En 1978 kolektanto el Moià presis per ciklostilo demandon kiun neniu en la movado volis respondi: kio okazos al nia kolekto kiam ni mortos? La respondon konstruis tri personoj —Sant Pau d’Ordal, Moià kaj Budapeŝto— dum kvardek jaroj, kaj ĝi okupas 1.159 paĝojn. Survoje ili pasis tra Valencio.
La ekslibriso de la Hispana Esperanto-Muzeo, reproduktita en la unua numero de Periodaĵoj (julio 1993) por celebri ĝiajn dudek kvin jarojn. Sur stako da libroj —Zamenhof, Esperanto, Apoteko— staras la apoteka poto kaj la nomo de Luis Mª Hernández Izal.
«Ne nur pasteloj, siropoj kaj laksigiloj»
La averto aperis en la Valencia Luno de 1970, sur paĝo 11, kaj ĝi estis afabla ordono:
«HISPANA ESPERANTO-MUZEO devas esti la haltejo de ĉiuj valenciaj esperantistoj kiuj trairos la vojon al Barcelono. S. Pau d’Ordal estas pitoreska vilaĝo, kaj samo. J. L. Hernández Izal estas la kolektanto, ne nur de pasteloj, siropoj kaj laksigiloj, sed ankaŭ de valoraj esperantaĵoj, kiujn li, kun nekomparebla, gastameca afablo, montros al vi. Kontribuu al ĝia riĉigo!»
La ŝerco pri la laksigiloj ne estis senmotiva: Luis María Hernández Yzal (Barcelono, 25-a de septembro 1917 – Sant Pau d’Ordal, 24-a de februaro 2002) estis la apotekisto de la vilaĝo. La Valencia Luno de tiu jaro mispresis la nomon de la loko —«S. Paud’ Ordal»— kaj ankoraŭ estas malfacile trovi ĝin en la faksimilo.
Esperanto rezistis al li longan tempon. Li mem rakontis tion en intervjuo de oktobro 1995: kiam li komencis kiel apotekisto en Sant Pau li estis «malriĉulo, kun nur biciklo kiel transportilo», kaj tiu kiu riparis al li la biciklon, sinjoro Sans, estis maljuna esperantisto kiu eĉ konis Zamenhof. Sans insistis jaron post jaro. Ĝi ne interesis lin.
Kio ja interesis lin estis kolekti. Li estis membro de kolektantaj kluboj kiuj korespondis per frazlibretoj, kaj «ne forĵetante gazetojn kaj iom korespondante» li fine familiariĝis kun la lingvo; en 1955 aŭ 1956 li eĉ publikigis korespondpeton en Heroldo de Esperanto. Ramon Molera jam en 1952-53 sugestis al li koresponda kurso kaj ankaŭ tio ne plaĉis al li: li havis tro da laboro en la apoteko.
Kio konvinkis lin estis ekskurso pro scivolemo. En 1963 li iris al la hispana kongreso de Barcelono, kie estis ĉirkaŭ sepcent personoj. «Tiam mi iĝis konvinkita kaj vere ekstudis.»
La demando de 1978
Dek jarojn poste, Hernández Yzal jam havis kolekton, kaj Ramon Molera Pedrals, en Moià, havis alian. En novembro 1978 Molera eldonis el sia domo ĉe la strato del Forn numero 21 ok tajpitajn foliojn: la numeron nul de Kolektado, «esperanta bulteno» por kolektantoj. Sen abonkotizo.
La numero nul de Kolektado (novembro 1978). La principdeklaro estas la tria alineo: «se ni agus ekipe».
La komenco estas preciza priskribo de la vicio:
«Diversfoje dum jaroj, ni vane provis trovi mankantan ekzempleron kaj iun tagon, ne atendite, ĝi aperis tute simple; estas la vera ĝojo kaj emocio de fervora kolektanto.
Sed tiajn ĝojojn kaj plezurojn ni pli facile kaj ofte povus atingi se racie kaj efike ni laborus; se ni, de tempo al tempo interŝanĝus spertojn kaj eltrovojn; se ni agus ekipe.»
Post tiu frazo venis la programo: utile disdoni la duoblaĵojn, publikigi anoncojn, respondi reciproke la dubojn. Kaj listo de tridek katalogoj kaj bibliografioj kiujn Molera uzis por ordigi sian bibliotekon —de Davidov en Saratov (1908) ĝis Steiner en Vieno (1957)— kun la numero 25 markita: la Katalogo de la Esperanto-gazetaro de doktoro Jozefo Takács, Ĉeĥoslovakio, 1934, 168 paĝoj.
