Kuriozaĵoj pri Esperanto

Kolekto de faktoj, paradoksoj, debatoj kaj lingvaj, historiaj, sociaj kaj politikaj detaloj pri Esperanto. Ili estas grupigitaj laŭ temoj kaj ne disigitaj inter «pozitivaj» kaj «negativaj»: Esperanto estas kompleksa historia kaj socia fenomeno, kun sukcesoj, limoj, kontraŭdiroj kaj internaj debatoj, kaj tiel ĝi aperas ĉi tie.

Averto pri la ciferoj. En Esperanto abundas taksoj malfacile kontroleblaj — precipe pri nombro de parolantoj, denaskaj parolantoj aŭ reala uzo — ĉar ne ekzistas monda censo. Kiam iu dato estas kontestata, ĉi tie ĝi estas prezentata kiel takso kaj ne kiel preciza cifero.

1. La lingvo: strukturo, gramatiko kaj vortprovizo

Esperanto havas normigan gramatikon tradicie resumitan en nur dek ses reguloj. La famaj «16 reguloj» apartenas al la Fundamento de Esperanto. Ili ne priskribas la tutan realan lingvon, sed ja fiksas eksterordinare kompaktan gramatikan skeleton.

La vortoj ofte montras sian gramatikan kategorion per la lasta litero. La substantivoj kutime finiĝas per -o, la adjektivoj per -a, la derivitaj adverboj per -e kaj la verba infinitivo per -i. Por lernanto, tio videbligas informon kiun en multaj lingvoj oni devas parkerigi vorton post vorto.

Ne ekzistas neregulaj verboj laŭ la kutima senco de la eŭropaj lingvoj. La verbaj tempoj kaj modoj sekvas regulajn skemojn: -as por la prezenco, -is por la preterito, -os por la futuro, -us por la kondicionalo kaj -u por la volitivo aŭ imperativo.

La pluralo estas mekanika: oni aldonas -j. La sama finaĵo servas por substantivoj kaj adjektivoj kiam ili akordas: bona libro, bonaj libroj. Tiu reguleco estas unu el la plej rekoneblaj trajtoj de Esperanto.

La akuzativo estas markata per -n. La finaĵo -n permesas ŝanĝi la vortordon sen perdi kiu faras kion al kiu. Ĝi estas rimedo kiu speciale surprizas parolantojn de modernaj latinidaj lingvoj.

La akcento ĉiam falas sur la antaŭlastan silabon. Malsame ol lingvoj kun neantaŭvidebla leksika akcento, la regulo estas fiksa. Tio faciligas la voĉlegadon de nekonataj vortoj.

Sed la antaŭlasta silabo ne ĉiam estas tiu, kiun hispanparolanto kalkulas. En Esperanto la i ne formas diftongon kun la sekva vokalo, tiel ke familio havas kvar silabojn kaj estas akcentata fa-mi-LI-o, kaj same ra-DI-o aŭ na-CI-o. La regulo estas dirata per sep vortoj kaj estas inter la eraroj, kiuj plej longe malaperas.

Ĉiu litero reprezentas, principe, unu solan sonon. La ortografio estas multe pli fonemeca ol tiu de la angla aŭ de la franca. La korespondo ne estas absolute perfekta en ĉiuj akĉentoj, sed la sistemo evitas preskaŭ ĉiujn tradiciajn ortografiajn neregulaĵojn.

La korespondo funkcias en ambaŭ direktoj, kaj tio estas pli malofta ol ŝajnas. Kiu legas novan vorton scias ĝian prononcon, kaj kiu aŭdas ĝin unuafoje scias ĝian skribon. La angla malsukcesas en ambaŭ direktoj; la franca legiĝas sufiĉe bone, sed ne skribiĝas (vert, verre, vers kaj ver sonas same).

Ankaŭ ne ekzistas vokala reduktado, nek tonoj, nek longaj kaj mallongaj vokaloj. La kvin vokaloj sonas same en akcenta kaj en senakcenta silabo. En la angla, en la rusa aŭ en la portugala, la senakcenta ŝanĝas sian sonkoloron, kaj tio estas unu el la kialoj, pro kiuj ŝajnas, ke la denaska parolanto «formanĝas» la vortojn.

Kompense, la inventaro de konsonantoj ne estas malgranda: sep siblaj kaj afrikataj. Ili estas s, z, c, ŝ, ĵ, ĉ kaj ĝ, kaj multaj fonologiaj sistemoj de la mondo ne distingas ĉiujn. Hispanparolanto ne havas kiel proprajn fonemojn la v /v/, la z /z/, la ŝ /ʃ/, la ĵ /ʒ/ nek la ĝ /d͡ʒ/; kompense ĝi ja havas la ĥ /x/, la hispanan «jota», kiu estas ĝuste la sono plej malfacila por la aliaj.

Valencilingvano el la Safor komencas kun avantaĝo; tiu el la urbo Valencio, malpli. Casa, caixa, jove, gent kaj viure donas la kvin sonojn, kiuj mankas al la hispana. Sed la valencia apitxat de la ĉefurbo kaj de granda parto de l’Horta senvoĉigas la voĉajn siblojn —casa sonas [ˈkasa], gent sonas [ˈt͡ʃent]— kaj ĝia areo koincidas proksimume kun tiu de la betacismo, kiu konfuzas b kaj v. La facileco de lingvo estas ĉiam mezurata el difinita loko, kaj la loko povas esti komarko.

La ĥ estas litero, kiun la uzo malplenigas. La sono /x/ estas malofta en la lingvoj de la mondo kaj la esperantistoj iom post iom anstataŭigis ĝin per k: ĥemio estas hodiaŭ kemio, teĥniko estas tekniko, meĥaniko estas mekaniko. Kiam la anstataŭigo koliziis kun jam ekzistanta vorto, la solvo estis alia: ĥoro ne povis fariĝi koro, ĉar tiu formo jam estis okupita, kaj enradikiĝis koruso. La prononca regulo ne ŝanĝiĝis; la uzo malplenigis literon.

La alfabeto de Esperanto havas ses literojn kun propraj diakritaj signoj. Ili estas ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ kaj ŭ. Ilia ĉeesto estis samtempe identeca marko kaj, dum jardekoj, teknika ĝeno en skribmaŝinoj, terminaloj kaj komputilaj sistemoj sen Unikodo.

Antaŭ Unikodo, la esperantistoj jam havis alternativajn sistemojn por skribi la diakritajn signojn. La plej konataj estas la h-sistemo (ch, gh, sh…) kaj la x-sistemo (cx, gx, sx…). La unua aperas en la Fundamento mem; la dua fariĝis tre populara en komputiko ĉar la x preskaŭ ne aperas en denaskaj vortoj.

Per malmultaj radikoj oni povas konstrui multajn vortojn. La morfologio estas forte produktiva. El sana oni povas derivi malsana, malsanulo, malsanulejo («hospitalo», laŭvorte loko de malsanaj personoj), ktp.

Sed la reguleco estas de formo, ne de signifo. La sistemo ne diras, kiu vorto de ĉiu familio estis elektita kiel la baza: martelo jam estas la martelo, kaj tial la verbo estas marteli; kompense ŝraŭbo estas la ŝraŭbo, kaj la ilon oni devas konstrui, ŝraŭbilo. Ni rakontis tion tute en «Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo?».

La prefikso mal- ne signifas moralan «malbonon»: ĝi kreas la antonimon. bona estas «bona» kaj malbona estas ĝia kontraŭo; en malsana la prefikso ne aldonas moralan juĝon, ĉar tie la radiko estas san-. La sistemo permesas krei kontraŭojn sen nepre lerni novan radikon.

