General de Trabajadores de España» proponis la tipografo Pablo Iglesias. Nun ĝi nomiĝas Unión General de Trabajadoras y Trabajadores de España, kun la ina kaj la vira formoj de «laboristoj».
Fonto: UGT: «Unión General de Trabajadores (1888-2005). Resumen de nuestra historia» · UGT: «¿Qué es UGT y qué defiende?»
En la retejo: Kiel Esperanto revenis post la milito: la rekonstruo, urbo post urbo
-um-
Esperanto. Sufikso sen difinita signifo, kiu kreas vortojn kun ia rilato al la radiko, lernendajn unuope. La Universala Vortaro jam priskribas ĝin france kiel «suffixe peu employé», kies diversajn sencojn sugestas la kunteksto. PMEG grupigas kelkajn uzojn: agi per io (foliumi, brakumi), provizi per io (aerumi) kaj manieroj de ekzekuto (krucumi).
Fonto: PMEG, «UM» · Universala Vortaro, kapvorto um’
En la retejo: Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo?
UNED
Mallongigo. Universidad Nacional de Educación a Distancia (Nacia Universitato de Distanca Edukado). Hispana publika universitato de distanca instruado. Ĝia lingvocentro, CUID (Centro Universitario de Idiomas a Distancia), proponas kunoficialajn kaj fremdajn lingvojn kiel proprajn diplomojn de la universitato, kun niveloj adaptitaj al la KER. Esperanto havas tie retajn kursojn de la niveloj A2, B1 kaj B2.
Fonto: UNED, ĉefpaĝo · UNED: «Cursos de idiomas» · Asociita centro de UNED en A Coruña: «Idiomas a distancia. CUID»
En la retejo: La Esperanto-kurso de UNED · La Duolingo-generacio · Propono: nova modelo de lernado kaj instruado de Esperanto en VEG
UNESCO
Mallongigo. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Organizaĵo de Unuiĝintaj Nacioj por Edukado, Scienco kaj Kulturo). Faka agentejo de UN por internacia kunlaboro en edukado, scienco, kulturo kaj informado. Por Esperanto ĝi gravas pro la rezolucioj de 1954 kaj 1985 kaj ĉar UEA havas kun ĝi konsultajn rilatojn. En lingvistiko oni ofte citas ĝian dokumenton Language Vitality and Endangerment (2003) pri tio, kiel mezuri la viglecon de lingvo.
Fonto: UNESCO: «About us» · UNESCO, Language Vitality and Endangerment, 2003
En la retejo: Ĉu esperantismo sen esperantofonio? · Zodiako, la esperanta revuo de la lernantoj de Cheste
Universala Kongreso
Esperanto-movado. Universala Kongreso de Esperanto (UK), la ĉiujara kongreso de UEA, laŭ ĝia statuto «internacia manifestacio de la parolantoj de Esperanto»; ĉiun jaron en alia urbo, laŭ invito de loka instanco interkonsente kun la landa asocio, kaj kun loka organiza komitato (LKK). La unua okazis en Boulogne-sur-Mer en 1905, kun 688 partoprenantoj laŭ UEA; la 5-a en Barcelono en 1909, kaj la 78-a en Valencio en 1993, kun 1 863. Ĉirkaŭ ĝi okazas la Internacia Kongresa Universitato, la interkona vespero kaj la antaŭ- kaj postkongresoj.
Fonto: Statuto de UEA, art. 42-43 · UEA: Kongresa Regularo · UEA: kartoj de la kongresoj de 1905, 1909 kaj 1993
En la retejo: La 78-a Universala Kongreso de Esperanto: Valencio, julio de 1993 · Zamenhof en Valencio
Universala Vortaro
Esperanto. La vortaro de radikoj kaj afiksoj, kiu estas parto de la Fundamento de Esperanto (1905). Ĉiu elemento estas tradukita en kvin lingvojn — la francan, anglan, germanan, rusan kaj polan —, kaj la derivaĵoj aperas kun apostrofoj inter la elementoj, kiel frat’in’o. Ĉar la Fundamento estas netuŝebla, la mistradukoj, kiuj jam troviĝis en la unua eldono, restis senŝanĝaj. La Lingva Komitato ellaboris korektojn inter 1906 kaj 1914, publikigitajn aparte en 1922-1923. La ĝisdatigita versio, kun tiuj korektoj kaj ĉiuj Oficialaj Aldonoj, estas la Akademia Vortaro de la Akademio de Esperanto, kiu portas alian nomon ĝuste por ne esti konfuzata kun la fundamenta teksto.