Kaj ambicio: ĝenerala katalogo de ĉio publikigita en Esperanto, por la centjariĝo de 1987. «Ni havas ankoraŭ naŭ jarojn por prepari la verkon, sed kredeble ni bezonos ilin ĉar la tempo forflugas ege rapide. Ek al la laboro!»
Sed la plej pika peco de tiu numero nul ne estas la programo. Ĝi estas sekcio titolita «Afero por pripensi»:
«Ofte venas al nia penso la tikla demando: kio okazos kun nia kolekto de esperantaĵoj kiam ni forlasos la surteran vivon?
Vera estas pensinda afero, ĉar ni elspezis multajn horojn, strebojn kaj monon por akiri kolekton, kiu eble materie validas malmulte, sed morale kaj spirite estas altvalora por la venontaj generacioj.
[…] Kelkfoje oni povas elekti gravan enlandan bibliotekon pensante ke tie nia materialo estos large uzata kaj tute ni eraras, sed malgraŭ la graveco de la elektita institucio kaj spite ke oni akceptis ĝin kore, oni metas la kestojn en kelo por oportune ordigi la librojn kaj revuojn, sed neniam alvenas la taŭga momento de ordigado.»
Kolektado eldonis naŭ numerojn inter 1978 kaj 1981 kaj estingiĝis. La ĝenerala katalogo de la centjariĝo ne aperis. Sed en la numero 2, de 1979, Molera kaj Hernández Yzal publikigis la datumojn de la revuoj kiuj komenciĝis per la litero A. Tiu folio estas la unua komuna laboro de ambaŭ, kaj tio kion la posta bibliografio agnoskas kiel la originon de ĉio.
Tri kolektantoj kaj laborodisdivido
La kontaktoj venis de malproksime. Laŭ la rekonstruo de Árpád Máthé en 2007, «ekde fino de la 1960-aj jaroj formiĝis seriozaj kaj rezultohavaj fakaj kontaktoj inter tri individuaj kolektantoj de Esperanto-periodaĵoj».
La disdivido estis natura kaj venis el la temperamento de ĉiu:
- Ramon Molera Pedrals, el Moià, estis la plej veterana: jam en la kvindekaj jaroj li publikigis anoncojn en revuoj de duona mondo serĉante numerojn kiuj mankis al li. Li kolektis precipe librojn.
- Luis M. Hernández Yzal, en Sant Pau d’Ordal, «kolektis ĉion, kio ligiĝas al la esperanto-movado». Kiam li komencis kun la revuoj li pensis ke estos «tricent aŭ kvarcent» kaj ne antaŭvidis problemon.
- Árpád Máthé (Nagycenk, 8-a de novembro 1936 – Budapeŝto, 14-a de septembro 2015), kemiisto kaj doktoro de la Universitato Eötvös Loránd, «okupiĝis ĉefe pri kolektado de la periodaĵoj».
La ciferoj tre baldaŭ ridindigis la kalkulon de la kvarcent revuoj. En 1962-63 oni avertis Hernández Yzal pri la vendo de la biblioteko de mortinta esperantisto, pezulo de la hispana movado antaŭ la Unua Mondmilito. La heredanto petis 5.000 pesetojn, «grandega sumo en tiu tempo». Li pensis elspezi nur 2.000, sed la heredanto minacis vendi ĉion al ĉifonisto. Li havis ilin kaj aĉetis ĉion: al liaj 400 libroj aldoniĝis 800, kaj «mi krome dufoje plenigis mian aŭtomobilon per revuoj». En la sama periodo li konatiĝis kun Joan Amades i Gelats, la kataluna folkloristo, esperantisto kaj kolektanto kiu konservis la unuan numeron de ĉiu revuo. Ankaŭ li donis al li multon.
«Kial vi ne aĉetas tendon?»
La alia decida persono ne estis kolektanto. Ŝi estis Teresa Massana, lia edzino, kaj ŝia interveno aperas dufoje en la intervjuo de 1995.