La afiksoj povas konduti preskaŭ kiel gramatikaj Lego-pecoj. Sufiksoj kiel -et- (diminutivo), -eg- (augmentativo), -ej- (loko), -il- (instrumento), -ist- (persono dediĉita al agado) aŭ -in- (tradicia feminino) estas produktivaj kaj kombineblaj.

Esperanto povas diri longajn aferojn per unu sola kunmetita vorto. Kiel en la germana aŭ en aglutinaj lingvoj, oni povas ĉenigi radikojn kaj afiksojn. Sed stile, la parolantoj kutime evitas leksikajn monstrojn se pli travidebla konstruo estas preferinda.

La plej granda parto de la baza vortprovizo estas eŭropdevena. La radikoj venas precipe el latinidaj kaj ĝermanaj lingvoj, kun slava influo en la strukturo kaj en kelkaj elementoj. Tio faciligas la lernadon al la eŭropanoj, sed ĝi ankaŭ estas unu el la kutimaj kritikoj al ĝia pretendita monda neŭtraleco.

«Internacia» ne nepre signifas «egale facila por ĉiuj». Parolanto de la franca, hispana, itala, angla aŭ germana rekonas multajn radikojn antaŭ ol komenci. Parolanto de la japana, araba aŭ joruba kutime ekiras kun malpli da travidebla vortprovizo.

Esperanto ne estas simple simpligita latinida lingvo. Kvankam multe da leksiko ŝajnas latinida, la produktiva morfologio, la akuzativo, la sintaksa libereco kaj kelkaj vortfaraj skemoj donas al ĝi propran fizionomion.

La lingvo povas krei novajn vortojn sen atendi centran aŭtoritaton. Kiel en la naturaj lingvoj, la parolantoj proponas terminojn kaj la uzo grandparte decidas kiuj enradikiĝas. La Akademio povas rekomendi aŭ oficialigi elementojn, sed ĝi ne ĉiutage inventas la tutan vortprovizon.

Ekzistas konstanta streĉo inter «preni novan radikon» kaj «konstrui ĝin el ekzistanta materialo». Ekzemple, komunumo povas preferi rekoneblan internaciismon aŭ pli esperantecan kunmetaĵon. Tiu streĉo inter naturalismo kaj skemismo akompanas la lingvon ekde ĝiaj komencoj.

De kie tio venas. La dek ses reguloj, la alfabeto, la h-sistemo kaj la multlingva vortaro estas en la Fundamento de Esperanto, kaj konkrete en ĝia Universala Vortaro, kiu donas la radikojn en la franca, angla, germana, rusa kaj pola. La priskribo de la lingvo tia, kia oni ĝin vere parolas — fonetiko, derivado, uzesceptoj — estas la PMEG, la Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko de Bertilo Wennergren, kiu estas priskriba kaj ne listo de lernejaj reguloj. La distingo inter reguleco de formo kaj arbitreco de signifo, kun la kazo de martelo kaj ŝraŭbilo, en la artikolo kiun ni dediĉis al ĝi; kaj la demando pri tio, por kiu lingvo estas facila, en «facila — por kiu?».

2. La naskiĝo de Esperanto kaj Zamenhof

Esperanto ne estis komence publikigita sub la nomo «Esperanto». La projekto prezentiĝis kiel Lingvo Internacia, «internacia lingvo». «Dr. Esperanto» — la doktoro kiu esperas — estis la pseŭdonimo de Zamenhof, kaj la pseŭdonimo finfine fariĝis la nomo de la lingvo.

La unua lernolibro aperis en 1887. La simbola dato de la 26-a de julio 1887, ligita al la apero de la unua libro, estas hodiaŭ unu el la plej cititaj datoj de la historio de la lingvo.

Zamenhof estis okulisto. La persono kiu iniciatis la lingvon ne estis profesia akademia lingvisto, sed juda kuracisto de la Rusa Imperio kiu laboris kiel okulisto.

La naskiĝurbo de Zamenhof estis eksterordinare multlingva kaj konflikta. Bjalistoko, tiam ene de la Rusa Imperio, kunigis judajn, polajn, rusajn, germanajn kaj belorusajn komunumojn. Zamenhof rilatigis la konfliktojn inter grupoj kun la lingvaj baroj, kvankam lia posta respondo estis multe pli ampleksa ol simpla loka lingva reformo.

Zamenhof jam eksperimentis pri lingvaj projektoj antaŭ 1887. La publikigita Esperanto ne aperis subite: ĝi estis la rezulto de jaroj da junaĝaj provoj, simpligoj kaj revizioj.

Zamenhof eksplicite rezignis pri esti «posedanto» de la lingvo. La Bulonja Deklaracio de 1905 asertas ke Esperanto estas nenies materia aŭ morala propraĵo. Tio estas surpriza principo kompare kun multaj planlingvaj projektoj forte ligitaj al sia aŭtoro.

La kreinto provis intence redukti sian propran povon. Zamenhof insistis ke liaj postaj opinioj ne estas aŭtomate leĝo. La deviga dokumento devis esti la Fundamento, ne la ŝanĝiĝema volo de la fondinto.

La ideo de Zamenhof estis lingva, sed ankaŭ etika. Ĉirkaŭ la projekto li disvolvis ideojn kiel la homaranismo, proponon pri homa kunvivado kaj superado de religiaj kaj naciaj disigoj. Tamen, tiuj ideoj neniam estis devigaj por esti esperantisto.

La Bulonja Deklaracio jam apartigis Esperanton de iu ajn konkreta ideologio. La teksto de 1905 diras, esence, ke la politikaj, religiaj aŭ filozofiaj esperoj kiujn ĉiu persono asocias al la esperantismo estas privata afero.

En 1905 oni jam difinis «esperantiston» surprize minimume. Laŭ la Bulonja Deklaracio, esperantisto estas ĉiu persono kiu scias kaj uzas Esperanton, kia ajn estu ĝia celo; aparteni al asocio estas rekomendata, sed ne deviga.

De kie tio venas. La unua lernolibro estas L. L. Zamenhof, Международный языкъ. Предисловие и полный учебникъ, Varsovio, Kelter, 1887, 42 paĝoj, subskribita «D-ro Esperanto»: la ekzemplero estas ciferecigita en la Bitoteko de la Hispana Esperanto-Federacio. La rezigno pri la posedo de la lingvo kaj la minimuma difino de «esperantisto» estas la punktoj 1 kaj 5 de la Bulonja Deklaracio de 1905. Pri la biografio: Edmond Privat, Vivo de Zamenhof kaj Aleksander Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto. Ni rakontis tion detale en Bjalistoko, en Zamenhof cionisto kaj la rifuzo de la homaranismo kaj en la promeso de la dek milionoj.

3. Planlingvo kiu ekkondutis kiel viva lingvo

Esperanto havas denaskajn parolantojn. Ekzistas familioj en kiuj la gefiloj kreskis kun Esperanto ekde hejme, kutime kune kun unu aŭ pluraj naciaj lingvoj. Ne ekzistas fidinda monda censo, do ĉiu preciza cifero estas prenenda kun singardo.

Havi denaskajn parolantojn ne aŭtomate konvertas planlingvon en «naturan». Estas pli precize diri ke Esperanto estas planlingvo kiu disvolvis intergeneracian komunumon kaj spontanajn uzojn.

La parolantoj kreis slangon, humuron, insultojn kaj vortludojn. Lingvo elpensita por internacia komunikado ankaŭ generis neformalajn registrojn, internajn ŝercojn kaj parolturnojn kiuj ne aperas en la unuaj lernolibroj.

La lingvo evoluis sen formale reskribi sian fondan kernon. Tio estas unu el la plej interesaj paradoksoj de Esperanto: la Fundamento estas deklarita netuŝebla, sed la leksiko, la stilo kaj la uzopreferoj multe ŝanĝiĝis dum pli ol jarcento.