Fonto: Universala Vortaro de la Fundamento (Akademio de Esperanto) · Klarigoj de la Akademia Vortaro
En la retejo: Falsaj amikoj: la vortoj de Esperanto kiuj ne signifas tion, kion ŝajnas · Insulti en Esperanto
Unua Libro
Esperanto. La unua lernolibro de Esperanto, eldonita de Zamenhof en Varsovio en 1887 sub la pseŭdonimo «D-ro Esperanto»: 42-paĝa broŝuro el la presejo de Ĥaim Kelter, en la rusa, titolita Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro. Laŭ Aleksander Korĵenkov ĝi aperis la 14-an de julio laŭ la julia kalendaro, t.e. la 26-an de julio laŭ la gregoria — la dato festata kiel Tago de Esperanto —, kaj ĝis la jarfino aperis pola, franca kaj germana eldonoj. Ĝi enhavis la 16-regulan gramatikon, vortaron, ekzemplajn tekstojn kaj la formularojn de la promeso lerni la lingvon, kaj deklaris la lingvon internacian publika propraĵo, al kies personaj rajtoj la aŭtoro por ĉiam rezignis. La nomo Unua Libro fiksiĝis poste, kontraste al la Dua Libro.
Fonto: Aleksander Korĵenkov, «La Unua Libro», La Ondo de Esperanto (2020) · Franca eldono de 1887, skanita ĉe la Internet Archive · Esperanta teksto de la Unua Libro en la Tekstaro
En la retejo: Nomo «tute senlogika»: kial Esperanto nomiĝas Esperanto · La 26-a de julio, Tago de Esperanto, kaj la someraj kongresoj
Uzokampoj
Lingvistiko. Sociaj kampoj, en kiuj oni uzas lingvon: la hejmo, la lernejo, la administracio, la religio, la komerco, la amaskomunikiloj, la Interreto. Ili estas unu el la ĉefaj indikiloj de lingva vigleco: la dokumento de UNESKO de 2003 dediĉas al ili du el siaj naŭ faktoroj, la evoluon de la ekzistantaj kampoj (faktoro 4) kaj la respondon al novaj kampoj kaj amaskomunikiloj (faktoro 5), kaj konsideras lingvon endanĝerigita, kiam la parolantoj uzas ĝin en ĉiam malpli da kampoj.
Fonto: UNESCO Ad Hoc Expert Group on Endangered Languages, Language Vitality and Endangerment (2003)
En la retejo: Ĉu esperantismo sen esperantofonio? · Bjalistoko: la urbo kiu igis Zamenhof voli inventi lingvon
V
Valencià apitxat
Lingvistiko. Valencia parolmaniero, kiu senvoĉigas la voĉajn siblajn konsonantojn: kie aliaj dialektoj distingas casa («domo», [z]) de caça («ĉasado», [s]), aŭ gent («homoj», [dʒ]) de xec («ĉeko», [tʃ]), la apitxat prononcas ilin senvoĉe. La Diccionari normatiu valencià (DNV), la normiga vortaro de la Valencia Akademio de la Lingvo, difinas ĝin kiel la nomon de la dialektoj, «kiuj senvoĉigas voĉajn siblajn sonojn, kiel ekzemple la centra valencia». Ĝi estas la parolmaniero de la urbo Valencio kaj ĝia ĉirkaŭaĵo; laŭ la Gran Enciclopèdia Catalana, la senvoĉiĝo dateblas al la 17-a jarcento aŭ al la fino de la 16-a, kaj la nomo venas de la populara kredo, ke la senvoĉaj artikulacioj estas pli «premitaj» (pitjades). Por apitxat-parolanto Esperanto havas konkretan malfacilaĵon: ĝi distingas s de z, ĉ de ĝ kaj ŝ de ĵ, kaj ĉiun literon oni devas prononci tiel, kiel ĝi estas skribita.