La unua rilatis al la kongresoj. Ili iris kune al la hispana en Barcelono kaj al aliaj, sed li, por ne ĝeni ŝin, restis malmulte en la sidejo kaj poste ili promenis tra la urbo. «Post la tria kongreso ŝi diris al mi ke mi decidu: ĉu sekvi la kongresojn entute, ĉu ne partopreni.» De tiam li estis aktiva kongresano, kaj ŝi —kiu jam havis sian propran rondon de esperantistaj amikoj— akompanis lin.
La dua rilatis al la biblioteko. La domo pleniĝis je libroj, kaj iun tagon ŝi diris al li: «Kial vi ne aĉetas tendon?» Tuj poste ŝi sugestis ke li aĉetu terenon kaj konstruu domon speciale por la biblioteko. «Feliĉe mi sukcesis akiri terenon en apuda strato, kiu kelkajn jarojn antaŭe ricevis la nomon “strato Zamenhof”.»
El tio naskiĝas koincido kontrolebla en tri sendependaj fontoj. La kapo de Periodaĵoj de 1993 donas la adreson de la muzeo: Str. Dr. Zamenhof 12, E-08739 Sant Pau d’Ordal. La intervjuo de 1995 klarigas kial la strato estis tiu. Kaj la listo de esperantistaj stratoj kaj monumentoj de Hispanio kiun la Valencia Luno publikigis en majo 2002 registras, en la responda linio, «Sant Pau d’Ordal (Barc.) — Z-Strato — 1968».
Tiu sama listo de la Valencia Luno datas la muzeon en 1985, kaj ĉi tie nia bulteno ne kongruas kun la ceteraj fontoj: Periodaĵoj celebris en 1993 la dudek kvin jarojn de la muzeo per ekslibriso kiu portas presita «1968 – 1993», kaj la historio de la muzeo situigas la inaŭguron en 1968, en ĉambro de la apoteko, kaj la aĉeton de la tereno kaj la konstruon de la nova konstruaĵo en 1974. La dato de 1985 en nia listo restas neklarigita.
El la sperto kun sia edzino venas ankaŭ, rekte, la premio Klara Silbernik, kiun li kreis en 1975:
«Pro ŝi mi lernis atenti pri la opinio de edzino. Ja multaj esperantistoj devas ĉesi sian movadan aktivecon pro konflikto kun la partnero. Estis tial ke mi kreis la medalon “Klara Zilbernik” por premii edzinon kiu, ne estante esperantisto, multe helpis sian edzon, laŭ la ekzemplo de la edzino de Zamenhof kiu eĉ permesis uzi la doton por eldoni la unuan libron.»
Kial ĝi nomiĝas Rondo Takács
La nomo omaĝas la hungaran kuraciston, kolektanton kaj bibliografon József Takács, el Nagymaros, prezidanton de la Tutmonda Asocio Kolektanta kaj redaktoron de Tutmonda Kolektanto.
Lia Katalogo de la Esperanto-gazetaro estas kolektiva verko sen tion intenci. Takács faris la manuskripton; Paŭlo Tarnow (Germanio) reviziis ĝin kaj kompletigis ĝin per 198 novaj titoloj, kaj László Spierer, el Budapeŝto, aldonis 31 pliajn. Ĝi aperis en 1934 en Jablonné nad Orlicí, tiam Ĉeĥoslovakio. La unua ĉapitro, «Listo de la Esperanto-gazetoj», enhavas 1.274 titolojn, kun la subtitolo, la eldonloko —kun aparta landindekso—, la apera dato kun monata precizeco, la amplekso kaj la formato.
Fine de la antaŭparolo Takács skribis ke «la manuskripto de la unua aldono kun 300 titoloj estas jam prespreta». Ĝi neniam aperis.
Tio ne estis la sola kataluna-hungara precedento de ĉi tiu historio. En 1913, sub la direkto de Joan Amades i Gelats, funkciis en Barcelono la Instituto de l’ Esperanta Gazetaro, aliĝinta al la Kataluna Esperantista Federacio, kiu publikigis bibliografion de ĉirkaŭ 500 revuoj aperintaj inter septembro 1889 kaj septembro 1913 —la unua kvaronjarcento de la esperantista gazetaro— kun la titolo Plena recenzo de l’Esperanta gazetaro. Máthé, okdek jarojn poste, skribis rezignacie: «Mi trovis kaj havas nur la unuan parton (du paĝojn) de tiu tre valora listo.»