Eĉ la preseraroj de la Fundamento estas konservataj. La netuŝebleco de la teksto estas tiel strikta ke la referencaj eldonoj ne simple «korektas» la historian dokumenton; la korektoj kaj klarigoj estas faritaj apud la fonda teksto.

La Akademio povas aldoni oficialajn elementojn, sed ne retroaktive ŝanĝi la Fundamenton. La oficiala vortprovizo iom post iom vastiĝis per sinsekvaj «Oficialaj Aldonoj». La Akademio registras, rekomendas kaj oficialigas, sed la mekanismo evitas deklari ke la teksto de 1905 estis «malbone skribita» kaj anstataŭigi ĝin.

La Akademio de Esperanto ne estas monda registaro de la lingvo. Ĝi estas sendependa lingva institucio kiu gardas la fundamentajn principojn kaj observas la evoluon, sed la parolantoj ne bezonas permeson por uzi novan vorton.

La lingvo havas preskribismon kaj priskribismon samtempe. Ekzistas tre stabila norma bazo, sed multaj demandoj pri stilo kaj vortprovizo solviĝas observante la realan uzon de la bonaj aŭtoroj kaj de la komunumo.

La konflikto inter stabileco kaj reformo estas tiel malnova kiel la lingvo. Ekde la fino de la 19-a jarcento ekzistis subtenantoj de gravaj ŝanĝoj. La Ido-krizo de 1907-1908 montris ĝis kiu grado lingva reformo povis fariĝi ankaŭ socia rompo.

Ido naskiĝis kiel reformo de Esperanto kaj forprenis parton de la elito de la movado. La disiĝo estis speciale dolora ĉar Louis de Beaufront, centra figuro de la franca esperantismo, estis implikita en la reforma projekto.

La rezisto kontraŭ la reformoj ne estis nur lingva konservativismo. Multaj esperantistoj timis ke internacia lingvo kiu senĉese reformiĝus perdus ĝuste la avantaĝon de la kongruo inter generacioj kaj landoj.

De kie tio venas. La netuŝebleco de la kerno kaj la mekanismo por kreski sen tuŝi ĝin estas skribitaj en la Fundamento de Esperanto kaj, tre eksplicite, en ĝia Antaŭparolo. La oficialaj aldonoj aperas en la oficialaj informoj de la Akademio, kaj la historiajn erarojn de la fundamenta vortaro traktas la klarigoj de la Akademia Vortaro. Niaj artikoloj pri la konkretaj epizodoj: la reformo de 1894, Ido, Kabe, insulti en Esperanto.

4. Politiko, neŭtraleco kaj ideologioj

Esperanton defendis pacistoj, socialistoj, anarkistoj, kristanoj, liberaluloj kaj politike konservativaj personoj. Ne ekzistas unusola ideologio de la movado. Ĝuste tiu heterogeneco klarigas multajn historiajn streĉojn inter neŭtralaj asocioj kaj movadoj kun eksplicita socia tagordo.

Ekzistas specife laborista tradicio de Esperanto. Organizoj kiel SAT — Sennacieca Asocio Tutmonda — disvolvis internaciisman esperantistan kulturon ligitan al la laborista movado, malsaman ol la neŭtrala asociiĝo.

«Neŭtraleco» ene de la esperantismo ne nepre signifas personan apolitikecon. Neŭtrala asocio povas eviti identigi Esperanton kun partio aŭ doktrino, dum ĝiaj membroj tenas tre fortajn politikajn opiniojn.

Esperanto estis persekutata kaj de naziaj kaj de stalinismaj reĝimoj. La kialoj ne estis identaj. La nazismo vidis en ĝi, interalie, projekton ligitan al ĝia juda kreinto kaj al internaciismaj retoj; la stalinismo finfine rigardis suspekte la transnaciajn retojn kaj la kontaktojn ekster la ŝtata kontrolo.

Hitler menciis Esperanton en Mein Kampf. Li prezentis ĝin ene de kontraŭjuda konspira rakonto pri ebla internacia lingvo. La referenco montras ĝis kiu grado lingva demando povis esti sorbita de la politika antisemitismo.

En Sovetunio, Esperanto pasis de periodo de toleremo kaj aktiveco al severa subpremo. Dum la tridekaj jaroj, esperantistoj estis arestitaj kaj ekzekutitaj aŭ senditaj al la Gulago. La internacia korespondada komunumo, antaŭe taksata valora, fariĝis motivo de suspekto.

La franka persekutado de la esperantismo ne estis unuforma. En Hispanio estis esperantistoj represitaj pro sia politika aŭ sindikata ligiteco, sed ankaŭ esperantista asociiĝo tolerata aŭ poste rekonstruita sub tre malsamaj kondiĉoj. Tial konvenas eviti la simplan aserton «Franco malpermesis Esperanton» sen nuancoj.

La sama lingvo povis esti vidata kiel revolucia aŭ kiel simpla kultura ŝatokupo. La politika signifo de Esperanto multe dependis de tio kiu uzis ĝin, kun kiuj retoj kaj en kiu historia kunteksto.

La ideo de «lingva justeco» estas hodiaŭ unu el la plej fortaj pravigoj de la esperantismo. La argumento ne estas ke komuna lingvo forigas la konfliktojn, sed ke neŭtrala internacia lingvo povus redukti la strukturan avantaĝon de la denaskaj parolantoj de hegemonia lingvo.

La neŭtraleco de Esperanto estas relativa, ne absoluta. Ĝi ne apartenas oficiale al iu ŝtato, sed ĝia vortprovizo kaj ĝia historio estas markite eŭropaj. Tial oni povas paroli pri politika aŭ institucia neŭtraleco sen aserti perfektan kulturan neŭtralecon.

Lingvo sen ŝtato ankaŭ estas elmetita al malforteco: neniu estas devigata lerni ĝin. La manko de ŝtata povo estas etika argumento favore al la neŭtraleco, sed ĝi ankaŭ klarigas parton de ĝia malfacilo fariĝi ĝenerala internacia ilo.

De kie tio venas. La plej utila kaj libere legebla scienca sintezo pri la politika dimensio estas Javier Alcalde, «Politikaj aspektoj en la historio de la Esperanto-movado», Romo, Accademia Polacca delle Scienze, 2018: ĝi traktas la funkcion de Esperanto ene de la proleta movado, la subpremadon sub diversaj diktaturoj kaj la rolon de la lingvo dum la hispana milito. La formulo de la neŭtraleco estas la punkto 1 de la Bulonja Deklaracio. La laborista esperantismo havas sian vivantan organizaĵon en SAT. Niaj, pri kiel tio estis travivata ĉi tie: la leteroj kiujn savis la brulo de la muzeo en 1932 kaj Jean Pelletier en la malliberejoj de Franco.

5. Militoj, subpremo kaj postvivo

La du mondmilitoj brutale interrompis internaciajn esperantistajn retojn. Komunumo bazita sur vojaĝoj, kongresoj, korespondado kaj transliman amikecon estis speciale vundebla al fermitaj limoj, militista mobilizo kaj persekutado.

Dum la Unua Mondmilito Esperanto ankaŭ estis uzata por humanitaraj celoj. Hector Hodler kaj aliaj esperantistoj ligitaj al la Universala Esperanto-Asocio helpis transdoni mesaĝojn kaj serĉi personojn disigitajn de la milito.

Multaj membroj de la familio de Zamenhof mortis en la Holokaŭsto. Zamenhof mem mortis en 1917, sed liaj gefiloj kaj aliaj parencoj suferis la nazian persekutadon; liaj filinoj Zofia kaj Lidia kaj lia filo Adam estis murditaj.