Fonto: Diccionari normatiu valencià, «apitxat» · Gran Enciclopèdia Catalana, «apitxat» · Fundamento de Esperanto, gramatiko (alfabeto kaj regulo 9)
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto · Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto
Valencia Metodo
Esperanto. Klasa tekniko de Dennis Keefe: post la klarigo de gramatika punkto, la lernantoj kunvenas en grupoj de du ĝis kvin kaj trairas liston de ĉirkaŭ dudek demandoj, kiuj uzas la novan formon kaj ripetas la antaŭajn; la unuan fojon ili rajtas legi ilin, la duan nur la demandanto rigardas la folion, kaj la aliaj respondas parkere. Keefe rakontis en 1995 al la revuo de ILEI, ke la metodo naskiĝis apud Valencio: li perdis la voĉon tuj antaŭ kurseto, skribis la demandojn kaj donis ilin al esperantistoj, kiuj neniam instruis, por ke ili faru ilin en grupoj, kaj tio funkciis pli bone ol liaj propraj lecionoj. El tio li ĉerpis la ideon de metodo por neprofesiaj instruistoj, kiun li aplikas en sia kurso BEK.
Fonto: Katalin Smideliusz, intervjuo kun Dennis Keefe, Internacia Pedagogia Revuo 1995/4 · Arkivo de Internacia Pedagogia Revuo, ILEI
En la retejo: La instruado de la grupo: la esperanto-kursoj kiujn ni instruis · Dennis Keefe, pli ol kvardek jaroj da Esperanto-instruado, de Cheste ĝis Ĉinio
Varbado
Esperanto. La ago varbi: laŭ la Reta Vortaro, «fari per siaj instigoj, ke […] iu aniĝu al grupo, partio, doktrino» (kaj ankaŭ, en komerco, ke iu fariĝu kliento). En la movado ĝi nomas la propagandon, kiu serĉas novajn lernantojn aŭ membrojn. La plej malnova kritiko estas de Eŭgeno Lanti, en 1922: «La ĝisnuna preskaŭ nur varba propagando similis la mitologian barelon de la Danaidinoj. Oni varbis, varbadis, sed la varbitoj nur transpasis la senfundan esperantan movadon.»
Fonto: Reta Vortaro, «varb/i» · E. Lanti, «Vivantigi Esperanton» (1922), en Vortoj de Kamarado E. Lanti, Tekstaro de Esperanto
En la retejo: Kial homoj forlasas la esperantismon
VEF
Esperanto-movado. Valencia Esperanto-Federacio (hispane Federación Valenciana de Esperanto, valencie Federació Valenciana d’Esperanto), federacio de la esperantistaj asocioj de la Valencia Komunumo, la aŭtonoma regiono, kies ĉefurbo estas Valencio. La renkontiĝo de murciaj kaj valenciaj esperantistoj de la 17-a de septembro 1989 en Alicante decidis oficialigi ĝin, kun la celo kunordigi la laboron de la esperantistoj de la regiono kaj reprezenti ilin antaŭ la aŭtoritatoj, kaj elektis Juan Antonio Giménez prezidanto de la konstitua estraro. Valencia Luno de februaro 1991 salutis la kunfondintajn asociojn, kaj la federacio estis enskribita en la Registro de Asocioj de la Valencia Komunumo la 13-an de majo 1991, en la sekcio de federacioj, kun la numero 52.
Fonto: Valencia Luno n-ro 24, oktobro 1989 (Internet Archive) · Valencia Luno n-ro 30, februaro 1991 (Internet Archive) · Registro de asocioj de la Valencia Komunumo, malfermitaj datumoj de la valencia registaro (GVA), februaro 2020 (CSV)
En la retejo: La Valencia Esperanto-Federacio: fondita en Alicante en 1989 · Fonda akto kaj statuto de la Valencia Esperanto-Federacio
VEG
Esperanto-movado. Valencia Esperanto-Grupo: Esperanta nomo, kaj mallongigo, de la esperantista asocio de la urbo Valencio, registrita kiel Grupo Esperanto de Valencia, kiu eldonas ĉi tiun retejon. Ĝi estas enskribita en la Registro de Asocioj de la Valencia Komunumo kun la numero 1754; la enskribo datiĝas de la 10-a de novembro 1980. Kiel loka grupo ĝi ne estas membro de UEA, al kiu aliĝas landaj kaj fakaj asocioj kaj individuaj membroj; en Hispanio la landa asocio estas HEF, kiu listigas ĝin inter siaj grupoj. Ĝi anoncas siajn kursojn kaj renkontiĝojn en Eventa Servo.