Budapeŝto, aŭgusto 1987
Ramon Molera mortis la 28-an de januaro 1983. Tion rakontis la Valencia Luno en sia nekrologa sekcio, subskribite de J. Bosch: «Li gvidis montojn da Esperanto-kursoj kaj kreis sian korespondan kurson, kiu gajnis la aprobon kaj la laŭdon de la lernantoj kiuj sekvis ĝin kun sukcesa rezulto. Li estis tre bonkora homo, kiu havis multegajn amikojn tra la tuta mondo.» La postaj bibliografiaj fontoj diras nur «1983»; la precizan daton konservas nia bulteno.
Lia filino, Ana Maria Molera Urgellés, transprenis la bibliotekon de Moià. Kaj kvar jarojn poste, en 1987 —la jaro de la centjariĝo de Esperanto—, Hernández Yzal proponis formaligi tion kion ili jam faris:
«En la jubilea jaro de la Esperanto-movado, en aŭgusto 1987, en Budapeŝto, nia karmemora Luis Hernández Yzal iniciatis fondon de bibliografia esplorgrupo omaĝe al d-ro József Takács kun nomo (Labor)rondo Takács. Anoj de la trikapa Rondo Takács estis la iniciatinto, Hernández Yzal, Ana Maria Molera Urgellés, filino de Ramon Molera, kiu forpasis en 1983, kaj Árpád Máthé.»
— Árpád Máthé, prelego de la kolokvo de Vieno, 2007
Konvenas diri tion klare ĉar ĝi cirkulas konfuze: 1983 estas la jaro de la morto de Ramon Molera, ne tiu de la fondo de la grupo. La fontoj de la protagonistoj mem —la prelego de Máthé de 2007, lia bilanco en Eventoj de 1996 kaj la kovrilo de la unua Periodaĵoj, kiu en julio 1993 diras ke la trio formiĝis «antaŭ ses jaroj»— ĉiuj kongruas pri 1987.
Du kilogramoj da revuoj
En julio 1993 aperis en Budapeŝto la unua numero de Periodaĵoj. Bibliografia organo de Rondo Takács, kun propra ISSN, direktita de Máthé kaj kuneldonita de Hernández Yzal kaj Molera Urgellés.
La kovrilo de la unua Periodaĵoj (julio 1993): la ses celoj, la omaĝo al César Vanbiervliet kaj la dudek kvin jaroj de la Hispana Esperanto-Muzeo.
La unua paĝo listigas ses celojn: publikigi la esplorojn de la grupo, inviti kunlaborantojn, informi pri ĉiu nova periodaĵo, ampleksigi la interŝanĝojn inter la legantoj, publikigi koncizajn artikolojn pri la historio de la esperantista gazetaro kaj informi pri la publikaj kaj privataj bibliotekoj de la mondo, «antaŭ ĉio pri iliaj revukolektoj kaj iliaj interŝanĝproponoj».
Kaj peto kiu resumas la tutan projekton en unu frazo. La legantoj povis sendi bibliografiajn korektojn, jes. Sed ili povis ankaŭ sendi «minimume 2 kilogramojn da periodaĵoj en Esperanto (aŭ en aliaj planlingvoj)» al unu el la tri fondintaj bibliotekoj, kun la adresoj presitaj sube:
- Hispana Esperanto-Muzeo, Str. Dr. Zamenhof 12, Sant Pau d’Ordal
- Esperanto-biblioteko «Ramon Molera Pedrals», Palau 17, Moià
- Esperanto-biblioteko «Máthé», Tusnádi u. 14, Budapeŝto
«Ne forgesu, ke eĉ unu datumo servos al nia komuna celo: havi la plej kompletan eblan bibliografion de la periodaĵoj de la planlingvoj.»
En la sama numero Máthé subskribis nekrologan noton pri César Vanbiervliet, mortinta en Kortrijk antaŭ duonjaro, kiu kreis unikan kolekton de revuoj ene de la Urba Biblioteko de tiu urbo. La frazo per kiu li priskribas lin validas por ĉiuj el ili: li dediĉis sin al «kolekti tiujn presaĵojn, kiujn ofte individuoj kaj bibliotekoj traktas kiel nekonservindajn paperojn».
Reto, ne nur katalogo
Ke la interŝanĝo funkciis, kaj ke ĝi estis fizika, estas bone dokumentite. En la intervjuo de 1995 Hernández Yzal faras la revuon:
«S-ro Gacond el La Chaux de Fonds multe helpas. Kun la biblioteko de Károly Fajszi kaj d-ro Mathé, kaj pere de li kun la biblioteko de Vieno, estas regulaj kontaktoj. […] Sinjorino Molera loĝas proksime kaj estas oftaj kontaktoj. Siatempe ankaŭ estis daŭraj interŝanĝoj kun Cesar Vanbiervliet.»