Lidia Zamenhof kunigis Esperanton kaj la bahaan kredon. La plej juna filino de Zamenhof fariĝis rimarkinda figuro de la esperantismo kaj de la bahaismo. Ŝi mortis en Treblinko en 1942.

Usono devigis Lidia Zamenhof reveni al Pollando en 1938, kaj la kialo estis, ke oni pagis al ŝi pro Esperanto-kursoj. La enmigra servo rifuzis plilongigi ŝian restadon, ĉar ŝi «laboris» kun vizitanta vizo, kiu tion ne permesis. Ŝi enŝipiĝis en decembro 1938; Germanio invadis Pollandon naŭ monatojn poste. Konvenas ne tro kunpremi la aferon: neregula estis tio, ke oni pagis al ŝi kun tia vizo, ne la instruado de Esperanto — tio estas la ironio, ne la delikto —, kaj la rilato inter la rifuzo kaj ŝia morto en Treblinko estas racia konkludo, ne dokumento. Ni rakontas ĝin plene, kun la fontoj.

La daŭro de la lingvo post amasaj persekutadoj estas rimarkinda sociologia fenomeno. Esperanto ne havis ŝtaton, armeon, devigan lernejan sistemon nek propran teritorion, sed ĝi postvivis la fizikan malaperon de multaj el la personoj kiuj ĝin subtenis.

La rekonstruo de la movado post 1945 ne estis egala en Okcidenta kaj Orienta Eŭropo. La eblecoj de asociiĝo, publikigado kaj internacia kontakto dependis enorme de ĉiu politika reĝimo.

En kelkaj socialismaj landoj Esperanto denove estis tolerata aŭ eĉ institucie videbla. La historio de Esperanto en Orienta Eŭropo ne estas simpla linio de senĉesa subpremo: post la stalinismo estis periodoj de rekonstruo, kursoj, publikaĵoj kaj kongresoj.

De kie tio venas. Pri la subpremado, Alcalde (2018). Pri la familio Zamenhof, Korĵenkov kaj la referenca biografio de Lidia, Wendy Heller, Lidia, Oksfordo, George Ronald, 1985 — kiun ni ne vidis: la ekzemplero de la Interreta Arkivo estas limigita. Niaj, kun kontrolitaj fontoj: la gefiloj de Zamenhof kaj Jean Pelletier, Ses monatoj en la malliberejoj de Franco.

6. Kongresoj, vojaĝoj kaj komunumo sen teritorio

La unua Universala Kongreso de Esperanto okazis en 1905 en Bulonjo-ĉe-Maro. La renkontiĝo montris ion esencan por la projekto: personoj el malsamaj landoj povis kunveni kaj uzi la lingvon parole, ne nur per korespondado.

Kongreso de 1905 fiksis principojn kiuj ankoraŭ kondiĉas la lingvon en 2026. La Bulonja Deklaracio kaj la agnosko de la Fundamento faris el tiu kongreso specon de konstitucia momento de la komunumo.

La Universalaj Kongresoj trairis multajn landojn dum pli ol jarcento. La migremo estas parto de la esperantista kulturo: la komunumo ne havas propran ĉefurbon kaj provizore rekonstituiĝas en malsama urbo.

Esperanto kreis gastigajn retojn multe antaŭ Couchsurfing. Pasporta Servo permesas al esperantoparolantoj gastigi aliajn esperantistojn dum vojaĝoj. La valoro ne estas nur ekonomia: ĝi konvertas la lingvon en ŝlosilon al personaj rilatoj kaj lokaj medioj.

Por multaj homoj, Esperanto estis pli internacia socia reto ol diplomatia projekto. Kvankam la publika diskurso ofte parolas pri «internacia lingvo», la reala uzo de multaj parolantoj estis vojaĝi, amikiĝi, partopreni en renkontiĝoj, legi kaj korespondi.

La kongresoj funkciis kiel edziĝa merkato kaj spaco de internaciaj paroj. Tio ne estas oficiala funkcio, sed la sociologio de la movado inkluzivas multajn parojn formitajn en esperantistaj renkontiĝoj; kelkaj familioj poste transdonis la lingvon al la gefiloj.

La komunumo povas ekzisti dum jaroj sen ke du parolantoj loĝu proksime unu de la alia. Historie, la leteroj, revuoj kaj periodaj kongresoj permesis konservi geografie disan kolektivan identecon.

Interreto forigis unu el la funkcioj kiuj antaŭe faris Esperanton speciala: facile trovi eksterlandajn korespondantojn. En la 20-a jarcento, skribi al persono el alia lando povis esti escepta sperto. Hodiaŭ la sociaj retoj kaj la maŝintradukado multe reduktis tiun utilan avantaĝon.

Sed Interreto ankaŭ ebligis praktiki Esperanton sen havi iun ajn lokan grupon. Retaj kursoj, videovokoj, Telegram, Discord, YouTube kaj sociaj retoj reduktis la dependecon de fizikaj asocioj.

De kie tio venas. La parolado de Zamenhof en la kongreso de Bulonjo kaj tiu de Ĝenevo de 1906 legeblas en la Originala Verkaro redaktita de Dietterle en 1929. La gastiga reto funkcias kaj havas publikan katalogon: Pasporta Servo. Niaj: kiu regas Esperanton kaj ni kalkulu nin per la Pasporta Servo.

7. Kulturo: libroj, muziko, teatro kaj propra identeco

Ekzistas originala literaturo verkita rekte en Esperanto. Ne ĉio estas tradukoj. Ekde la fino de la 19-a jarcento oni verkis romanojn, poezion, eseojn, teatron kaj originalan prozon celitan al esperantlingvaj legantoj.

Verko skribita en Esperanto ne nepre havas facile atribueblan «literaturan naciecon». Japana, hungara aŭ brazila aŭtoro povas verki por monda komunumo sen antaŭe traduki sin el sia nacia lingvo.

La tradukado estis centra por pruvi la esprimkapablon de la lingvo. La komunumo tradukis klasikaĵojn, poezion, infanliteraturon, religiajn tekstojn kaj modernajn verkojn. Parte, tio estis maniero pruvi ke Esperanto povas funkcii ekster la simplaj frazoj de lernolibro.

Ekzistas originala muziko en Esperanto de tre malsamaj ĝenroj. La produktado inkluzivas folkon, rokon, popon, punkon, repon, elektronikan kaj koran muzikon. La muzika kulturo estas unu el la plej alireblaj manieroj ekkontakti la vivan lingvon.

Esperanto kreis vortojn por fenomenoj kiuj havas sencon nur ene de ĝia propra komunumo. Konceptoj kiel Esperantujo — la simbola tuto de la lokoj kaj personoj kie vivas Esperanto — montras kiel lingvo sen teritorio povas imagi kulturan geografion.

«Esperantujo» estas lando kiu ne estas lando. Ĝi ne havas limojn nek suverenecon, sed la termino permesas paroli metafore — kaj ankaŭ sociologie — pri la monda esperantlingva komunumo.

La verda flago kaj la kvinpinta stelo estas pli malnovaj ol multaj modernaj mondaj markoj. La verdo asociiĝas al la espero kaj la stelo al la kvin kontinentoj laŭ la tradicia simbolaro de la movado.

Ekzistas ankaŭ alternativa simbolo nomata «jubilea simbolo». Kreita por la centjariĝo de 1987, ĝi provas reprezenti la du E-ojn de «Esperanto» rigardantajn unu la alian kaj havas aspekton malpli ligitan al nacia flago.

La tradicia himno de Esperanto estas La Espero. La teksto estas de Zamenhof. Por kelkaj ĝi estas kortuŝa heredaĵo; por aliaj, la tradicia liturgio de la movado povas ŝajni eksmoda.