Fonto: Registro de asocioj de la Valencia Komunumo, malfermitaj datumoj de la valencia registaro (GVA), februaro 2020 (CSV) · HEF: grupoj en Hispanio · Eventa Servo: Valencia Esperanto-grupo
En la retejo: Historio de Esperanto en Valencio · Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas
Vehikla lingvo
Lingvistiko. Lingvo, kiun grupo de parolantoj de malsamaj gepatraj lingvoj kutime uzas por komuniki. Tio estas la difino de la Diccionari de lingüística de la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL), kaj tio estas la rolo de lingua franca. En la instruado la esprimo indikas la lingvon, en kiu oni instruas, la instrulingvon: la valencia leĝo pri plurlingvismo de 2018 reguligas la «vehiklan uzon» (ús vehicular) de ĉiu lerneja lingvo. Esperanto-kurso povas havi la valencian, la hispanan aŭ la anglan kiel vehiklan lingvon, aŭ okazi tute en Esperanto. Esperanto naskiĝis por esti vehikla lingvo inter popoloj: vidu internacia helpa lingvo.
Fonto: Diccionari de lingüística (AVL–TERMCAT), «llengua vehicular» · Leĝo 4/2018, de la 21-a de februaro, kiu reguligas kaj antaŭenigas la plurlingvismon en la valencia eduka sistemo (BOE, la hispana ŝtata bulteno)
En la retejo: Propono: nova modelo de lernado kaj instruado de Esperanto en VEG · La pedagogia revuo verkata en Esperanto
Verda stelo
Esperanto. La tradicia emblemo de la esperantistoj, verda kvinpinta stelo. La Enciklopedio de Esperanto (1933) donas la kutiman interpreton — la verdo por la espero, la kvin pintoj por la kvin mondopartoj —, sed en la artikolo pri ĝia deveno ĝi konkludas, ke pri tio, kiu unua prezentis ĝin, «ni restos plej certe sen respondo», kaj ke «nenie ni trovas ian ajn mencion pri oficialigo». Zamenhof, en letero publikigita en 1912, skribis, ke li «nun jam ne memoras bone»: ŝajnis al li, ke la verdan koloron sugestis al li la irlandano Geoghegan, kaj ke la kvinpintan stelon unue presigis de Beaufront sur sia gramatiko. Vidu Esperanto-flago kaj jubilea simbolo.
Fonto: Enciklopedio de Esperanto (1933), artikolo «Insigno», p. 398-402 · Faksimilo de la Enciklopedio en Wikimedia Commons
En la retejo: La stelo, la flago kaj la melono
Volapuko
Lingvistiko. Planlingvo de la germana pastro Johann Martin Schleyer, kiu laŭ Couturat kaj Leau havis la ideon la 31-an de marto 1879 kaj publikigis ĝin fine de 1880. La nomo signifas «lingvo de la mondo»: vol venas de la angla world kaj pük de speak, sed tre deformitaj, kiel multaj aliaj radikoj. Ĝi disvastiĝis tre rapide: 1888 estis la jaro de plej granda prospero, en 1889 oni kalkulis 283 societojn, kaj en tiu jaro okazis en Parizo la tria kongreso, tute en Volapuko. En la sama 1889 komenciĝis la malprospero, pro la konflikto inter Schleyer, kiu volis tre riĉan lingvon, kaj la adeptoj, kiuj, kiel Auguste Kerckhoffs, volis ĝin pli simpla. Couturat kaj Leau klasis ĝin kiel miksan sistemon, inter la aprioraj kaj la aposterioraj. Kodo ISO 639: vol.
Fonto: Couturat kaj Leau, Histoire de la langue universelle (1903), sekcio II, ĉap. II, «Schleyer: Volapük» (Internet Archive) · Gran Enciclopèdia Catalana, «volapük» · ISO 639-3, registro «vol»
En la retejo: Volapuko: la internacia lingvo kiu triumfis antaŭ Esperanto — kaj preskaŭ malaperis · Nomo «tute senlogika»: kial Esperanto nomiĝas Esperanto
Volitivo
Esperanto. La verba formo finiĝanta per -u, kiu montras, ke ago estas volata, petata, ordonata aŭ celata, sen indiki tempon: Sidu!, Ni legu. Ĝi plenumas la rolon de la imperativo kaj ankaŭ de granda parto de la subjunktivo de la latinidaj lingvoj, ekzemple en ke-frazoj post verbo de volo, celo aŭ peto: Mi volas, ke vi laboru. La Fundamento listigas ĝin en la 6-a regulo, kaj PMEG nomas ĝin vola modo.
Fonto: PMEG, «Vola modo – U-finaĵo» · La gramatiko de la Fundamento, regulo 6 · Diccionari normatiu valencià, «volitiu»
En la retejo: Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto · Kiun nivelon de Esperanto oni atingas per Esperanto12?
Z
Zagreba metodo
Esperanto. Kurso de Esperanto por komencantoj en dek du lecionoj, ellaborita ĉe la Internacia Kultura Servo de Zagrebo de Zlatko Tišljar, Spomenka Štimec, Ivica Špoljarec kaj Roger Imbert. Ĝi baziĝas sur oftecanalizo de la parolata Esperanto farita de Tišljar, laŭ kiu ĉirkaŭ 500 morfemoj (radikoj kaj finaĵoj) kovras 95 % de tio, kion oni diras (vidu leksika kovro), kaj ĝi instruas nur tiujn morfemojn, por ke la lernantoj parolu de la komenco. Laŭ la aŭtoroj, la unua versio estas de 1979, la dua de 1980, kaj aperis ok kroataj eldonoj kaj adaptoj al 26 lingvoj. La reta kurso Esperanto12, subtenata de UEA, baziĝas sur ĝi.
Fonto: Z. Tišljar, S. Štimec, I. Špoljarec kaj R. Imbert, «La Zagreba metodo», enkonduko de la aŭtoroj · Esperanto12, reta kurso bazita sur la metodo
En la retejo: Retaj Esperanto-kursoj: kie lerni Esperanton per Interreto · Kiun nivelon de Esperanto oni atingas per Esperanto12?
Zamenhof-tago
Esperanto. La festo, kiun Esperanto-grupoj okazigas la 15-an de decembro, datreveno de la naskiĝo de Zamenhof en Bjalistoko en 1859. La Reta Vortaro registras ĝin kiel Zamenhofa Tago aŭ Zamenhofa Festo: «festo, kiun Esperanto-kluboj solenas en la naskiĝtago de Zamenhof (laŭ la Gregoria Kalendaro)». Vidu ankaŭ Esperanto-tago.
Fonto: Reta Vortaro, «Zamenhof/o» (Zamenhofa tago) · Enciklopedio de Esperanto (1933), artikolo «Bialystok», p. 74
En la retejo: Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo · Esperanto hieraŭ kaj hodiaŭ en Espai Sankofa
ZEO
Esperanto. Zamenhof/Esperanto-Objekto: ĉio dediĉita al Zamenhof aŭ al Esperanto, ekzemple strato, placo, monumento aŭ memortabulo. Oni faras inventarojn lando post lando; la katalogo de UEA, ekzemple, registras la polan liston de Robert Kamiński (2006). La plej malnova tutmonda inventaro estas la artikolo «Stratoj kaj monumentoj» de la Enciklopedio de Esperanto (1933), kiu konfesas, ke ĝi ne estas kompleta; ĝi jam mencias la valenciajn urbojn Castelló de la Plana kaj Vinaròs kaj datas la unuan Zamenhof-straton al Sabadell (Katalunio), en 1912.
Fonto: Katalogo de UEA, Zamenhof/Esperanto-Objektoj (ZEO) · Enciklopedio de Esperanto (1933), artikolo «Stratoj kaj monumentoj», p. 920 kaj sekvaj
En la retejo: Du stratoj de Valencio kun esperanta nomo · Kuriozaĵoj pri Esperanto
Zombia lingvo
Esperanto. Bildo, kiun la verkisto Jorge Camacho proponis en la artikolo «La zombia lingvo» (Libera Folio, majo 2013). Li distingis du sencojn. De ekstere, Esperanto surprizas, ĉar multaj kredis ĝin morta kaj ĝi ankoraŭ moviĝas. De interne, la movado konservas preskaŭ sen ŝanĝoj la formon de la 19-a kaj 20-a jarcentoj — simbolojn, flagon, himnojn, la kulton al Zamenhof, finvenkismon, la asociojn kaj kongresojn, la ĉiamajn diskuttemojn —, «kvankam kerne ĝi jam mortis antaŭ tre longe, kaj nur niaj aktivaĵoj plu tenas ĝin viva, fikcie, inercie, zombie (sen)viva». La artikolo malfermis diskuton, el kiu naskiĝis plivastismo.
Fonto: Jorge Camacho, «La zombia lingvo», Libera Folio, majo 2013 (kopio en Internet Archive)
En la retejo: La zombia lingvo: dudek jaroj de Jorge Camacho malmuntanta esperantismon de interne
Referencoj
- Falsaj amikoj: la vortoj de Esperanto kiuj ne signifas tion, kion ŝajnas
- Oftaj demandoj pri Esperanto
- Biografioj: la esperantistoj de la grupo
- Kiom da homoj vere parolas Esperanton?
- Ni kalkulu nin: propono por Pasporta Servo
- Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo?
- Facila, por kiu? Ne ekzistas facilaj lingvoj abstrakte, eĉ ne Esperanto
- Kuriozaĵoj pri Esperanto
- Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto
- Kiu regas Esperanton?
- «-ata» aŭ «-ita»: tridek kvin jaroj da kverelado pri du literoj
- Ĉu Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn?
- 1894: kiam Zamenhof provis reformi Esperanton kaj la esperantistoj diris al li ne
- Prezento de la libro «Esperanto y esperantistas de Teruel», en la Aragona Centro (2022)
- La insulo kiu oficialigis Esperanton sen havi eĉ unu parolanton
- La 82-a Hispana Kongreso de Esperanto: Cheste, septembro 2024
- Kion loka grupo ricevas de UEA, kaj kion ĝi donas
- Zamenhof en Valencio
- La 78-a Universala Kongreso de Esperanto: Valencio, julio de 1993
- Volapuko: la internacia lingvo kiu triumfis antaŭ Esperanto — kaj preskaŭ malaperis
- Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton
- Du akademioj kaj unu lingvo: la AVL, la Normoj de El Puig kaj kiu decidas kiel oni skribas la valencian
- La Valencia Esperanto-Asocio (2013): provo de generacia transdono
- La «beaufrontismoj»: kiam skribi tro klare estis la difekto
- La kritikoj de Kabe al Esperanto
- Claude Piron: la tradukisto de UN kiu verkis «Gerda malaperis!»
- La pedagogia revuo verkata en Esperanto
- Zodiako, la esperanta revuo de la lernantoj de Cheste
- À Punt intervjuas la grupon okaze de la Esperanto-Tago (2021)
- La Esperanto-kurso en la liberecana biblioteko de CGT
- Ses fotoj kaj sesdek jaroj: ni serĉas la junajn esperantistojn de Valencio (1965-1968)
- D-ro Herrero, tridek jaroj da kursoj kaj ok da prezidanteco
- Kiel Esperanto revenis post la milito: la rekonstruo, urbo post urbo
- Ruzafa 7, Valencio (Hispanio)
- Ĉu esperantisto, esperantofono aŭ parolanto de Esperanto?
- Zamenhof cionisto: la juda patrujo ĉe Misisipo kaj la rifuzo de la homaranismo
- Ci, la pronomo kiu naskiĝis ekster la uzo
- La gefiloj de Zamenhof: familio detruita de la Holokaŭsto
- Dennis Keefe, pli ol kvardek jaroj da Esperanto-instruado, de Cheste ĝis Ĉinio
- «Helpa»: la vorto kiun Zamenhof preskaŭ ne uzis
- La 330 aŭstraj infanoj kiujn la esperantistoj venigis al Hispanio, 1920-1923
- Don Félix Navarro, la instruisto kiu instruis Esperanton al siaj lernantoj
- La esperanta hejmpaĝo de la Universitato de Valencio, dokumentita inter 1997 kaj 2000
- Nomo «tute senlogika»: kial Esperanto nomiĝas Esperanto
- «Mi lernos ĝin, se lernos ĝin dek milionoj da aliaj»
- Ĉu eblas atesti la nivelon de Esperanto?