Kun Máthé la formulo estas eĉ pli rekta: «mi regule interŝanĝis pakaĵojn kun revuoj». De Amouroux, el Perpinjano, kiu posedis multajn arkivojn de la komenca periodo de Esperanto, regule ricevis keston da jam legitaj revuoj kiam estis vizito.
Estas ankaŭ la reverso, kiun oni kutime ne rakontas. «Ĝenerale: se la alia biblioteko bone funkcias, jes; se ne, fiaskas.» Li ĵus revenis el Londono kaj, malgraŭ averto sufiĉe frue, nur ĉe la reveno li trovis la leteron kiu diris «bedaŭrinde mi estos for…».
Pri la kongresoj konvenas esti preciza, ĉar la kolektiva memoro emas konverti ilin en la lokon kie la muzeoj kunvenis por disdivadi materialon. La dokumentoj pruvas ke la membroj de la Rondo tie renkontiĝis, prezentis la laboron kaj vizitis kolektojn —Máthé prelegis pri la centjariĝo de la esperantista gazetaro en la Kongresa Universitato de Brighton, 1989, nome de la Rondo Takács—, kaj ke la interŝanĝo de revuoj estis konstanta. Kion la konsultitaj fontoj ne priskribas estas perioda kaj formala kunveno, ene de ĉiu kongreso, dediĉita al disdivido de materialoj inter muzeoj. Granda parto de la laboro iris per poŝto, en poŝtaj pakaĵoj kaj en rektaj vizitoj.
dBase, Clipper kaj filo
Estas detalo de tiu biblioteko kiu apartigas ĝin de ĉiuj aliaj de la epoko: ĝi estis komputilizita. Tion substrekas la intervjuanto mem, Roland Rotsaert, kiu pasigis tie semajnon en oktobro 1995, speciale invitita por studi ĝian organizon:
«Kun granda intereso mi rigardis la funkciadon de via komputilo. La Hispana Esperanto-Muzeo verŝajne estas la nura esperanta biblioteko kiu tiel efike uzas komputilon. Laŭ mia scio nur Aalen havas elektronikan katalogon, sed kun malpli da eblecoj.»
La respondo klarigas de kie tio venis:
«Jam de deko da jaroj mi uzas komputilon. Tion mi dankas al mia filo, kiu por la apoteko kaj por lia privata biblioteko intensive uzas komputilojn. Per dBase kaj Clipper li verkis serion da programoj speciale por la biblioteko. Mi povas laŭbezone peti ĉiujn informojn, ekzemple dum kiom da jaroj aperis iu gazeto, kiuj libroj estas eldonitaj en iu ajn jaro, kiuj revuoj aperis en iu urbo, ktp.»
La filo nomiĝas Rafael, kaj Periodaĵoj menciis lin en la noto pri la dudek kvin jaroj: «La valoran enhavon pliriĉigas la arta aranĝo far Tereza kaj la komputika scio de la filo, Rafaelo. La ekzemplodona familia kunlaboro, persista, senhalta bibliotekista kaj bibliografia laboro kaj nemalmulte da financa ofero rezultis tiun ĉi kulturan centron de la Okcidenta Eŭropo.»
Hernández Yzal volis ricevi sur disketo la elektronikajn katalogojn de aliaj bibliotekoj. Tio ankoraŭ ne estis katalogo kunhavata per interreto, sed la ideo jam estis tute tie. Kaj, malgraŭ ĉio, «de tempo al tempo mi tamen faras surpaperajn katalogojn. Tiuj faciligas la kontrolon de la kolektoj, ekzemple por trovi erarojn aŭ mislokigitajn librojn».
La ciferoj
La ciferoj de septembro 1995, tiel kiel li mem donis ilin:
| Konataj revutitoloj | 7.450 |
| Titoloj kiujn li posedis, parte aŭ komplete | 3.147 |
| Jarkolektoj | 12.851 (6.929 kompletaj) |
| Libroj kaj broŝuroj | 9.401 |
| Kestoj da korespondaĵoj | ĉirkaŭ 2.000 |
Krome, preskaŭ kompleta kolekto de esperantistaj poŝtmarkoj, vizitkartoj, moneroj, afiŝoj. «Esperantistoj donas ĉiuspecan materialon kaj mi opinias ke mi devas konservi ĉion. Ĉio utilas.»
Kaj noto pri kiel ĝi estis financata: «De la aŭtoritatoj mi nek postulis, nek ricevis helpon.» Male, la esperantistoj helpis konstante: la literojn de la enirejo de la muzeo faris kelkaj fervojistoj el Barcelono. «Preskaŭ ĉiuj konsideras la bibliotekon proprietaĵon de Esperantujo. Mi pensas ke la sendependeco instigas al kunlaboro.»
La nomo, tion jes, ne plaĉis al li:
«Fakte la nomo “muzeo” ne plaĉas al mi. Oni konsultu la kolekton por studoj pri Esperanto aŭ pri aliaj planlingvoj.»
Valencio, julio 1993
La unua Periodaĵoj aperis en julio 1993 kaj ne hazarde: tiun monaton okazis en Valencio la 78-a Universala Kongreso de Esperanto. La noto pri la dudek kvin jaroj profitas tion:
«Certe multaj el la kongresanoj en Valencio partoprenos ankaŭ la antaŭkongreson kaj ĵaŭde, la 22-an de julio pasigos kelkajn horojn en la unika Esperanto-Muzeo en Sant Pau d’Ordal. […] Antaŭ 25 jaroj oni povis viziti nur ĉambreton en la malnova privata domo, nun la vizitantojn atendas pli ol 200-kvadratmetra muzeo, kun gastoĉambro, studĉambro kaj diversaj necesaj ekipaĵoj. […] Se vi renkontos la gesinjorojn Hernandez dum la kongresaj tagoj, bonvolu saluti ilin okaze de tiu ĉi kvaronjarcenta jubileo. Ili ja meritas tion!»
Kelkajn tagojn poste, jam ene de la kongreso, okazis la XVI Esperantologia Konferenco, dediĉita al la historiografio de Esperanto. Ĉeestis pli ol sesdek personoj, en la salono Lapenna, kaj parolis Humphrey Tonkin, Ulrich Lins, Nikola Rašić kaj Detlev Blanke, kun komunikaĵoj pri Esperanto dum la hispana milito kaj pri Verda Majo kaj generalo Mangada. La kroniko de la kongresa bulteno Valencia Suno konkludas:
«Aparte gravaj estis la debatoj pri la rolo de arkivoj kaj bibliotekoj en la savado, konservado kaj disponigado de rekte per detruo minacataj dokumentoj (Luis FERNANDEZ Yzal, Reiner NOLTENIUS). La vigla diskuto substrekis la gravecon daŭrigi la temon.»
La familia nomo estas mistranskribita —«Fernandez» anstataŭ «Hernández»—, sed la kunteksto ne lasas dubon pri kiu tie parolis. Dek kvin jarojn post la demando de Molera en Kolektado, la apotekisto de Sant Pau d’Ordal portis ĝin al la plenkunsido de la monda kongreso, en Valencio.
Kaj ankoraŭ tria afero okazis ĉi tie. En tiu kongreso, la dudeko da virinoj kiuj ricevis la premion Klara Silbernik transdonis, laŭ propra iniciato, honordiplomon al Teresa Massana de Yzal —la virino pro kiu la premio ekzistis—. «Mi jam vidis la diplomon honore al sinjorino Maria Teresa Massana de Yzal en la muzeo…», memorigas al li la intervjuanto en 1995. «Tio estis iniciato de la dudeko da jam premiitoj okaze de la UK de Valencio en la jaro 1993.»
La Valencia Luno daŭre renkontis lin ĉi tie en la sekvaj jaroj. En la renkontiĝo de Castelló de 1994, «bonvenaj esperantistoj el Katalunio: la geedzoj Hernández Yzal, mastroj de la Esperanto-Muzeo de Sant Pau d’Ordal»; li donis al la reprezentanto de la urbodomo ekzempleron de La vivo de Zamenhof en la hispana. En la 7-a Internacia Kongreso de Esperanto de Valencio, en julio 1997, li ricevis memorigan plakedon «kiel agnoskon de la konstanta kaj entuziasma laboro por Esperanto». Kaj en marto 2002 la bulteno dediĉis al li la tutan paĝon 9, kun lia fotografaĵo apud tiuj de Jesús Raposo kaj Félix Navarro Clemente, sub la titolo «Ĉiam en nia memoro».
De 6.577 titoloj al 14.143
La kalkulo pri kiel kreskis la verko estas sekvebla jaron post jaro.
Novembro 1990. Unua propra publikaĵo de la grupo: unu sola kvarpaĝa numero, Periodaĵoj en aŭ pri Esperanto kaj aliaj planlingvoj, eldonita en Budapeŝto kiel suplemento de Eventoj. Tie ili prezentas la lingvan distribuon de 6.577 titoloj (91,14 % en aŭ pri Esperanto) kiuj, laŭ la tiama kartoteko, sumis 29.306 jarkolektojn. Tiu ekzerco igis ilin preni decidon: de nun, nur Esperanto-publikaĵoj.
1992. La Hispana Esperanto-Muzeo publikigas en Sant Pau d’Ordal la Inventaro de planlingvistikaj periodaĵoj, unua parto de la bibliografio, kompilita de la tri membroj de la Rondo.
1993-1995. Periodaĵoj, en Budapeŝto. Ĉi tie la ciferoj de la aŭtoroj mem ne kongruas, kaj pli valoras diri tion ol elekti unu: en sia bilanco en Eventoj de junio 1996, Máthé parolas pri 33 numeroj, 110 paĝoj kaj pli ol 9.800 registritaj publikaĵoj; en la rekonstruo de 2007 li kalkulas 30 numerojn kaj liston de 8.735 titoloj; kaj la antaŭparolo de la bibliografio, subskribita en 2007 de Máthé kaj Molera, diras «pli ol 10 mil». Neniu fonto klarigas la diferencon.
2002. Mortas Hernández Yzal. Máthé kaj Molera daŭrigas. Estas kreita, ene de la Universala Esperanto-Asocio, la Bibliografia Fondaĵo Luis Hernández Yzal, dank’ al la familioj de la tri.
La metodo ŝanĝiĝas: nun ili iras al la bibliotekoj. «Tio okazis en formo de vizitoj de gravaj Esperanto-bibliotekoj, unuavice IEMW en Wien. Ni krome akiris periodaĵo-katalogojn de konataj E-bibliotekoj. Nia informaro riĉiĝis je 50 %-oj kalkulante nur la titolojn.» Kaj ĉiu ero kreskas: subtitolo, eldonantoj, lokoj kaj landoj, aperjaroj kun monata precizeco, amplekso, formato, presteĥniko, la nomoj de ĉiuj kiuj kunlaboris —iniciatinto, fondintoj, redaktoroj, kun la enir- kaj eliraj datoj— kaj la lokkodo en la Internacia Esperanto-Muzeo de Vieno, la Germana Esperanto-Biblioteko de Aalen, la biblioteko Hodler de UEA kaj la Hispana Esperanto-Muzeo mem.
2007. Máthé prezentas la unuan version en Hispanio, komence de oktobro, ene de la Kultura Semajno, kaj poste en la kolokvo Planlingvaj bibliotekoj kaj novaj teknologioj de Vieno. Li kalkulis eldoni la paperan volumon por la Universala Kongreso de Bjalistoko (aŭgusto 2009), kun Humphrey Tonkin kaj Detlev Blanke kiel reviziantoj.
2010-2019. Bibliografio de periodaĵoj en aŭ pri Esperanto, kun la subtitolo «In Memoriam Luis Hernández Yzal». La reta versio, ĝisdatigita la 19-an de marto 2019, havas 14.143 erojn kaj 1.159 paĝojn.
La kovrilo de la reta versio de 2019, kun la kruco antaŭ la nomo de Hernández Yzal kaj la sigelo de la Bibliografia Fondaĵo kiu portas lian nomon.
Ĉiu ero povas esti grava revuo aŭ povas esti unu folio. La numero 7 diras, komplete: «ABC Universala Heroldo de ĉiuj kolektantoj. Královice (CS/CZ), 1947-1948. 5 numeroj.» Tio estas ĉio kion oni scias pri ĝi, kaj tio estas ĉio kio restos.
Estis planita dua volumo, kaj ĝia subtitolo devis esti «In Memoriam Ramon Molera Pedrals»: 800 aŭ 900 paĝoj kun la revuoj en naciaj lingvoj kiuj havis sekciojn, kronikojn aŭ kursojn de Esperanto, plus la indekso de la dudek kvin aŭ tridek mil personoj kiuj aperas en la unua volumo. En 2007 Máthé jam havis pli ol ses mil titolojn registritajn kaj kalkulis ke nur trastudi la revuojn de sia propra hejma biblioteko postulus de li jaron kaj duonon. Li mortis la 14-an de septembro 2015. La dua volumo ne aperis.
La respondo al la demando de 1978
Restas respondi tion kion Molera demandis al si en tiu ciklostilita folio de novembro 1978.
La Esperanto-Muzeo de Subirats —la nuna nomo de la kolekto de Sant Pau d’Ordal— estis malfermita al la publiko ĝis la fino de 2019. En 2021 la dokumenta fonduso translokiĝis al la municipa arkivo de Subirats, kaj la 6-an de julio 2024 estis inaŭgurita en la urbodomo de Sant Pau d’Ordal la Dokumentada Centro de Esperanto. La kolekto estas taksata je ĉirkaŭ 25.000 dokumentoj kaj daŭre estas la plej granda esperantista biblioteko de la ŝtato.
Tio estas: ĝi ne finis en kelo. Oni ankoraŭ povas konsulti ĝin, kaj la kodo «HEM» kiu aperas milojn da fojoj en la bibliografio de 2019 daŭre montras al reala loko.
Indas vidi la finan detalon: la katalogon de la muzeo de Subirats oni konsultas hodiaŭ per OpenBiblio, la libera programo esperantigita de Ana Manero, la sama kiun uzas la Hispana Federacio, la Biblioteko Molera de Moià kaj nia propra biblioteko por la pruntedono al la membroj. La reto kiun Molera petis en 1978 —«se ni agus ekipe»— ekzistas, kvardek ok jarojn poste, en formo de katalogoj kiuj parolas inter si.
Kaj la frazo kiu resumas ĉion daŭre estas tiu kiun Hernández Yzal diris al Rotsaert iun oktobran vesperon de 1995, kiam oni demandis lin kial li konservis vizitkartojn kaj monerojn apud la inkunabloj de la movado:
«Mi opinias ke mi devas konservi ĉion. Ĉio utilas.»
Fontoj
La citaĵoj el ĉi tiuj fontoj aperas ĉi tie en sia originala vortumo.
- Ramon Molera, Kolektado, n-ro 0, novembro 1978. Unua numero de la bulteno, kun la programo de kunlaboro inter kolektantoj, la listo de tridek referencaj katalogoj, la propono de ĝenerala katalogo por la centjariĝo kaj la sekcio «Afero por pripensi».
- Rondo Takács, Periodaĵoj. Bibliografia organo de Rondo Takács, n-ro 1, julio 1993. La ses celoj, la tri adresoj, la peto pri la du kilogramoj, la nekrologa noto pri César Vanbiervliet kaj la noto pri la dudek kvin jaroj de la Hispana Esperanto-Muzeo.
- Roland Rotsaert, intervjuo kun Luis Hernández Yzal, farita en Sant Pau d’Ordal en oktobro 1995 dum unusemajna restado.
- Árpád Máthé, «Bibliografio de periodaĵoj en aŭ pri Esperanto», en Planlingvaj bibliotekoj kaj novaj teknologioj. Aktoj de la kolokvo en Vieno, 19-20 oktobro 2007, red. Detlev Blanke, Roterdamo, UEA, 2009, p. 51-53.
- Árpád Máthé, Eventoj, n-ro 103, 1-a de junio 1996.
- Luis M. Hernández Yzal, Árpád Máthé kaj Ana Maria Molera, Bibliografio de periodaĵoj en aŭ pri Esperanto, reta versio ĝisdatigita la 19-an de marto 2019, kun la antaŭparolo de la kuneldonantoj.
- Valencia Suno, bulteno de la 78-a Universala Kongreso de Esperanto, Valencio, 24-31 de julio 1993.
- El nia arkivo: Valencia Luno n-ro 4 (1970) por la alvoko viziti la muzeon; Valencia Luno de 1983 por la nekrologo de Ramon Molera, de 1994 por la renkontiĝo de Castelló, de 1997 por la plakedo de la kongreso de Valencio, de marto 2002 por la nekrologo kaj de majo 2002 por la listo de esperantistaj stratoj kaj monumentoj.
- Esperanto-Muzeo de Subirats kaj Turismo de Subirats por la historio de la konstruaĵo kaj la nuna sorto de la kolekto.
Legi en:
Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.