La esperantista kulturo havas siajn proprajn ritojn. Kongresoj, himnoj, flagoj, memorigaj tagoj, insignoj kaj tradiciaj formuloj kreas kohezion, sed ili ankaŭ povas doni al novulo la senton eniri tre specifan subkulturon.

La 15-a de decembro, naskiĝtago de Zamenhof, estas grava dato de la esperantista kalendaro. Ofte ĝi estas nomata Zamenhof-Tago aŭ Tago de la Esperanta Libro kaj celebrata per prezentadoj, legadoj kaj renkontiĝoj.

De kie tio venas. La teksto de La Espero estas de Zamenhof kaj troviĝas en Vikifontaro. Pri la amplekso de la presita produktado, nia artikolo pri Esperanto en 108.000 libroj, kiu laboras sur la Planlingva Kolekto de la Aŭstria Nacia Biblioteko. Ankaŭ niaj: Estellés en Esperanto kaj Femina, la feminisma revuo en Esperanto.

8. Institucioj: kiu «regas» en Esperanto?

Ne ekzistas registaro de Esperanto. Neniu ŝtato, asocio nek persono havas ĝeneralan suverenecon super la lingvo. Ĝia stabileco dependas de kombino de Fundamento, tradicio, Akademio, literaturo kaj komunuma uzo.

La Universala Esperanto-Asocio ne estas la Akademio de la lingvo. UEA estas internacia organizo de la movado; la Akademio de Esperanto estas sendependa lingva institucio. Konfuzi ilin similas al konfuzi grandan kulturan asocion kun norma akademio.

La Akademio devenas de la unua kongreso de 1905, sed ĝi ne ĉiam nomiĝis tiel. Komence ekzistis la Lingva Komitato; la Akademio estis supera komisiono. Ekde 1948 firmiĝis la nuna Akademio de Esperanto.

La aparteno al la Akademio ne estas decidata per universala voĉdonado de la parolantoj. Kiel multaj lingvaj akademioj, ĝi funkcias kiel specialigita institucio kun propraj mekanismoj de elekto kaj renovigo, ne kiel demokratia parlamento de la komunumo.

La Fundamento estas norme pli grava ol iu ajn aparta opinio de Zamenhof. La Bulonja Deklaracio mem insistas ke eĉ la kreinto povis nur doni privatajn opiniojn ekster la fonda teksto.

La Fundamento ne pretendas esti la plej bona lernolibro. Zamenhof mem avertis ke ĝi estas norma referenca dokumento, ne nepre la plej moderna aŭ komforta pedagogia libro.

La akademia vortaro konservas la historiajn tradukojn eĉ se ili enhavas erarojn. La Akademia Vortaro eliras el la fonda Universala Vortaro kaj aldonas korektojn kaj ampleksigojn, sed la netuŝebleco de la originala dokumento devigas distingi inter historia teksto kaj ĝisdatigita informo.

La lingvo povas evolui kvankam ĝia «konstitucia teksto» ne ŝanĝiĝas. Tiu institucia arkitekturo estas unu el la plej apartaj kuriozaĵoj de Esperanto: formala stabileco en la centro kaj laŭgrada novigo en la periferio.

De kie tio venas. La institucia arkitekturo troviĝas en la dokumentoj mem: la Fundamento, ĝia Antaŭparolo — kie Zamenhof klarigas kial la teksto devas resti netuŝebla eĉ se ĝi enhavas erarojn —, la oficialaj informoj kaj la klarigoj de la Akademia Vortaro. La historion pri kiel oni alvenis tien, kun la protokolo de la kongreso de 1905, ni rakontas en kiu regas Esperanton.

9. Esperanto, scienco, edukado kaj lingvaj eksperimentoj

Esperanto estis uzata kiel studobjekto pri lingvolernado. Diversaj pedagogiaj projektoj esploris ĉu lerni unue regulan kaj travideblan lingvon povas poste faciligi la lernadon de aliaj lingvoj. La konkludoj multe dependas de la dezajno de la studoj, do konvenas eviti troigitajn promesojn.

Lerni Esperanton ne forigas la bezonon lerni aliajn lingvojn. Eĉ inter ĝiaj defendantoj, la plej solida argumento estas ke ĝi povas esti aldona ilo aŭ ponta lingvo, ne ke ĝi anstataŭu la lingvan diversecon.

Dum jardekoj estis ekzamenoj kaj formala instruado de Esperanto en kelkaj edukaj sistemoj. La grado de instituciiĝo enorme variis laŭ la lando kaj la periodo. En Hungario, dum dudek jaroj, la universitata diplomo postulis atestilon pri fremda lingvo kaj Esperanto validis: en 2011 ĝi estis la tria plej ekzamenata lingvo de la lando, kaj kiam en 2022 la postulo malaperis, la ekzamenoj falis al naŭ jare. Ni rakontas tion en Kiam Esperanto helpis akiri universitatan diplomon en Hungario.

La facileco de Esperanto estas relativa al la gepatra lingvo de la lernanto. La gramatika reguleco helpas praktike ĉiujn, sed la eŭropa vortprovizo donas evidentan komencan avantaĝon al parolantoj de eŭropaj lingvoj.

Diri ke Esperanto «lerniĝas en X horoj» estas reklama simpligo. La reala kompetenteco dependas de la celata nivelo, de la lingva sperto de la persono, de la tempo de elmetiĝo kaj de la praktikado. Estas pli rigore aserti ke ĝi prezentas malpli da neregulaĵoj ol multaj naciaj lingvoj.

La morfologia travidebleco povas konverti nekonatan vorton en solveblan problemon. Studanto povas dedukti la signifon de vorto identigante radikon, prefiksojn kaj sufiksojn. Tio reduktas la kvanton da vortprovizo parkerigenda kiel sendependaj unuoj.

Ekzistas ankaŭ falsaj amikoj kaj konvencioj kiujn oni devas lerni. La reguleco ne forigas la idiomecon. Bone paroli Esperanton implicas akiri kunmetojn, stilajn preferojn kaj konvenciajn signifojn, same kiel en iu ajn alia lingvo.

Planlingvo povas disvolvi regionajn akĉentojn. Parolantoj de malsamaj gepatraj lingvoj transdonas fonetikajn trajtojn. Sekve, «regula prononco» ne signifas ke ĉiuj esperantistoj sonas egale.

De kie tio venas. La demandon pri tio, por kiu lingvo estas facila, ni traktas en «facila — por kiu?», kiu laboras sur la malfacilec-kategorioj de la Foreign Service Institute de la Ŝtata Departemento de Usono. La referenca priskriba gramatiko, kie videblas la distanco inter la regulo kaj la reala uzo, estas la PMEG de Bertilo Wennergren. Pri la idiomeco kiun la reguleco ne forigas: kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo.

10. Teknologio: de la skribmaŝino al Unikodo kaj la artefarita inteligenteco

La diakritaj signoj de Esperanto estis komputila problemo dum jardekoj. Antaŭ Unikodo, tiparoj, 8-bitaj kodoprezentoj, retpoŝto kaj terminaloj povis detrui ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ kaj ŭ. La komunumo disvolvis pragmatajn solvojn multe antaŭ ol universala subteno fariĝis normala.

La litero x hazarde fariĝis esperantista teknologia ilo. La x-sistemo — cx, gx, hx, jx, sx, ux — ne estas la oficiala ortografio de la Fundamento, sed ĝi estis enorme praktika en ASCII kaj ankoraŭ estas uzata por enigi tekston per klavaroj sen diakritaj signoj.

Unikodo solvis problemon kiu kondiĉis la esperantistan komunikadon ekde la epoko de la presarto. Hodiaŭ la ses specialaj signoj estas ordinara teksto en modernaj sistemoj, retumiloj kaj poŝtelefonoj.