- Augusto Casquero, duono da vivo instruante Esperanton tra la mondo
- Retaj Esperanto-kursoj: kie lerni Esperanton per Interreto
- 1,6 milionoj da eŭroj en dek ok jaroj: kion la Eŭropa Komisiono pagis al Esperanto
- Kio restas el la esperantista argumento kontraŭ la angla post Brexit?
- Juan Antonio Giménez, la instruisto kiu ellitiĝis je la kvara por aŭskulti Varsovion
- Ràdio Klara intervjuas la grupon pri la nova esperanto-kurso
- Kia estas interne junulara kongreso de Esperanto
- Estellés en Esperanto: la poemoj de la 4-a Festa Estellés
- La stelo, la flago kaj la melono
- Du stratoj de Valencio kun esperanta nomo
- La instruado de la grupo: la esperanto-kursoj kiujn ni instruis
- Esperanto: jes, sed…
- La Civito en Hispanio: aliĝo kaj rompo
- Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo
- Dek kvin jaroj da ĉiutagaj eroj kun la teksto apude: la Esperanta Retradio
- Ĉu esperantismo sen esperantofonio?
- Kiam lingvo promesas ŝanĝi la mondon: la sekulara mesianismo de Esperanto
- La apotekisto kiu volis konservi ĉion
- Historio de Esperanto en Valencio
- Al Malago: valencianoj en la 78-a Hispana Esperanto-Kongreso (2019)
- La 26-a de julio, Tago de Esperanto, kaj la someraj kongresoj
- La valencia afiŝo de la Tago de Esperanto 2023
- La mil manieroj esti esperantisto
- La raporto kiu skribiĝas la tutan jaron
- La eternaj komencantoj
- Insulti en Esperanto
- La zombia lingvo: dudek jaroj de Jorge Camacho malmuntanta esperantismon de interne
- HALE kaj SATeH: kiel disiĝis la hispana laborista esperantismo
- Ri, la pronomo kiun la esperantista feminismo antaŭenpuŝis
- La Madrida Liceo, plenplena
- Cullera 2015: kiam la kongreso pleniĝis de junuloj
- Bjalistoko: la urbo kiu igis Zamenhof voli inventi lingvon
- La 62-a Hispana Esperanto-Kongreso: Valencio, julio 2003
- Folieto de du paĝoj
- Kial estis tiom da katolikoj en la hispana postmilita esperantismo?
- La argumentoj pri Esperanto, unu post la alia: kion ĉiu pruvas kaj kion ne
- Kabe: la homo kiu forlasis Esperanton kaj kreis verbon survoje
- Kial homoj forlasas la esperantismon
- Kafo-Kunveno: Esperanto ĉirkaŭ taso da kafo
- «Neniu aktiva»: la jaro kiam TEJO anstataŭigis la memtaksadon per indikoj
- «Informado» ne estas celo: la raporto per kiu valenciano nombris la junularan movadon
- La Duolingo-generacio
- Lernu Esperanton de nulo: kursaj materialoj
- La legema koboldeto
- Kial francoj sed kanadanoj?
- Kiom da jaroj daŭras la esperantista juneco
- Esperanto kiel lingva ekologio, en la programo «Vida verde» de RNE
- Esperanto anstataŭ la angla
- Kial ni konvinkiĝas: la biasoj de la debatoj pri Esperanto
- Enric Baltasar: ses jaroj de Oliva ĝis la monda prezidanteco
- La premio, kiun oni donis al la edzinoj
- WhatsApp kaj Telegram: kial indas havi ankaŭ Telegram
- Jean Pelletier, la kontraŭfrankisma franco, kiun doktoro Herrero ne volis hejme
- Kiam esperanto helpis akiri universitatan diplomon en Hungario
- Paco Inclán parolas pri Esperanto en «La estación azul» (RNE)
- Intervjuo kun Berta Raposo pri Esperanto en la radio de la Universitato de Valencio (2013)
- Propono: nova modelo de lernado kaj instruado de Esperanto en VEG
- La Valencia Esperanto-Federacio: fondita en Alicante en 1989
- Fonda akto kaj statuto de la Valencia Esperanto-Federacio
Legi en: