Ci, la pronomo kiu naskiĝis ekster la uzo

Zamenhof skribis, ke plej bone estus ci por unu kaj vi por multaj, kaj klarigis, kial li rezignis pri tio

Esperanto ne distingas inter la unuopa kaj la multnombra alparolato: vi validas por unu persono kaj por kvindek. Ĝi havas ekde la unua momento ekskluzive ununombran pronomon, ci, sed en la ordinara uzo preskaŭ neniu ĝin uzas. La parto kiun oni preskaŭ neniam rakontas estas, ke la neuzado ne estis hazardo de la uzo: en 1888, unu jaron post la publikigo de la lingvo, Zamenhof jam skribis, ke tiu vorto «preskaŭ neniam estas uzata», kaj en 1908 li klarigis skribe, ke la ideala sistemo estus ci por la ununombro kaj vi por la multenombro, kaj kial li ne povis ĝin enkonduki. Okdek jarojn poste, la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio gastigis polemikon tra tri numeroj pri tio, ĉu indas revivigi ĝin — kaj presis, tri paĝojn post la artikolo kiu deklaris ĝin morta, poemon kiu uzas ĝin dek tri fojojn.

Maldekstre, la artikolo de Bernard Golden «Faktoj pri la neuzado de "ci"» en la Boletín 280 (majo-junio 1987); dekstre, tri paĝojn poste, la «Poezia Angulo» de la sama numero kun la Bàrbara de Prévert tradukita de Daniel Luez, kie ci kaj ĝiaj formoj aperas dek tri fojojn.

La gramatika fakto

La regulo 5 de la gramatiko de la Fundamento de Esperanto listigas la personajn pronomojn, kaj inter ili estas neniu ekskluzive ununombra de la dua persono. Ekzistas unu sola pronomo por la alparolato, ĉu unu ĉu multaj, kaj la oficialaj versioj mem de la Fundamento diras tion senkaŝe: la angla versio glosas ĝin «vi, “thou”, “you”» kaj la franca, «vi (vous, tu, toi)». La tri francaj formoj, en unu.

Tio signifas, ke «Ĉu vi venos?» povas esti demando al unu aŭ al multaj, kaj ke la frazo tion ne diras. En rekta interparolo tio malofte gravas; en grupa babilejo, en retmesaĝo al pluraj personoj aŭ en literatura traduko, foje jes.

La solvo kiun la lingvo uzas ne estas gramatika sed leksika: oni aldonas kion necesas —vi ambaŭ, vi ĉiuj, vi du—. Tio ne estas moderna flikaĵo de malesperiĝintaj uzantoj: ĝi estas la solvo kiun rekomendas Zamenhof, per tiuj samaj ekzemploj, en 1908.

La pronomo naskiĝis jam emerita

Ci ekzistas. Ĝi indikas specife ununombran alparolaton —la vortaroj de la Fundamento tradukas ĝin «tu», «toi», thou, du, ты— kaj deklinaciiĝas kiel la aliaj: cin, cia.

Jam en 1888, nur unu jaron post la publikigo de la lingvo, ĝia aŭtoro deklaris ĝin praktike forestanta el la uzo. En la Dua Libro, kiun Zamenhof publikigis en la jaro post la lanĉo de la lingvo, la ekzerco 4 klarigas la sistemon kaj aldonas parentezon:

«“Vi” ni diras egale al unu persono aŭ objekto kaj al multaj; tio ĉi estas farita pro oportuneco, ĉar, parolante kun iu, ni ofte ne scias, kiel diri al li: “vi” aŭ “ci” (“ci” signifas la duan personon de l’ ununombro; sed tiu ĉi vorto estas trovata sole en la plena vortaro; en la lingvo mem ĝi preskaŭ nenian estas uzata).»

Indas legi atente la kialon kiun li donas: ne temas pri la nombro, temas pri la alparolmaniero. La problemo kiun Zamenhof diras esti solvanta estas, ke, parolante kun iu, ni ne scias ĉu decus cidiri al li aŭ ne.

Dek sep jarojn poste, la Fundamento faras kuriozaĵon: ĝi lasas ci ekster la listo de pronomoj de la gramatiko, sed instruas ĝin tamen en la Ekzercaro, la kolekto de ekzercoj kiu apartenas al la sama netuŝebla teksto. La § 16 komenciĝas tiel:

«Mi legas. ― Ci skribas (anstataŭ „ci” oni uzas ordinare „vi”). ― Li estas knabo, kaj ŝi estas knabino.»

La vortaro de tiu sama paragrafo registras la kapvorton «ci — tu, toi | thou | du | ты | ty». Tio estas: la lingvo prezentas la pronomon kaj, ene de la sama parentezo, avertas ke ĝi ne estas uzata. Temas pri malofta kazo de vorto kiu eniras la fundamentan tekston kun jam presita nekrologo.

Tiu malsimetrio inter la tri partoj de la Fundamento ne estas sendanĝera kuriozaĵo. Ĝi estas unu el la du truoj kiujn Marcos Cramer, membro de la Akademio de Esperanto, montris okdek jarojn poste por defendi, ke la listo de pronomoj de la fundamenta teksto ne estas fermita kaj ke tial aldoni novan —ri— ne estas kontraŭfundamenta: se la Ekzercaro kaj la Universala Vortaro enkondukas pronomon kiun la gramatiko ne listigas, la gramatiko ne estas kompleta inventaro. Pri tiu debato ni faris tutan artikolon.

1908: Zamenhof klarigas, kio estus estinta pli bona

La centra peco estas unu el la Lingvaj Respondoj, la respondoj kiujn Zamenhof publikigis en la esperantista gazetaro solvante dubojn pri uzo. Tiu titolita «Pri la pronomo “ci”» aperis en februaro 1908 en La Revuo, la monata revuo en Esperanto kiun la eldonejo Hachette publikigis en Parizo, kaj ĝi diras multe pli ol kion oni kutime citas:

«La neuzado de “ci” tute ne estas senkonscia imitado de la ekzistantaj lingvoj, — kontraŭe, ĝi estas specialaĵo de la lingvo Esperanto, specialaĵo bazita sur pure praktikaj konsideroj kaj esploroj. La plej bona maniero kompreneble estus, se ni al pli-ol-unu personoj dirus «vi» kaj al unu persono ĉiam «ci»; sed ĉiuj nuntempaj kulturaj popoloj tiel alkutimiĝis al la ideo, ke «ci» enhavas en si ion senrespektan, ke ni neniam povus postuli de la Esperantistoj, ke ili al ĉiu unu persono diru «ci»; ni devus sekve havi apartan pronomon de ĝentileco (kaj tia pronomo efektive ekzistis en Esperanto antaŭ la jaro 1878).»

Tri aferoj en tiu paragrafo kutime pasas nerimarkite.

La unua estas la ĉefa: la distingon ununombro/multenombro kiun Esperanto ne faras, Zamenhof konsideris la plej bona solvo. Li ne rezignis pri ĝi ĉar ĝi ŝajnis al li nenecesa, sed ĉar ĝi kuntrenis socian ŝarĝon kiun li ne regis. Kiu hodiaŭ proponas ci por la ununombro kaj vi por la multenombro, tiu ne novigas: tiu revenas al eblo kiun la aŭtoro ekzamenis kaj forlasis kun skribita kialo.

La dua estas la motivo de la rezigno, kaj ĝi estas sociologia, ne lingva. Ĉar en la eŭropaj lingvoj la familiara alparolo povas rezulti ofenda, deviga ci por ĉiuj estus devigintaj elpensi ĝentilecan pronomon — kaj tiam Esperanto estus hereditinta la tutan sistemon de socia hierarkio kiun la franca, la germana aŭ la rusa devigas elekti en ĉiu frazo. Zamenhof daŭrigas la respondon klarigante, ke tiu «ĝentileca formo» ofte estas «tre embarasa» por la parolanto kaj por la aŭskultanto.

La tria estas preterpasa noto kiu valoras per si mem: antaŭ 1878 Esperanto ja havis ĝentilecan pronomon. Li aludas la praesperanton, naŭ jarojn antaŭ la lingvo kiun li publikigis en 1887.

Kaj fine venas la rimedoj, kiuj estas la samaj kiuj estas uzataj hodiaŭ:

«Por forigi ĉiujn ĉi tiujn embarasojn, ekzistas nur unu rimedo: diri al ĉiu, ĉiuj kaj ĉio nur «vi». Malkompreniĝon tio ĉi neniam povas kaŭzi, ĉar en la tre maloftaj okazoj de neklareco ni povas ja precizigi nian parolon, dirante «vi, sinjoro», aŭ «vi ĉiuj», «vi ambaŭ» k.t.p.»

Ni rimarku la «tre maloftaj». Zamenhof ne neas la ambiguecon: li konsideras ĝin malofta kaj riparebla. Temas pri empiria aserto, kaj do diskutebla, kaj ĝuste tie la diskuto restas malfermita.

Parola korpuso: 24.280 vortoj, neniu ci

Unu el la malmultaj kvantaj datumoj kiuj ekzistas pri parolata Esperanto estas malnova, kaj estas malkaŝa. En 1979, Zlatko Tišljar registris per eta magnetofono konversaciojn kaj neformalajn kunsidojn en du renkontiĝoj: la Universala Kongreso de Lucerno kaj la Internacia Junulara Kongreso de Austerlitz. El tio naskiĝis la Frekvencmorfemaro de Parolata Esperanto, lia diplomlaboro en Zagrebo, eldonita de Internacia Kultura Servo, kaj el tio la Zagreba metodo.

La korpuso estas ĉirkaŭ 60.000 registritaj vortoj, el kiuj 24.280 transskribitaj kaj komputile prilaboritaj: 1.350 morfemoj, sep specoj de situacio —privataj konversacioj, komitataj kunsidoj, junulaj komitataj kunsidoj, konversacioj inter junuloj, familiaj konversacioj, babiladoj en infanaj kongresoj kaj intervjuoj— kaj parolantoj kun dek kvar gepatraj lingvoj. Tišljar mem tie avertis, ke la materialo ne garantias absolutan reprezentivecon.

En tiu listo, vi aperas 643 fojojn kaj okupas la dek-kvaran lokon laŭ ofteco. Ci ne aperas eĉ unu solan fojon, kaj estas Golden kiu tion emfazas: nek en la hejmaj konversacioj, nek inter junuloj, nek legante rakontojn al infanoj.

Per 24.280 vortoj oni ne pruvas, ke vorto ne ekzistas en la parolata lingvo; kion oni povas diri estas, ke la rezulto kongruas kun eksterordinare malofta parola uzo. Indas tamen noti ion pri la fontoj: la rakontoj kiujn Tišljar skribis tridek kvin jarojn poste lokas la registradojn nur en Lucerno kaj donas aliajn ciferojn pri la transskribo —«ĉirkaŭ 25.000» kaj 24.600 vortojn—, dum la detala priskribo supre venas de iu kiu legis la originalan libron. Tiu de Golden en 1987 —infanoj, familiaj grupoj, dek kvar gepatraj lingvoj— kongruas kun tiu originalo, kaj ne kun la posta memoro de la aŭtoro.

La polemiko de la Boletín, 1987-1990

Jen kie la historio ĉesas esti ĉapitro de lernolibro kaj fariĝas nia.

En majo-junio 1987, la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio publikigis en la paĝoj 4-6 la artikolon «Faktoj pri la neuzado de “ci”», de Bernard Golden. Ĝi estas la peco kiu alportas la datumon de Tišljar, kaj ĝia argumento estas el faktoj, ne el gusto: la esperantisto Espartako Gabalda estis skribinta en Venezuela Stelo, ke «se esperantistoj ne ciumas estas tute simple, ĉar oni kaŝas al ili la ekziston mem de «ci»», kaj Golden iras kontroli tion en la lernolibroj. Li trarigardas tiun de W. J. Downes, membro de la Akademio de Esperanto, tiun de István Szerdahelyi, la hungara specialisto pri lingvodidaktiko, kaj la 30 nap alatt eszperantóul de Jozefo Horváth. Ĉiuj tri klarigas la pronomon kaj ĉiuj tri avertas, ke ĝi ne estas uzata. Ne estas komploto: estas piednoto ripetata dum jarcento.

La artikolo de Bernard Golden en la Boletín 280 daŭrigas per la komparo inter la hispana teksto de Doña Bárbara kaj la traduko de Fernando de Diego, kie ĉiuj «tú» de la originalo fariĝas vi.

La dua duono de la artikolo estas traduka provo: li metas en kolumnojn dialogon el Doña Bárbara, de Rómulo Gallegos, kaj la Esperantan version de Fernando de Diego, kaj kalkulas. En la originalo estas tri pronomoj de familiara alparolo kaj sep verbaj formoj; en la traduko, ses vi kaj unu via, kaj la dialogo inter du iamaj universitataj kunuloj funkcias same. «Provu relegi la tradukon, anstataŭigante «vi» per «ci». Ĉu la teksto estas pli signifplena? Ĉu vi komprenas ĝin pli profunde? Aŭ ĉu via oreloj ekvibras pro la konstanta, agacanta ci-ci-ado?»

Kaj nun venas la plej bona el la numero. Tri paĝojn poste, en la «Poezia Angulo», la sama Boletín publikigas la Bàrbara de Jacques Prévert tradukitan de Daniel Luez — kaj la poemo estas traktato pri ci de supre ĝis malsupre. Ne temas pri ajna ironia koincido: ĝuste la literaturan tradukon per ci Golden batalis, kaj ĝuste kontraŭ ĝi li citis Piron. Dek tri formoj de la pronomo, inkluzive tiun kiu plej bone klarigas, kial iu volus ĝin:

Kaj ne koleru al mi ke mi cidiras cin Mi diras ci al ĉiuj kiujn mi amas Eĉ se mi vidis ilin nur unufoje

Golden estis antaŭvidinta tion: en sia artikolo, en la sama numero, li ironie bedaŭras, ke nek sinjoro Gabalda nek «la humana poeto Jacques Prévert» partoprenis en la enketo de Tišljar. La redakcio presis ambaŭ aferojn sen komento.

La repliko

En januaro-februaro 1990, la Boletín n-ro 294 publikigis la apologion. Alberto Franco Ramírez, en «Konsideroj pri la pronomo “ci”», ne defendas la revenon de la familiara alparolo sed alian aferon, pli subtilan: ke ci estas markita formo kontraste al vi, kiu estas la nemarkita.

«Konsideroj pri la pronomo "ci"», de Alberto Franco Ramírez, en la Boletín 294 (januaro-februaro 1990).

«Per komenca alproksimiĝo kaj dank’al kontrasto kun aliaj lingvoj (ekzemple la angla, en ĝia mezepoka stadio), ni povus lanĉi la konkludon, ke la pronom[o] “ci” posedas “markitan” rangon rilate sian partneron “vi”. “Ci” do okazas en tiaj situoj, kie “vi”, pro sia ordinara karaktero, ne ludas la deziritan rolon.»

El tio li eltiras la uzojn kiujn li agnoskas al ĝi: traduki malnovan anglan thou, marki la apartenon al kolektivo, krei literaturan efekton, aŭ signi apartan rilaton. Kaj estas li kiu, preterpase, lasas la plej akran kritikon kontraŭ siaj propraj aliancanoj: la hispanaj «ciumantoj» kiuj uzas ci simple kiel la hispanan tú faras ion neinternaciigeblan — «ĉu la cetera mondo lernu la hispanan por ĝuste uzi la pronomon?».

En majo-junio-julio 1990, en la n-ro 296, Golden respondis per «Refuto de pledado por la uzo de “ci”», kaj temas pri peco de rimarkinda batalemo: li malfermas komparante la pronomon kun falsa monero kiu ĉiam revenas, kvalifikas la subtenantojn kiel «obstina bando», kaj fermas per citaĵo kiu malkovras, kio estis funde la argumento:

«Ne preteratentu la vorton “demokrata” en tiu citaĵo. Ĝi klarigas, kial la diferenciga uzo de “ci/vi” neniam enradikiĝis en Esperanto.»

La citaĵo estas el la nederlanda poetino Rejna de Jong, en recenzo en la revuo Esperanto de aprilo 1989: «nia demokrata vi servas admirinde ankaŭ en la plej intimaj rilatoj». Kaj Golden aldonas Richard Schulz: «Ĝi estas demokrata kaj facile uzebla. Ĝentileco ne estas afero de speciala pronomo aŭ prefikso. Ĝi estas afero de konduto».

En lia refuto defilas krome la tuta pezo de la jarcenta esperantologio: Kálmán Kalocsay («La pronomon ci Zamenhof mortigis tuj post ĝia nasko. Mi estas certa, ke ĝi neniam reviviĝos. Ĝi ripozu do en paco!», 1931), Gaston Waringhien kaj Claude Piron, kiu alportas la plej praktikan argumenton el ĉiuj: en la registraĵoj de spontanea konversacio ci ne aperas, do rolulo kiu uzas ĝin en libro ne parolas kiel parolas la homoj.

Kie ĝi ja aperas

Ke ĝi ne estas uzata ne signifas ke ĝi ne troviĝas. En la bultenoj kiujn ni traserĉis, ci aperas ĉiam en unu el ĉi tiuj tri lokoj, kaj neniu el ili estas konversacio:

• En poezio. Krom la Prévert, la Boletín 233 portas versojn al fraŭlino: «Kial ci, fraŭlino, la pord’ ne malfermas? … Kial kiam tagiĝo vekas birdojn, florojn, ci dormanta estas?».
• Por traduki la familiaran alparolon de alia lingvo. En la Boletín 89, klarigante la originon de la nomo Tibidabo: «tibi, signifanta al ci, kaj dabo… tio estas, “mi donos al ci”». Estas laŭvorte tio, kion faras la Ekzercaro: prezenti la pronomon por ke la leganto komprenu, kio estas sur la alia flanko.
• Parolante al iu kiu ne povas respondi. En la Boletín 180, infanaĝaj memoroj kie la knabo alparolas la helikojn kiujn li kurigas sur tabulo: «Kaj ci, hezitulo, ne oblikve sed rekte alcele! Kaj ci, inerta, antaŭen!».

Poezio, metalingvaĵo kaj apostrofo. Estas ĝuste la repertuaro de vorto kiu restis ekster la viva lingvo kaj postvivas kiel stila rimedo.

Kiel statas la afero nun

La nuna gramatika priskribo estas mallonga tiel, ke tio diras ĉion. La PMEG pritraktas la pronomon per unu sola frazo:

«Teorie ekzistas ankaŭ la pronomo ci ≈ “la alparolato” (unu-nombra), sed ci normale ne estas uzata. Oni uzas vi kaj unu-nombre kaj multe-nombre.»

Cent tridek ok jarojn poste, la stato de la afero estas la sama kiun priskribis la Dua Libro en 1888. Malmultaj elementoj de lingvo havas tiel stabilan biografion.

Indas diri, kio restas kaj kio ne. Restas reala malsimetrio: Esperanto ne markas gramatike la nombron de la dua persono. La angla proponas paralelon kiu pensigas: perdinte la distingon inter thou kaj you, pluraj variaĵoj finfine kreis novajn multenombrojn —y’all, youse, you guys—. Kaj restas dokumentita fakto: la solvo kiun oni hodiaŭ proponas kiel novaĵon estis ekzamenita kaj forlasita de la aŭtoro, pro kialoj kiujn li skribis.

Kio ne restas estas la ideo, ke ci estis kaŝita aŭ forgesita. De la lernolibroj kiujn trarigardis Golden ĝis la nuna PMEG, ĉiuj klarigas ĝin kaj ĉiuj diras la samon. La pronomo ne perdiĝis: ĝi estis legita.

Noto pri la datoj

Golden, en sia artikolo de la Boletín 296, citas la artikolon de Franco Ramírez kiel «“Boletín” n-ro 294, 1989». La kovrilo de la numero 294 diras «JANUARO – FEBRUARO 1990», kaj tiu de la 296, «MAJO – JUNIO – JULIO 1990». Ni datis ambaŭ numerojn laŭ la kovrilo. La afero neniel tuŝas tion, pri kio oni diskutas, sed ĝi igas, ke ĉiu referenco al «Boletín 294 (1989)» kiun oni trovas citita ie devas esti legata kiel datoeraro, ne kiel alia numero.

Fontoj: L. L. Zamenhof, Dua Libro de l’ Lingvo Internacia, 1888, ekzerco 4. Fundamento de Esperanto, 1905: gramatiko, regulo 5 kaj Ekzercaro, § 16. L. L. Zamenhof, «Pri la pronomo “ci”», Lingvaj Respondoj, respondo 28, La Revuo, februaro 1908 (kompleta teksto de la eldono de 1925). Bertilo Wennergren, Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko, «Personaj pronomoj». Bernard Golden, «Faktoj pri la neuzado de “ci”», Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio, n-ro 280, majo-junio 1987, pp. 4-6, kaj «Refuto de pledado por la uzo de “ci”», n-ro 296, majo-julio 1990, pp. 9-10, kun ĝia bibliografio de ok artikoloj publikigitaj inter 1983 kaj 1989 en La Brita Esperantisto, Venezuela Stelo, Dia Regno, Hungara Vivo, Fonto, Preludo kaj Esperanto Aktuell. Alberto Franco Ramírez, «Konsideroj pri la pronomo “ci”», n-ro 294, januaro-februaro 1990, pp. 10-11. Jacques Prévert, «Bàrbara», traduko de Daniel Luez, n-ro 280, p. 7. Uzoj de ci en la hispana esperantista gazetaro: n-ro 89, n-ro 180 kaj n-ro 233. La priskribo de la korpuso venas de Pierfrancesco Naccarato, L’esperanto: la storia, la comunità, le problematiche, la lingua, sociolingvistika disertacio, Università degli Studi di Bologna, studjaro 2008-2009, § 1.4.2, kiu citas la originalan eldonon de Zlatko Tišljar, Frekvencmorfemaro de parolata Esperanto, Internacia Kultura Servo, Zagrebo, 1981 — tiun libron ni ne vidis. La postaj rakontoj de Tišljar mem, kun ciferoj kaj lokoj kiuj ne tute kongruas: Baza Listo — historio kaj sekvoj («ĉirkaŭ 25.000», kaj kun la tuta listo de la morfemoj), «Fine kreita baza vortlisto por komencantaj kursoj», Eŭropa Bulteno n-ro 151, aŭgusto 2015, pĝ. 11-12 de la PDF (24.600) kaj Lernmetodo laŭ la frekvencmorfemaro de parolata Esperanto, ipernity, 22-a de aŭgusto 2015 (24.280; la originala paĝo ne plu atingeblas kaj ni citas la kopion de la Interreta Arkivo). La citaĵoj de Kalocsay (Lingvo, Stilo, Formo, 1931, p. 91), Waringhien, Piron, Rejna de Jong kaj Richard Schulz estas reproduktitaj tiel, kiel citas ilin Golden: ni ne konsultis la originalojn. La tradukoj el aliaj lingvoj estas niaj.

Vidu ankaŭ

• Ri, la pronomo kiun la esperantista feminismo antaŭenpuŝis — la debato pri tio, ĉu la listo de pronomoj de la Fundamento estas fermita, kie ci estas la ĉefa argumento.
• La reformo de 1894 — la jaro kiam Zamenhof proponis refari la tutan pronoman sistemon kaj liaj legantoj diris al li ne.