Esperanto havis tre fruan ĉeeston en Interreto. La internacia disĵeteco de la komunumo faris ke retpoŝto, Usenet, retejoj kaj dissendolistoj havis nekutime grandan valoron por la esperantistoj.

La Vikipedio en Esperanto estas unu el la plej videblaj enciklopedioj en lingvo sen ŝtato. Ĝia ekzisto ilustras kiel relative malgranda sed tre alfabetigita kaj cifereca komunumo povas produkti konsiderindan kvanton da enhavo.

La maŝintradukado estas samtempe ŝanco kaj defio por la originala ideo de Esperanto. Se du personoj povas paroli ĉiu en sia lingvo kaj artefarita inteligenteco tradukas realtempe, parto de la utila argumento por komuna lingvo malfortiĝas.

La artefarita inteligenteco ne plene solvas la demandon de la lingva justeco. La sistemoj dependas de datumoj, entreprenoj, infrastrukturoj kaj lingvoj kun malegalaj rimedoj. Tial esperantisto povas respondi ke la maŝintradukado solvas komunikadon, sed ne nepre simetrion de povo.

Komuna lingvo en ĉeesto ankoraŭ havas sociajn ecojn malsamajn ol paroli pere de tradukilo. En grupa konversacio, kunveno, festo aŭ ama rilato, kunhavi rektan lingvan kodon kreas sperton distingan de perado de ĉiu interveno per maŝino.

De kie tio venas. La h-sistemo ne estas posta elpensaĵo: ĝi estas en la Fundamento mem, kiel solvo por presejoj sen la specialaj signoj. Pri la argumento anstataŭigi Esperanton per la angla, valencia dokumento de 1994: «Esperanto anstataŭ la angla».

11. Sociologio de neverŝajna komunumo

Eblas esti aktivulo de Esperanto kaj paroli ĝin malmulte. Kiel en aliaj lingvaj movadoj, estas personoj pli interesitaj pri la ideo, la historio aŭ la promocio ol pri la ĉiutaga uzo de la lingvo.

Ankaŭ eblas paroli Esperanton flue kaj ne senti sin ideologie «esperantisto». La difino de 1905 jam permesis tiun apartigon: uzi la lingvon ne devigas akcepti doktrinon.

La komunumo havas ripetiĝantan problemon de maljuniĝo en multaj eŭropaj landoj. Multaj tradiciaj lokaj asocioj vidis kreski la mezan aĝon de la membroj, dum parto de la junaj lernantoj rilatas rete kaj ne nepre eniras la klasikajn asociajn strukturojn.

La cifereca sukceso povas ne konvertiĝi en asocian aliĝon. Persono povas lerni per aplikaĵo, spekti videojn, eniri Telegram-grupon kaj partopreni en renkontiĝo sen fariĝi membro de iu ajn organizo.

La movado plurfoje suferis la kontraŭdiron inter «disvastigi la lingvon» kaj «ĝui la komunumon kiu jam ekzistas». Kelkaj esperantistoj prioritatas la finan venkon — la laŭgradan socian ekspansion — kaj aliaj ŝatas precipe la kulturon, la amikecojn kaj la nunan uzon sen atendi mondan alprenon.

Estas esperantistoj kiuj rifuzas la ideon de «fina venko». La fama fina venko havis tre malsamajn interpretojn, de tutmonda institucia alpreno ĝis modesta sed stabila kresko. Hodiaŭ multaj preferas malpli mesiajn celojn.

La komunumo povas esti internacia kaj, samtempe, tre endogamia. La kongresoj kaj retoj kreas grandan geografian malfermitecon, sed la samaj personoj povas kunveni dum jardekoj en relative malgranda monda cirkvito.

La lingvo generas propran socian kapitalon. Scii Esperanton povas doni aliron al loĝado, amikecoj, eventoj, kontaktoj kaj informoj kiujn oni ne akiras simple sciante la anglan.

En grupo de esperantistoj, la prestiĝa gepatra lingvo povas provizore ĉesi doni avantaĝon. Denaska anglalingvano povas troviĝi en la malofta situacio devi uzi komunan duan lingvon en proksimuma egaleco kun la ceteraj.

Sed la egaleco neniam estas perfekta. Estas diferencoj de nivelo, lerntempo, edukado, lingva deveno kaj aliro al vojaĝoj. Esperanto povas redukti kelkajn malsimetriojn sen forigi la sociajn malegalecojn.

De kie tio venas. La plej citata nuna takso pri la nombro de parolantoj estas Amri Wandel, «How Many People Speak Esperanto? Esperanto on the Web», Interdisciplinary Description of Complex Systems 13(2), 2015, paĝ. 318-321, kiu derivas ĝin el la sociaj retoj kaj kiun transprenas Ethnologue. Niaj, pri la reala komunumo: la eternaj komencantoj, kial oni forlasas la movadon kaj la mil manieroj esti esperantisto.

12. Genro, reformo kaj nunaj lingvaj debatoj

La tradicia sistemo eksplicite markas la femininon per -in-, dum multaj personaj radikoj estis historie interpretataj kiel maskulinaj. Ĝi estas unu el la ĉefaj fontoj de nuntempa debato pri gena simetrio en Esperanto.

La prefikso ge- servas tradicie por indiki aron de seksoj aŭ genroj. gepatroj signifas tradicie «patroj kaj patrinoj» en pluralo. La singulara uzo de ge- estas pli noviga kaj diskutebla.

La pronomo ri estas nefundamenta novigo kiu atingis rimarkindan disvastiĝon. Ĝi estas uzata kiel personan pronomon sen genra markado. Ĝi ne apartenas al la Fundamento, sed ĝi estas komprenata kaj uzata de konsiderinda parto de la nuntempa komunumo.

La riismo montras ke lingvo kun netuŝeblaj fundamentoj povas novigi per socia uzo. Ne necesas modifi unu el la dek ses reguloj por ke komunumo ekuzu novan pronomon; la demando estas ĉu la uzo firmiĝas.

La iĉismo provas eksplicite maskulinigi la maskulinon. Proponoj kun -iĉ- celas ke la radiko estu genre neŭtrala kaj ke kaj maskulino kaj femino estu derivaĵoj. Ĝi estas pli profunda reformo ol simple akcepti ri, ĉar ĝi povas reinterpreti tradiciajn vortojn.

La genraj reformoj ne estas nur gramatikaj demandoj. Ili tuŝas identecon, tradicion, kongruecon kun malnovaj tekstoj, senton de inkluziveco kaj la ideon mem pri ĝis kiu grado planlingvo povas esti repripensita de siaj parolantoj.

La komunumo ne voĉdonas pri ĉiu lingva novigo. Kiel en la naturaj lingvoj, multaj novaĵoj disvastiĝas ĉar la homoj uzas ilin, rifuzas ilin aŭ limigas ilin al certaj grupoj.

Novigo povas esti perfekte komprenebla kaj, samtempe, ne esti konsiderata norma. Tiu distingo inter komprenebleco, uzo, akcepto kaj oficialeco estas esenca por kompreni la internajn debatojn de Esperanto.

De kie tio venas. La tradician genran sistemon, la prefikson ge- kaj la traktadon de la novaj pronomoj priskribas la PMEG, kiu estas priskriba kaj registras la realan uzon, ne nur la normon. Kio estas oficiala kaj kio ne, kontroleblas en la oficialaj informoj de la Akademio kaj en la Fundamento, kiu estas tio, kion oni devas rigardi por scii ĉu novigo tuŝas aŭ ne la netuŝeblan kernon.

13. Esperanto kaj aliaj planlingvoj

Esperanto ne estis la unua planita internacia lingvo. Volapuko, publikigita pli frue, jam kreis internacian komunumon, klubojn kaj kongresojn. Esperanto aperis en ekosistemo kie la ideo de helpa lingvo jam havis publikon.

Volapuko fariĝis surprize granda movado antaŭ ol malkreski. Ĝia furoro pruvis ke planlingvo povas generi realan komunumon; ĝia krizo ankaŭ donis al la esperantistoj averton pri internaj disputoj kaj reformoj.

Ido estas verŝajne la plej fama skismo de Esperanto. Ĝi provis korekti trajtojn konsiderataj mankhavaj aŭ malmulte internaciaj. La rompo pruvis ke optimumigi lingvon sur papero povas kosti jam ekzistantan socian reton.

Interlingvao adoptis preskaŭ malan filozofion en kelkaj aspektoj. Anstataŭ morfologio tiel regula kaj produktiva kiel tiu de Esperanto, Interlingvao serĉas aspekton tuj rekoneblan por parolantoj de kleraj eŭropaj lingvoj, precipe latinidaj.

La demando «kiu planlingvo estas pli bona?» ne estas pure lingva. Gravas ankaŭ kiom da homoj parolas ĝin, kian literaturon ĝi havas, ĉu estas renkontiĝoj, ĉu estas instrumaterialoj kaj ĉu la komunumo postvivas generacion post generacio.

La ĉefa avantaĝo de Esperanto antaŭ multaj rivaloj estas la reta efiko. Gramatiko konsiderata teorie pli bona ne multe utilas kiel komunika lingvo se preskaŭ neniu alia konas ĝin.

Esperanto postvivis centojn da proponoj de internacia lingvo. Ĝia persisto estas, per si mem, sociologia dato pli grava ol multaj diskutoj pri ĉu konkreta finaĵo povus esti pli bone dezajnita.

De kie tio venas. Pri Volapuko en Hispanio ni havas la rektan fonton: la revuon El Volapük, Guadalajara, 1886, ciferecigitan en la Bitoteko. Pri la literatura komparo kun Ido, Gonçalo Neves, Esperanto kaj Ido, malsamaj vojoj sur Parnason. Niaj: Volapuko kaj Ido, aŭ kiel oni reformas lingvon.

14. Internacia agnosko: multe malpli ol oficiala lingvo, sed multe pli ol nulo

Unesko aprobis rezoluciojn favorajn al Esperanto. La plej cititaj estas tiuj de Montevideo (1954) kaj Sofio (1985), kiuj agnoskas kontribuojn de Esperanto kaj ĝian rilaton kun kulturaj kaj edukaj celoj. Tio ne signifas ke Unesko faris ĝin oficiala lingvo.

La Universala Esperanto-Asocio tenas formalajn rilatojn kun internaciaj institucioj. La institucia ĉeesto de la movado estis multe pli granda ol sugestus la manko de propra ŝtato, kvankam ĝi ne tradukiĝis en ĝeneralan alprenon de la lingvo.

«Unesko adoptis Esperanton» estas troigo. La agnosko per rezolucioj kaj institucia kunlaboro ne egalas uzi ĝin kiel ordinaran administran lingvon de la organizo.

La institucia historio de Esperanto plenas je preskaŭ-venkoj. Proponoj al la Ligo de Nacioj, edukaj debatoj kaj favoraj rezolucioj generis momentojn de optimismo kiuj ne finiĝis en tutmonda alpreno.

La manko de oficiala alpreno interpreteblas dumaniere kontraŭe. Por kritikanto, ĝi estas pruvo ke la projekto ne atingis sian ĉefan celon; por defendanto, estas surprize ke ĝi kreis daŭran mondan kulturon sen deviga ŝtata subteno.

De kie tio venas. La rezolucio de Montevideo estas la IV.1.4.422 de la Records of the General Conference, Eighth Session, Montevideo 1954 (Unesko-dokumento 114586); ni legis ĝian tekston en la OCR gastigata de linguistic-rights.org, kaj ĝi diras precize jenon: ĝi notas la rezultojn atingitajn de Esperanto, agnoskas ke ili respondas al la celoj de Unesko, kaj rajtigas la ĝeneralan direktoron sekvi ĝian evoluon kaj kunlabori kun UEA. Eĉ ne unu vorto pri adopto. Tiu de Sofio estas la rezolucio 11.11 de la Records of the General Conference, 23rd session, Sofia, 1985; ĉi tie ni devas esti sinceraj: la tekston ni ne povis kontroli rekte, ĉar la deponejo de Unesko blokas aŭtomatan aliron, kaj ni citas ĝin laŭ la informnoto de UEA pri ĝiaj rilatoj kun UN kaj Unesko, kiu estas interesita parto.

15. Mitoj, troigoj kaj paradoksoj kiuj ankaŭ estas kuriozaĵoj

Ni ne scias precize kiom da homoj parolas Esperanton. La taksoj iras de dekoj aŭ centoj da miloj da kompetentaj uzantoj ĝis multe pli altaj ciferoj laŭ tio kion oni konsideras «paroli». Sen tutmonda censo kaj kun multaj okazaj lernantoj, unusola cifero estas trompa.

«Du milionoj da parolantoj» estas fama cifero, ne kalkulo. Ĝi cirkulis dum jardekoj, sed ĝi ne devenas de nuntempa monda censo. Estas pli bone prezenti ĝin kiel tre ripetitan historian takson.

Esperanto ne estas «la plej facila lingvo de la mondo» en universala scienca senco. Ĝi estas tre regula kaj, por multaj eŭropanoj, leksike familiara. Sed la malfacileco de lingvo dependas de la elira lingvo kaj de la nivelo kiun oni volas atingi.

La plej citata malfacilec-rangolisto de la mondo malkaŝe agnoskas, ke ĝi validas nur por unu tipo de parolanto. La lingvolernejo de la Ŝtatdepartemento de Usono kalkulas la klashorojn, kiujn kostas ĉiu lingvo —552-690 por la hispana aŭ la itala, 2.200 por la araba, la ĉina, la japana kaj la korea— kaj difinas tiun lastan kategorion kiel tiun de la lingvoj «escepte malfacilaj por denaskaj parolantoj de la angla». Ĝi ne mezuras la malfacilecon de la lingvoj: ĝi mezuras la distancon el difinita lingvo.

Planlingvo ankaŭ povas havi faktajn esceptojn. Kvankam la morfologiaj reguloj estas regulaj, la historia uzo kreas leksikiĝojn, preferojn, nuancojn kaj konvenciojn kiujn progresinta parolanto devas lerni.

La frazo «ĉiu vorto estas prononcata precize kiel ĝi skribiĝas» bezonas nuancon. La korespondo grafemo-sono estas tre regula, sed la realaj parolantoj havas akĉentojn, asimiladojn kaj fonetikan variadon. La preskribita lingvo kaj la fizika parolo ne estas precize la samo.

Esperanto ne malsukcesis simple ĉar «ĉiuj elektis la anglan». La firmiĝo de la angla estas ligita al ekonomia, imperia, militista, scienca kaj kultura povo; Esperanto konkuris sen ŝtato, sen amasa labormerkato kaj sen deviga lerneja sistemo.

Ankaŭ oni ne povas diri ke Esperanto «triumfis» nur ĉar ĝi ankoraŭ ekzistas. La kultura postvivo estas reala sukceso, sed ĝi estas malsama ol la maksimuma celo fariĝi ĝenerala internacia dua lingvo.

Ĝia plej granda sukceso povas esti krei komunumon, ne konvinki la registarojn. La plej malfacile klarigebla dato ne estas ke gramatiko el 1887 estas eleganta, sed ke personoj sen komuna teritorio daŭre uzas ĝin, enamiĝas, diskutas, verkas kaj fondas asociojn pli ol jarcenton poste.

Esperanto estas samtempe utopia projekto kaj ĉiutaga afero. Ĝi povas esti prezentata kiel propono por la tuta homaro kaj, kvin minutojn poste, esti simple la lingvo en kiu du amikoj trinkas bieron.

La plej interesa demando eble ne plu estas «ĉu ĝi estos la lingvo de la mondo?», sed «kial ĝi ankoraŭ funkcias?». El sociologia vidpunkto, la persisto de volontula, disa kaj senŝtata lingva komunumo estas fenomeno studinda sendepende de la politika estonteco de la lingvo.

De kie tio venas. La ciferon pri parolantoj ni diskutas en aparta artikolo, kiom da homoj parolas Esperanton, kaj la moderna fonto estas Wandel (2015), kiu taksas ĉirkaŭ du milionojn da uzantoj en la reto per eksplicita metodo — kio estas alia afero ol censo. La malfacilec-kategorioj de la Foreign Service Institute, kaj kial ili ne mezuras la malfacilecon de lingvo sed la distancon de la angla, en «facila — por kiu?». La minimuman difinon de esperantisto, kiu ebligas apartigi la uzon disde la doktrino, en «esperantisto aŭ esperantofono».

16. Mallongaj kuriozaĵoj

  • Ekzistas internaciaj familioj en kiuj Esperanto estas la lingvo kiun la gepatroj havas komuna.

  • Persono povas havi Esperanton kiel unu el siaj kreskolingvoj sen ke ĝi estu la nacia lingvo de iu ajn el la gepatroj.

  • Ekzistas esperantistaj kluboj kun pli ol jarcento da historio.

  • En multaj eŭropaj urboj estas stratoj dediĉitaj al Zamenhof aŭ al Esperanto.

  • Ekzistas monumentoj kaj memortabuloj dediĉitaj al Zamenhof tra la tuta mondo.

  • Oni okazigis esperantajn kongresojn en tre malsamaj politikaj kuntekstoj: liberalaj demokratioj, monarkioj, socialismaj reĝimoj kaj diktaturoj.

  • La internacia korespondado estis dum jardekoj unu el la ĉefaj «aplikaĵoj» de Esperanto.

  • Antaŭ la sociaj retoj, esperantista revuo povis funkcii kiel tutmonda reto de kontaktoj.

  • La radio en Esperanto havis regulajn elsendojn el diversaj landoj.

  • Radio Vatikana elsendis dum jardekoj en Esperanto.

  • Ĉinio konservis rimarkindan institucian produktadon en Esperanto en diversaj epokoj.

  • La esperantista movado tradicie havis tre altan proporcion de personoj interesitaj pri lingvoj.

  • Multaj esperantistoj estas samtempe lernantoj de pluraj aliaj lingvoj.

  • La esperantista kulturo havas fortan tradicion de amatoraj kaj duonprofesiaj tradukistoj.

  • Unu sama kunveno povas kunigi personojn kiuj kunhavas neniun alian komunan lingvon je sufiĉa nivelo.

  • Esperanto permesas sufiĉe flekseblan sintakson por ke malsamaj parolantoj parte transdonu kutimojn de siaj gepatraj lingvoj.

  • La bonaj parolantoj finfine akiras esperantan stilon kiu ne estas simpla kopio de la hispana, angla, franca aŭ germana.

  • Estas ripetiĝantaj diskutoj pri la troo da novaj radikoj kaj la neologismoj.

  • Aliaj ripetiĝantaj diskutoj temas pri loknomoj, landnomoj kaj formoj de gentnomoj.

  • La tradicia finaĵo de la landnomoj generis reformojn kaj readaptojn dum la tempo.

  • Esperanto havas propran gramatikan terminologion disvolvitan en la lingvo mem.

  • Eblas studi progresintan gramatikon de Esperanto tute en Esperanto.

  • PMEG, unu el la grandaj modernaj gramatikoj, estas priskriba kaj klariga, ne simple listo de lernejaj reguloj.

  • La Fundamento enhavas plurlingvan vortaron kun la franca, angla, germana, rusa kaj pola.

  • La preciza kombino de tiuj kvin lingvoj spegulas la eŭropan mondon de Zamenhof.

  • La vorto «samideano» — persono de la sama ideo — estis tradicia alparola formo inter esperantistoj.

  • Multaj nunaj esperantistoj konsideras «samideano» tro ideologia aŭ eksmoda.

  • La komunumo kreis propran terminologion por distingi komencantojn, parolantojn, aktivulojn kaj veteranojn.

  • Esperanto havas ŝercojn pri la obsedo mem de la esperantistoj diskuti gramatikon.

  • La komunumo debatis dum pli ol jarcento ĉu esti konservativa aŭ reformema pri la lingvo.

  • La fakto ke tiu debato daŭre ekzistas estas pruvo ke la lingvo jam ne dependas de sia kreinto.

De kie tio venas. Jen la apartaj notoj, kaj konvenas diri kie ili kontroleblas kaj kie ankoraŭ ne.

  • La klubon kun pli ol jarcento oni ne devas serĉi malproksime: la Esperanto-Grupo de Valencio fondiĝis en 1903, kaj ĝia dokumentita historio troviĝas en la historia paĝo de la retejo.
  • La straton dediĉitan al Zamenhof ni havas ĉi tie: Valencio havas unu, kaj la grupo faris tie dokumentitajn omaĝojn ekde la kvindekaj jaroj (historio).
  • La multlingva vortaro de la Fundamento — franca, angla, germana, rusa kaj pola — estas la Universala Vortaro, kaj oni povas malfermi kaj kalkuli ĝin.
  • La PMEG estas jen tio, kaj ĝi ja estas priskriba kaj klariga.
  • La Vikipedio en Esperanto havas publikajn kaj ĝisdatajn statistikojn, do ĝia grandeco estas kontrolebla iam ajn kaj ne necesas citi ĝin parkere.
  • La ĉina institucia produktado daŭras: China Interreta Informa Centro publikigas en Esperanto.
  • Radio Vatikana hodiaŭ tenas Esperantan sekcion en Vatican News.
  • La debatoj pri neologismoj, loknomoj kaj gentonomoj, la propra esperanta stilo kaj la internaj ŝercoj estas priskriboj de tio, kiel kondutas la komunumo, ne kalkuleblaj datenoj. Ni lasas ilin ĉi tie kiel tio, kio ili estas: uzobservoj, ne dokumentitaj faktoj — kiu volas kontroli ilin, havas la PMEG por la lingva parto kaj niajn artikolojn pri la mil manieroj esti esperantisto, la eternaj komencantoj kaj kial oni forlasas la movadon por la sociologia parto.

Bibliografio

Ĉiu sekcio finiĝas per siaj fontoj. Ĉi tie ili estas kunigitaj, grupigitaj laŭ tio, kio ili estas.

Fundamentaj dokumentoj

Gramatiko kaj priskribo de la lingvo

Nombro de parolantoj

Historio, politiko kaj subpremado

Aliaj planlingvoj

Unesko

Institucioj kaj servoj de la movado

Noto pri kiel ĉi tiu paĝo estas citita

Ĉi tie estas de ĉio: primaraj dokumentoj kiujn ĉiu povas malfermi, sciencaj studoj, kaj ankaŭ observoj pri tio, kiel kondutas la komunumo, kiuj ne estas kalkuleblaj datenoj. Ni provis, ke la diferenco videblu. Kiam ion ni ne povis kontroli, tion diras ĉi tie kaj tion diras la sekcio. Se vi trovas ligilon kiu ne diras tion, kion ni diras ke ĝi diras, skribu al ni: tio estas ĝuste la speco de eraro, kiun ni volas ricevi.

Legi en: