Tiuj, kiuj pasis tra la Valencia Esperanto-Grupo dum pli ol cent jaroj. Ni vicigas ilin laŭ naskiĝdato; tiujn, kies daton ni ne konas —kaj ili estas multaj— ni lokas en la epoko en kiu ni dokumentas ilin, kaj ni diras tion.
Ĉi tiu listo ne estas panteono: ĝi estas laborilo. Ĝi estas farita el tio, kion ni povis dokumenti en la gazetaro, en la esperantaj revuoj kaj, precipe, en la kolekto de la Boletín de la Hispana Federacio, kiu dum jardekoj publikigadis la nekrologojn de la grupo. Mankas homoj kaj abundas la truoj. Se vi konas iun, kiu devus aperi ĉi tie, aŭ se vi havas datenojn, fotojn aŭ paperojn, skribu al ni.
Enhavo
Antonio Guinart Aguilar · Patro Garrigós · Augusto Jiménez Loira · José Aguilar Blanch · Julia Lacruz · Miguel de Elizaicín y España · José Seijas · Julio Morató Gil · Carlos Riba y García · Fernando Soler Valls · Román Ayza y Maquén · Rafael Duyós Sedó · Generalo Luis Moncada · Manuel Caplliure Ballester · Vicente Inglada Ors · Vicente Marzal Mustieles · Francisco Máñez Sánchez · La estraro de 1908 · Aliaj nomoj de la dudekaj jaroj
Tiuj de la milito kaj la rekonstruo (1930-1970)
Luis Hernández Lahuerta · Isabel Mesa Delgado · José Fernando Soler Sempere · Conchita Soler Sempere · Vicente Olcina · Rafael Vizcaíno Olcina · Rafael Herrero Arroyo · Ernesto Tudela Flores · Juan Devís Calpe · Ernesto Pérez · Andrés Candela · Ricardo Quiles · Aliaj nomoj de la postmilita tempo · Fernando Manzanera Martínez · Félix Navarro Clemente · Vicente Martí Miñana · Emilio Verdú Ferrandis · Juan Devís · Emilio Prades · Juan Bosch Fornals · Santiago Miquel Planas
Jesús Raposo Montero · Ulises Arquímedes Ballester Vaquero · Trinidad Torregrosa Belvis · Alicia Ballester Torregrosa · Ángeles Fernández González · Pascual Pont Martínez · Vicente Martorell Eixarch · Augusto Casquero de la Cruz · Clara Casquero de la Cruz · Aurora Casquero de la Cruz · Laura Casquero de la Cruz · Enrique Casquero de la Cruz · Jaime Juan Sendra, «Jau el Holandés» · Juan Bautista Fontecha Soto · Ángel Mañero González · José «Pepe» Añó Belda · Rafael Peris Solaz · José Pérez Sempere · Rafael Herrero García · Antonio Madrigal Sáez · Rodolfo Canet Marín· José Miguel Bernabéu Egea · Isidro Rey Serrano · Manuel Gargallo Monforte · Carles Narcís Moya i Seguí · José Venancio Ferrer Tarín · Ramón Diago Marco · Juan Antonio Giménez García · Ricardo Flores Navarro · Adrián Mañas Codes · Francisco Ramírez Baldoví · Amparo Boluda Leal · José Miguel Claudios Domínguez · Antonio León Sánchez · Inmaculada Fonfría Pérez · Conrado Medina Díaz · María Soledad Romero Aguirre · Rosa María Baz Temprano · Francisco Aliaga Rocafull · Darío Cervera Gómez · Fernando Manzanera Mas · Dennis Keefe · Ana Montesinos de Gomis · Juan Carlos Ruiz Sierra · Pedro Vilarroig Aroca
Luis Salag Laguarda · Berta Raposo Fernández · Eduardo Martínez Navarro · Florentino Lozano Arroyo · Francisco Conejero Sánchez · Alberto Bermell Benet · Araceli Terrones Simal · José «Pepe» Manzanera Sapena · Elías Hernández Capdevila · Rosa Zanón Ferrando · Raúl Salinas Monteagudo · Eduardo Alonso Navarro · Carmen López Martínez · Ismael Ejarque Doménech · Adolf Fenollós Vicent · María Isabel Ruiz Ruiz · Niko Voloŝin · Iván García · Darío Rodríguez López de Silva · Amador Ángel García Santos · Garikoitz «Gari» Knörr de Santiago · Diego «Djego» Mascarell · Rodrigo Portela Sánchez · José Vicente Castillo García · Enric Baltasar · Vicent-Lluís Gimeno i Fuset
Tiuj, kiuj subtenas la ĉiutagon
La pioniroj (1900-1930)
Antonio Guinart Aguilar, la «patro Guinart» (Bonrepòs, 4-a de septembro 1867 – Valencio, 2-a de julio 1939)
Piaristo. En septembro 1906 la gazetaro lokas lin ĉe la kapo de la esperantista grupo de Valencio, kiu jam superis la centon da membroj. Posta kroniko de la Federacio priskribas lin kiel «tiun, kiu unua enkondukis Esperanton en Valencion». En 1909 li salutis Zamenhof, nome de la valencianoj, en la kunveno de la postkongreso. La Piaj Lernejoj estis, laŭ la vortoj de la kongreso de 1923, «la nesto de Esperanto en Valencio».
Pri kiom da homoj temas? La gazetaro de 1906 kaj la kroniko de 1909 ĉiam diras «patro Guinart», en singularo. La listo de la komitato de 1922 registras «Antonio Guinart, pastro (Castelló)». Rakonto disvastigita de la paĝo ABRIL Benicarló parolas, male, pri la «patroj Guinart kaj Garrigós», du piaristoj, kaj la paĝo de la Fondaĵo skribas ilin kune kvazaŭ temus pri la du familinomoj de unu sola homo. Ni ne povas solvi tion per tio, kion ni havas.
Kandidato kun nomo kaj datoj. La biografia vortaro de la piaristoj dokumentas Antonio Guinart Aguilar (Bonrepòs, 4-a de septembro 1867 – Valencio, 2-a de julio 1939), sekretario de la Hispana Societo por la Propagando de Esperanto, kiu «enkondukis en Valencion Esperanton» kaj eldonis en 1902 gramatikon kaj vortaron de la lingvo. Li kongruas, kaj La Suno Hispana, kiu aperis en Valencio, ligas ilin per la nomo, la ordeno kaj la urbo: en la n-ro 16 (aprilo 1905) ĝi nomas kiel sekretarion de la societo «Reverendo P. Antonio Guinart, Escuelas Pías, Valencia»; en la n-ro 5 (1904), ke «R. P. Guinart» eldonis en Valencio Radikan Vortareton; kaj jam en la n-ro 2 (novembro 1903) ĝi anoncis kursojn «laŭ letero de la entuziasma Esperantisto Pastro Guinart de la Piaj Skoloj». Tial la artikolo portas lian nomon, kvankam la kronikoj de 1906-1909 diras nur «la patro Guinart».
Patro Garrigós (datoj nekonataj; aktiva ĉirkaŭ 1905)
Piaristo. Li aperas ĉiam apud Guinart en la rakonto pri la disvastigo de Esperanto tra la regiono ekde 1905. Vidu la averton supre: estas fontoj, kiuj faras lin aparta homo, kaj fontoj, kiuj kunfandas la du nomojn en unu.
Ankaŭ la piarista flanko ne solvas ĝin: la vortaro de la ordeno konas neniun esperantistan Garrigós, sed ja konas iun Fernando Garrigós Mascarell (1869-1936), kiu instruis en la sama Reĝa Kolegio Sankta Joakimo de Valencio, kie en 1923 oni metis la tabulon «Piaj Lernejoj, lulilo de Esperanto en Valencio». Kongruas la domo kaj nenio pli: ni ne kalkulas lin la sama homo.
Augusto Jiménez Loira (datoj nekonataj; aktiva ekde antaŭ 1906)
En 1906 la ĵurnalo Las Provincias nomas lin «dekano de la valenciaj esperantistoj». Li instigis la revuon El Sol Español kaj aperas inter la fondintoj de la grupo.
José Aguilar Blanch (datoj nekonataj; aktiva almenaŭ inter 1907 kaj 1909)
Okulisto kaj vicprezidanto de la grupo en la estraroj de 1908 kaj 1909. Li estas tiu, kiu elportis Esperanton el la salono de la grupo en du kontraŭajn direktojn.
Al la laboristoj: en decembro 1907 La Suno Hispana rakontas, ke li faris paroladon pri Esperanto en la Sociedad de Obreros en general de Valencio —ĝenerala laborista societo—, kaj ke danke al tiu parolado kaj al la akcepto de la estraro de la societo baldaŭ malfermiĝus tie kurso, gvidota de Ángel Novejarque.
Kaj al la urbodomo: al la 5-a Universala Kongreso de Barcelono (septembro 1909) li iris kiel reprezentanto de la municipa korporacio —la urbestro Maestre memorigis tion antaŭ Zamenhof—, kaj li prezidis la organizan komitaton de la postkongreso de Valencio, kun Inglada: «alma con el Sr. Inglada de la organización del Postkongreso», la animo de ĝia organizado, diras Las Provincias. Li akceptis Zamenhof ĉe la stacidomo, akompanis lin en la oficialaj vizitoj, malfermis la kunsidon de la postkongreso kaj, laŭ la esperantistaj kronikoj, cedis sian konsultejon kaj siajn instrumentojn —kaj sian domon, kie okazis la operacio— por la okul-epizodo, pri kiu ĉiu fonto rakontas alimaniere. Ĉio estas en «Zamenhof en Valencio».
La publikaĵoj ne konsentas pri la ofico: en septembro 1909 Las Provincias prezentas lin kiel eksurbkonsilanton kaj la esperantista kroniko, kiel aktivan urbkonsilanton.
En la membrolisto de La Suno Hispana kaj inter la kongresanoj de la Unua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj de 1923 troviĝas alia valencia kuracisto, Romualdo Aguilar Blanch. Ni ne scias, kian rilaton ili havis.
Julia Lacruz (datoj nekonataj; aktiva inter 1907 kaj 1909)
La unua valencia esperantistino, kies voĉon ni havas. Ŝi estis el Utiel, kaj en decembro 1907 La Suno Hispana citis ŝin kiel «nia klera samideanino», ĉar El Ideal, la ĵurnalo de Utiel, publikigis artikolon ŝian pri Esperanto. Ŝi do skribis pri la lingvo en la gazeto de sia vilaĝo antaŭ ol la vilaĝo havis grupon: tiun de Utiel fondis la patro Guinart en aprilo 1908, kaj ŝi ne aperas en la elektita estraro.
En septembro 1909 ŝi estis unu el la dek tri parolantoj de la kunsido de la postkongreso de Valencio, antaŭ Zamenhof, kaj ŝi parolis por peti al la valencianinoj, ke ili lernu Esperanton. Meze de la parolado ŝi konfuziĝis kaj diris «…pardonu, mi ne trovas la ĝustan vorton!», kaj la kroniko rakontas ke tiu senafekteco plaĉis al la publiko pli ol la parolado mem. Tiun saman tagon, sur la teraso de la Fonta Lumo, estis ŝi kiu ventumis Zamenhof; kaj la sekvan tagon ŝi iris al la ekskurso de Sagunto. La Suno Hispana publikigis ŝian portreton kun la subskribo «F-ino Julia Lacruz — Utiel, (Valencia) Hispanujo».
La du ĵurnaloj de Valencio faris ŝin «la señorita de La Cruz, de Oviedo». Ŝi ne estis.
Post 1909 ni ne retrovis ŝin ie ajn.
Miguel de Elizaicín y España (Alacant, 28-a de decembro 1855 – 1932)
Militisto —majoro kiam li eniris Esperanton, generalo poste— kaj la referenca nomo en Alacant. Li prezidis la direktan komitaton de la regiona federacio konstituita en 1922, kaj estis la kongresano numero 1 de la Unua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj en Valencio, en 1923, kie li aperas kun loĝejo en la Ĝardeno de Sankta Ludoviko de Alacant.
Li naskiĝis en Alacant la 28-an de decembro 1855, filo de Manuel de Elizaicín kaj de María de España Sotelo, kaj mortis en 1932. Ekster Esperanto li estis la unua, kiu provis krei la Provincan Muzeon de Alacant, kaj li prezidis la Provincan Komisionon pri Monumentoj inter 1922 kaj 1926.
Fonto: Santiago Olcina Lagos, «Miguel de Elizaicín y España (1855-1932)», MARQ. Arqueología y Museos, 9 (2018), p. 82. La studo ne parolas pri Esperanto —ni identigas lin per la nomo, la rango kaj la urbo— kaj ne donas la tagon de la morto.
José Seijas (datoj nekonataj; aktiva ĉirkaŭ 1905)
Advokato. Al li oni atribuas la fondon de grava Esperanto-grupo en Castelló. Unusola fonto: la rakonto disvastigita de la paĝo ABRIL Benicarló; ni ne povis konfirmi ĝin aliloke.
Julio Morató Gil (datoj nekonataj; aktiva en 1908)
Prezidanto de la Esperanto-Grupo de Simat de la Valldigna. Tion diras, kun persona nomo kaj du familinomoj, La Suno Hispana de januaro 1908, kiu publikigas la estrarojn de la jaro: kun li estis Juan Mansanet Serrano vicprezidanto, José Ripoll Mansanet sekretario, Ernesto Serrano Mansanet vicsekretario, Francisco Mansanet Serrano bibliotekisto, Salvador Jorge Ferrer deponisto kaj Tomás Mansanet Ripoll kaj Rafael Almiñana Ferrando estraranoj. Vilaĝa grupo kun okpersona estraro —kaj duono el ili el la sama familio—.
Carlos Riba y García (Zaragozo, 20-a de februaro 1872 – Zaragozo, 16-a de januaro 1949)
Direktoro de la Instituto de Lingvoj de la Universitato de Valencio kaj membro de la komitato de la regiona federacio en 1922. Li estas la akademia peco, kiu klarigas, kial Esperanto povis eniri la universitaton de la urbo per la manoj de Caplliure kvar jarojn pli frue.
Naskita kaj edukita en Zaragozo, en 1904 li gajnis per konkurso la katedron pri Universala Moderna kaj Nuntempa Historio de Valencio, kie li instruis dudek kvin jarojn. En 1929 li revenis al Zaragozo; tie li estis dekano de la Literatura Fakultato de 1939 ĝis sia morto, en 1949. Lia persona arkivo ankoraŭ donis surprizojn en 2026: inter liaj paperoj, en la Universitato de Zaragozo, aperis 81 dokumentoj el la 18-a kaj 19-a jarcentoj de la Universitato de Valencio, kiuj revenis ĉi tien.
Fontoj: la surskribo de lia portreto en la Universitato de Zaragozo, kiu donas la du precizajn tagojn kaj nomas lin «direktoro de la Lingva Lernejo en Valencio kaj Zaragozo». Cirkulas ankaŭ la formo «León Carlos Riba García»: ni ne uzas ĝin, ĉar nek liaj verkoj nek la universitato nomas lin tiel.
Fernando Soler Valls (Albaida, 15-a de marto 1873 – Valencio, 24-a de marto 1956)
Fernando Soler Valls, en la portreto kiu akompanis lian intervjuon en la «honora fenestro de la veteranoj» de la Boletín de la Federación Esperantista Española (n-ro 29, majo 1951).
La «majstro de la majstroj», kiel nomis lin liaj kunuloj, kaj kunfondinto de la Valencia Esperanto-Grupo en 1903 kune kun Román Ayza kaj Rafael Duyós Sedó.
Telegrafisto laŭprofesie kaj militisto formita en la Infanteria Akademio de Toledo; li servis kelkajn jarojn en Havano kaj atingis la postenon de ĝenerala inspektoro de la Telegrafa korpuso. Li estis ĉefo de Telegrafo en Valencio kaj fondinto kaj prezidanto de la Biblioteko de Telegrafaj Oficistoj. Fine de 1928 oni sendis lin al Cáceres, kie li restis ĝis 1931 kaj kie li subskribis en la ĵurnalo Nuevo Día la rubrikon «Horizontes nuevos. El idioma internacional»; en 1931 oni sendis lin al Barcelono.
Li ekkonis Esperanton en Enguera, kie li deĵoris, pere de la stabkolonelo Román Ayza: tiu donis al li dupaĝan folion kun la dek ses reguloj, eldonitan de la Hispana Societo por la Propagando de Esperanto. Li aĉetis sian unuan lernolibron en la librovendejo Serred de Valencio kaj malkovris, ke la aŭtoro, Inglada Ors, estis lia kunulo en la Akademio de Toledo. Li fondis la Esperantistan Grupon de Enguera.
Sian lernolibron Esperanto al alcance de todos li publikigis en Enguera en 1908; la dua eldono (1910) gajnis arĝentan medalon en la Regiona Ekspozicio de Valencio de 1909. En 1951 jam elĉerpiĝis kvar eldonoj kaj la kvina ne aperis pro manko de mono; fine oni faris dek du, la lastan postmortan en 1976, danke al lia filo. Li ankaŭ publikigis Elementos de Esperanto kaj El idioma internacional auxiliar Esperanto, kelkajn el ili direktitajn al infanoj, kaj kunlaboris en La Suno Hispana. Li gvidis nekalkuleblajn kursojn —kelkajn el ili organizitajn en Valencio de la Vegetarana Societo— kaj partoprenis en la 8-a Hispana Kongreso de Esperanto (Oviedo, 1929).
Kiam li mortis, en 1956, estis la doktoro Rafael Herrero, kiu legis lian nekrologon per la radio.
Dato kiu dancas. Li mem rakontis en 1951, ke li fariĝis esperantisto en la somero de 1905; la nekrologo skribita de lia filo faras lin esperantisto ekde 1904; kaj la historio de la Fondaĵo faras lin kunfondinto de la grupo en 1903. Ni donas la tri.
Fontoj: intervjuo de J. Juan Forné, Boletín n-ro 29 (majo 1951); Boletín n-ro 301; Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo.
Román Ayza y Maquén (datoj nekonataj; aktiva almenaŭ inter 1900 kaj 1913)
Oficiro de la Stabo kaj instruisto de Esperanto. Kunfondinto de la grupo en 1903 kaj dua prezidanto de la Hispana Societo por la Propagando de Esperanto. Li estas tiu, kiu gajnis Soler Valls por la afero, en Enguera, en la somero de 1905, donante al li dupaĝan folion kun la dek ses reguloj; poste li verkis la antaŭparolojn de la du lernolibroj de Soler, El idioma internacional auxiliar Esperanto al alcance de todos kaj El Esperanto al alcance de todos. En 1909 li akompanis Zamenhof en la oficiala vizito al la urbaj aŭtoritatoj.
Li estis doktoro pri Ekzaktaj Sciencoj. En 1900, kiam li jam subskribis kiel emerita leŭtenant-kolonelo de la Stabo, li publikigis la Trigonometría rectilínea y esférica, kaj en 1901, en Valencio, la Tablas para las cotizaciones de títulos. En la Kongreso de Granado de la Hispana Asocio por la Progreso de la Sciencoj li legis, la 24-an de junio 1911, la memuaron «De las excedencias en Aritmética», kie li prezentas «metodon Ayza» por eltiri radikojn; en 1913 li estis ano kaj estrarano de la Hispana Matematika Societo. Li havas artikolon en la Vikipedio en Esperanto.
Atentu: du Ayza. En la reto cirkulas 1999 kiel jaro de lia morto, ne kongrua kun ĉi tiu vivovojo. Kaj cirkulas ankaŭ Román Ayza y de Vargas-Machuca, II barono de Tormoye (Valencio, 2-a de oktobro 1892 – Paracuellos de Jarama, 7-a de novembro 1936), al kiu kelkaj tekstoj atribuas la matematikan verkaron de ĉi tiu: ne povas temi pri la sama homo —li estus okjara, kiam aperis la Trigonometría, kaj dektrijara, kiam Soler Valls konis lin kiel leŭtenant-kolonelon—. Pri la parenceco inter ambaŭ ni havas neniun fonton.
Rafael Duyós Sedó (datoj nekonataj; aktiva ekde 1903)
Militisto. La tria kunfondinto de la Valencia Esperanto-Grupo en 1903.
Generalo Luis Moncada (naskiĝo nekonata – la 6-a de junio 1908)
Luis Moncada en generala uniformo, sur la kovrilpaĝo de La Suno Hispana de februaro 1906: «Generalo de Divizio, Prezidanto de la Grupo de Valencio».
Divizia generalo kaj prezidanto de la Grupo de Valencio dum du jaroj, ekde 1906. Li mortis en junio 1908, antaŭ la vizito de Zamenhof.
Li lernis Esperanton aŭtune de 1905, kiam li estis generalo kaj stabestro en Valencio. La 20-an de oktobro Vicente Inglada dediĉis al li sian Manual kaj sian Vocabulario, kaj la saman tagon Moncada respondis per letero en Esperanto, kiu finiĝis per «Tiu ĉi letero estas mia unua leciono». Kelkajn tagojn poste li esperantigis rakonton aperintan en valencia ĵurnalo, kaj la 2-an de novembro li jam verkis rekte en la lingvo la rakonton «La plej malfeliĉa el ĉiuj». La letero kaj la rakonto aperas en La Suno Hispana de decembro 1905.
En februaro 1906 la revuo montras lin sur la kovrilpaĝo kaj publikigas la novan estraron de la grupo: Moncada, prezidanto; Ayza kaj Inglada, vicprezidantoj; patro Guinart, kasisto; Jiménez Loira, bibliotekisto, kaj Duyós, sekretario. En decembro 1907 li aperas, kiel «General de División», en la patrona komitato de la Sociedad Española para la Propagación del Esperanto.
La nekrologo de junio 1908 diras, ke li prezidis la grupon du jarojn, «ĝis kiam oficialaj devoj igis lin forlasi la urbon de la floroj», kaj ke ankaŭ la esperantistoj de Kartaĥeno «trovis en li afablan kaj fervoran samideanon». Li revenis Valencion, serĉante vane resanigon al nekuracebla malsano, kaj mortis la 6-an de junio.
Ne Mangada. La plej memorata hispana esperantista generalo estas Julio Mangada Rosenörn, kaj en Madrido krome estis Luis Mangada Sanz, en la membrolistoj de 1917 kaj de 1932. Neniu el ili estas tiu ĉi: Julio Mangada ankoraŭ estis infanteria majoro en 1929, Luis Mangada Sanz ankoraŭ aperis en la listoj kiam Moncada jam de dudek kvar jaroj estis mortinta, kaj la tiamaj fontoj ĉiam skribas Moncada, komencante per la letero de 1905, kiun li mem subskribas «LUIS MONCADA».
Manuel Caplliure Ballester (ĉirkaŭ 1873/74 – 1958)
Instruisto laŭprofesie. En 1918 li komencis la Esperanto-kursojn en la Instituto de Lingvoj de la Universitato de Valencio: li estas tiu, kiu enkondukis la lingvon en la universitaton de la urbo. Li estis unu el tiuj, kiuj la 12-an de novembro 1922 interkonsentis en la Scienca Ateneo alporti al Valencio la Unuan Kongreson de Iberiaj Esperantistoj, kaj li reprezentis la Levantan Federacion en la naciaj kongresoj de la dudekaj jaroj. Kaj kiam la movado denove stariĝis post la milito, li estis tie: li prezidis la unuan estraron de Hispana Esperanto-Federacio, konstituita en 1947, kun Federico Rivelles kiel vicprezidanto; en 1951 lin anstataŭis la kuracisto Daniel Llorens Sastre. Li estas do unu el la malmultaj nomoj dokumentitaj ambaŭflanke de la tranĉo de 1939.
Alicia Ballester rakontas, ke ŝia patro Arquímedes parolis al ŝi pri tiu hejmo, kie la tuta familio parolis Esperanton ĉiutage.
Li mortis 84-jara, post longa malsano; la Boletín skribis, ke lia nomo «okupas elstaran lokon en la ora tabulo de la unua epoko de la hispana esperantismo».
Fontoj: atesto de Alicia Ballester Torregrosa (aŭgusto 2026), pri la ĉiutaga Esperanto hejme; Boletín n-roj 30 kaj 31 (1951), pri la prezidanteco de la unua estraro kaj la anstataŭigo; n-roj 108 (marto-aprilo 1958) kaj 109 (majo-junio 1958): la jaro de la morto estas certa, tiu de la naskiĝo venas el la aĝo, kiun donas la nekrologo.
Vicente Inglada Ors (Alacant, 9-a de januaro 1879 – Madrido, 7-a de januaro 1949)
Prezidanto de la Valencia Esperanto-Grupo kaj, poste, honora prezidanto. Militisto, geofizikisto kaj unu el la plej grandaj hispanaj sismologoj de sia tempo —li direktis la Geofizikan Observatorion de Toledo kaj eniris la Akademion de Ekzaktaj, Fizikaj kaj Naturaj Sciencoj—, krom profesoro pri Astronomio. Li estis la prezidanto, kiu akceptis Zamenhof en 1909: li faris la malferman saluton de la postkongreso, tradukis la paroladon de la Majstro kaj improvizis la versojn, kiuj komenciĝas per «En urb’ de la floroj». Klara Zamenhof ĵetis al li rozon el la trajno, en la mateno de la adiaŭo.
Li estis aŭtoro, kun López Villanueva, de la Gramática y Vocabulario de Esperanto, per kiu formiĝis granda parto de la unua valencia generacio. Kaj, kun Rafael Duyós Sedó, de la Curso práctico de Esperanto (Barcelono, José Espasa e hijos, ĉirkaŭ 1906), kiu portis rekomendleteron de Zamenhof. Ĝuste tiu dua libro, ne la unua, atingis la manojn de la esperantisto de Cheste: kiam la Boletín intervjuis lin en 1964, Francisco Máñez rakontis, ke kelkajn monatojn post kiam li aŭdis pri la lingvo «mi trovis en Valencio gramatikon de Duyos-Inglada kaj mi komencis lerni Esperanton tute sola, konante neniun esperantiston. Mi estis tiam dudekjara proksimume».
Fontoj: Real Academia de la Historia, Historia Hispánica, por la datoj; kaj «Niaj pioniroj… Francisco Máñez Sánchez», Boletín de HEF n-ro 145 (septembro-oktobro 1964), p. 12, por la lernolibro per kiu Máñez lernis.
Vicente Marzal Mustieles (datoj nekonataj; aktiva 1908-1934)
Advokato kaj urbkonsilanto de la Urbodomo de Valencio. En 1909 li tradukis la paroladon de la urbestro antaŭ Zamenhof; en 1927 estis li, kiu unuafoje proponis, ke la urbo dediĉu straton al doktoro Zamenhof; kaj en 1934 li parolis, kiel esperantista urbkonsilanto, en la oficiala akcepto de la kongreso de SAT.
Lian duan familinomon donas La Suno Hispana de januaro 1909, kie li aperas kiel Vicente Marzal Mustieles, komitatano de la estraro de la grupo de Valencio.
Francisco Máñez Sánchez (Cheste, 1888 – 31-a de aŭgusto 1969)
Memlernita kamparano, delegito de UEA en Cheste kaj tiu, kiu tie enkondukis Esperanton ĉirkaŭ 1908, fondinte la grupon Lum Radio. En la vilaĝo oni nomis lin «Sargantana».
Li havas eron ĉi tie, ĉar li ne estis nur homo de Cheste: en septembro 1932 la Hispana Esperanto-Gazeto anoncas, ke, ĉar Valencio ne havis ilin, ĝi nomumas regiona komitatano por Valencio de la Hispana Esperanto-Asocio «a D. Francisco Máñez (San Francisco, 4), en Cheste (Valencia)», kaj li ankoraŭ aperas en la listo de komitatanoj de junio 1935. La valencia regiona ofico, plenumata el vilaĝo de la Hoya de Buñol.
Dek unu jarojn pli frue, en 1921, la revuo Hispana Esperantisto priskribas lin kiel «ĉi tiu humila sed pova kaj nelacigebla pioniro de Esperanto, D. de UEA en Cheste», kaj agnoskas al li, ke «li atingis per ĝi gastigi en sia regiono nombrajn aŭstriajn infanojn», laborante «preskaŭ izolite».
→ «Por los niños austríacos»: la esperanta letero kiun publikigis El Pueblo en 1920 → La valenciaj esperantistoj revenas al Cheste en 1950
La dosierkarto de la Fundación Pablo Iglesias diras, ke, kun aliaj esperantistaj grupoj, ili venigis al Hispanio 400 aŭstrajn infanojn kaj ke dek kvin restis sub lia zorgo en Cheste. En 1928 li ricevis la Medalon de la Laboro en la 7-a Hispana Kongreso de Esperanto, en Sevilo, kaj li estis reprezentanto en Cheste de la Tutela Tribunalo por Neplenaĝuloj.
Kaj li estis, kun la sama konstanteco, socialisma aktivulo: membro de UGT kaj de la Socialisma Asocio de Cheste ekde 1918, elektisto de PSOE por Valencio-provinco en aprilo 1936 por la elekto de Manuel Azaña kiel prezidanto de la Respubliko, politika komisaro de la 228-a Bataliono de la 57-a Miksa Brigado kaj direktoro de la Lernejo de Komisaroj de la XXI-a Armekorpuso. Post la fino de la milito oni arestis lin: kondamnita al morto en militjuĝo en Chiva la 19-an de junio 1939, puno ŝanĝita al tridek jaroj de mallibereco la 18-an de oktobro; li eniris San Miguel de los Reyes la 30-an de novembro 1939 kaj eliris kondiĉe liberigita la 10-an de junio 1943. Lia nomo aperas en la listo de 1.286 punitoj de la ordono pri kondiĉa liberigo publikigita en la Boletín Oficial del Estado de la 22-a de julio 1943. Duonjarcenton poste, la sama konstruaĵaro de San Miguel de los Reyes —avenuo de la Constitución, 284— gastigis la plenkreskul-centron «Reina Doña Germana», kie la grupo instruis la Esperanto-kurson de 1997-98.
Nenio el tio aperas en tio, kio estis skribita je lia morto. Nek la Boletín de la Federacio nek nia Valencia Luno diras vorton pri la kondamno, pri la malliberejo aŭ pri la partio: ili parolas pri la «simpla kamparano», kiu faris la miraklon kaj kiu aŭskultis la angoran peton por savi la infanojn de Aŭstrujo. Oni skribis en 1969, kun Franco viva. Devis pasi ok jaroj ĝis la Boletín preterpase menciis, en artikolo pri alia vilaĝano, ke Máñez estis mortkondamnita kaj ke la esperantistoj «ĉefe tiuj de Zaragozo» sukcesis savi lin. Tiun frazon de 1977 subskribas «Cirano», la pseŭdonimo kiun la Boletín atribuas al Rafael Herrero Arroyo. Ke ĝuste la klopodoj de la esperantistoj atingis la ŝanĝon de la puno, restas nedokumentite: tion rakontis liaj proksimuloj.
El tio, kion la nekrologoj ja rakontas, indas reteni du aferojn: ke dimanĉe li piediris al iu proksima vilaĝo por instrui Esperanton al la pastro, al la instruisto aŭ al la kamparanoj, kaj ke, ne estante mem blindulo, li regis brajlon por povi instrui al ili la lingvon.
En 1951 li transloĝiĝis al Zaragozo —li estis edziĝinta al Victoriana Bueno Mendoza, ankaŭ esperantistino— kaj aliĝis al la societo Frateco, kien li iris ĉiutage por instrui aŭ interbabili, ĉiam en Esperanto, ĝis sia morto.
Kie li mortis ne kongruas. La dosierkarto de la Fundación Pablo Iglesias lokas lian morton en Cheste la 31-an de aŭgusto 1969; la Boletín de septembro-oktobro publikigas la tekston de Pura Tamarit, skribitan en Cheste la 14-an de septembro, kiu rakontas, ke la grupo de esperantistoj de Cheste transloĝiĝis al Zaragozo por ĉeesti lian enterigon kaj meti florkronon sur la tombon. Ni notas tion sen solvi ĝin.
La vilaĝo donis lian nomon al strato, kaj memortabulon al la domo kie li naskiĝis. En la Zamenhofa festo de decembro 1985 la esperantistoj de Cheste kaj de Valencio trairis la stratojn «Francisco Máñez» kaj «Doctor Zamenhof» metante laŭrokronojn, kun paroladoj de la urbestro, de Enrique Arnau kaj de la prezidanto de la valencia grupo, Diago; en julio 1993, dum alia vizito al la vilaĝo, oni inaŭguris la memortabulon de la naskiĝdomo.
Kaj premioj plu portas lian nomon. La Federacio aljuĝis la premion «Francisco Máñez» al Félix Navarro Clemente la 18-an de decembro 1971, kaj la kronologio, kiun ĝi publikigis en 1981, notas «Dua Premio “Francisco Máñez”» en 1972. Dudek ses jarojn poste la nomo revenis, nun el Cheste: en januaro 1998 Kajeroj el la Sudo publikigis la verdikton de la Literatura Premio Francisco Máñez, organizita de la Kultura Societo Ateneo La Alianza de Cheste kune kun la lokaj esperantistoj, kiu decidis ne doni ĝin al unusola verko sed aljuĝi tri menciojn —la Kronikoj pri Cheste esperantista de Antonio Marco Botella (100 000 pesetoj), Rakonto iom longa pri leteroj de Kurisu Kei kaj Konkoj en mia poŝo de Sabira Stålhberg (po 75 000)—. Kaj la 2-a Internacia Konkurso «Francisco Máñez», de la samaj organizoj, estis juĝita en 2025 kun 38 verkoj el dudek landoj.
Fontoj: Hispana Esperantisto n-ro 52 (1921); Hispana Esperanto-Gazeto n-roj 17 (septembro 1932), 19 (novembro 1932) kaj 49 (junio 1935); Boletín de HEF n-roj 14 (februaro 1950), 175 (septembro-oktobro 1969, kun la nekrologoj de Miguel Sancho Izquierdo, Pura Tamarit kaj Enrique Arnau Prósper) kaj 223 (fino de 1977); Valencia Luno n-ro 3 (decembro 1969); la dosierkarto «Mañez Sánchez, Francisco» de la Diccionario Biográfico del Socialismo Español de la Fundación Pablo Iglesias (arkivita kopio), kiu citas la CDMH de Salamanko, la dosieron 5.319/Valencia de la Ĝenerala kaj Historia Arkivo de Defendo, la AGA kaj la Historian Arkivon de PSOE; kaj la BOE n-ro 203, de la 22-a de julio 1943. Por la strato kaj la memortabulo, nia Valencia Luno n-ro 16 (januaro 1986) kaj n-ro 37 (julio 1993). Por la premioj, la kronologio de la Boletín n-ro 248 (1981), kiu notas «Dua Premio “Francisco Máñez”» ene de 1972; Kajeroj el la Sudo n-ro 37 (januaro 1998), p. 16, por la verdikto de la literatura premio; kaj Bandú Cheste, 30-a de aprilo 2025, por la internacia konkurso. La referenca biografio estas tiu de José Vicente Castillo García, Una estrella verde en las trincheras. Autobiografía apócrifa de Francisco Máñez (Urbodomo de Cheste, 2023), kiun ni ne konsultis por ĉi tiu ero.
La estraro de 1908
La Suno Hispana de januaro 1908 publikigas la estraron de la grupo de Valencio por la jaro: honora prezidanto Román Ayza; prezidanto Vicente Inglada; vicprezidanto José Aguilar Blanch; sekretario Rafael Duyós; vicsekretario Benito Virgilio Anguiano; kasisto Andrés Piñó; kalkulisto Narciso Escuín; bibliotekisto Ángel Novejarque; kaj estraranoj Augusto Jiménez Loira, Vicente Marzal, Ricardo Picazo, Daniel Martínez, Juan Romero kaj Vicente Mateu.
Pri ok el ili ni scias nenion pli ol tio: ke en 1908 ili subtenis la grupon. La sama folio donas la estrarojn de Enguera —prezidata de Fernando Soler Valls, kun Próspero Ibáñez González vicprezidanto, Manuel Jordá García sekretario, José Real Cros vicsekretario, Juan J. Llorca Viguer kasisto kaj Santiago Aparicio López kaj Joaquín Sánchiz Rico estraranoj— kaj tiun de Simat de la Valldigna, kiun prezidis Morató.
Aliaj nomoj de la dudekaj jaroj
Pri la generacio, kiu organizis la kongreson de 1923 kaj la Levantan Federacion, ni scias la profesion kaj malmulton pli: la advokato Andrés Piñó Alegret (Valencio, 20-a de oktobro 1878 – Valencio, 1945), sekretario kaj poste prezidanto de la Federacio; José Ventura, licenciito pri Sciencoj; Aurelio Yanguas Fleuri —skribata ankaŭ Fleury—, prokuroro; la doktoro Daniel Llorens —verŝajne la Daniel Llorens Sastre, kiun PARES dokumentas kiel loĝanton de Pedralba—, kuracisto, kaj la doktoro Juan Francisco Serra Ferrando, prezidanto de la grupo de Llíria.
Fontoj: Sergi Arrando Máñez, «L’esperantista Andrés Piñó Alegret (València, 1878 – València, 1945)», Braçal 70 (2024), p. 73-92; kaj la Gaceta de Madrid de la 2-a de marto 1916, kie «el Procurador D. Aurelio Yanguas Fleuri» prizorgas proceson de loĝantoj de Enguera.
Tiuj de la milito kaj la rekonstruo (1930-1970)
Luis Hernández Lahuerta (Valencio, 1906 – Valencio, 1961)
Luis Hernández Lahuerta.
Foto reproduktita el la artikolo de Ulrich Lins pri la esperantistoj en la Hispana Enlanda Milito, en versio de José Antonio del Barrio; parto de la bildoj de tiu artikolo devenas el «Laboristaj kronikoj», de Antonio Marco Botella.
Verkisto, tradukisto kaj la plej granda nomo de la valencia laborista esperantismo. Dudek-okjara li prezidis la lokan komitaton de la 14-a Kongreso de SAT (1934). Dum la milito li redaktis Popola Fronto, bultenon en Esperanto por konigi eksterlande la pozicion de la respublikana registaro; kiam ĝi finiĝis, li iris en malliberejon.
Elirinte, li revenis al la laboro: li partoprenis en la fondo de la Hispana Esperanto-Federacio kaj estis la redaktoro de ĝia Boletín, kiu tiam estis presata en Valencio, de 1949 ĝis 1953. La 27-an de februaro 1954 liaj kunuloj omaĝis lin kiel eksredaktoron; en 1957 li denove redaktis ĝin, ĝis 1960 (Boletín n-ro 248, p. 9-12). Li subskribis anonime aŭ per la pseŭdonimo «La legema koboldeto», laŭ tio, kion la Boletín memoris en 1987. Li ankaŭ estis sekretario de la junulara sekcio de Lo Rat Penat. Li tradukis en Esperanton la epizodon El curioso impertinente el Kihoto kaj verkojn de Wenceslao Fernández Flórez kaj de Santiago Ramón y Cajal.
Valencio dediĉis al li straton en la kvartalo Calvari en 1984. → La legema koboldeto → Du stratoj de Valencio kun nomo en Esperanto → Kiel Esperanto revenis post la milito: la rekonstruo, urbo post urbo
Isabel Mesa Delgado (Ronda, 30-a de decembro 1913 – Valencio, 25-a de februaro 2002)
Laboristino, sindikatistino, anarkifeministino kaj kontraŭfrankisma rezistantino, kun grava parto de la vivo en Valencio. Esperanto atingis ŝin per la vojo, pri kiu oni malplej parolas: la Liberecana Ateneo de Ceuta, kie oni instruis la lingvon, kaj la Liberecanaj Junularoj de Tetuano, kiuj agadis sub la ŝajno de esperantista societo. → Isabel Mesa: Esperanto, emancipiĝo kaj kaŝa agado
José Fernando Soler Sempere (Valencio, 1913 – 20-a de marto 1991)
Filo de Fernando Soler Valls, teknika arkitekto laŭprofesie —Ora Medalo de la Oficiala Kolegio de Teknikaj Arkitektoj en 1985— kaj daŭriganto de la Esperanto-kursoj de sia patro. Li publikigis la lastajn eldonojn de la patra gramatiko, ĝis la dek-dua.
Lia malplej esperantista faceto estas la plej surpriza: li rilatis kun figuroj de la teatro kaj de la kanto kiel Pedrito Rico, Concha Piquer aŭ Juanita Reina, kaj dum kelkaj jaroj li estis la reprezentanto en Hispanio de la kantisto Antonio Machín, kun kiu li trakuris la landon. Al pluraj el tiuj artistoj, skribas tiu kiu konis lin, li helpis «home kaj eĉ ekonomie».
En la esperantistaj renkontiĝoj li kutimis vesti sin tute verde. En 1988 li metis sian havaĵon en fondaĵon por disvastigi Esperanton kaj kreis ĝin ne per sia nomo, sed per tiu de sia patro: la «Esperanto-Fondaĵo Fernando Soler», kiu en 2004 eknomiĝis Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo. Li mortis senide; patro kaj filo estas enterigitaj kune en la tombejo de Valencio.
Antonio Madrigal memoras lin malmulte partoprenanta en la ĉiutaga laboro de la grupo, kvankam proksima kiam oni ekparolis kun li, kaj koncentrita antaŭ ĉio sur la publikan disvastigon de la lingvo: laŭ lia memoro, li mem malmulte parolis Esperanton, sed senĉese reklamis ĝin. En la loĝejo, kiun li havis ĉe la haveno, li starigis grandan afiŝtabulon turnitan al la maro, kun la verda stelo kaj la vorto «Esperanto», videblan de malproksime.
Pri la verdo li mem rakontis anekdotojn. Unu: aĉetante televidilon, kaj post longa turnado de la aparato, li finfine demandis al la vendisto, ĉu ne ŝajnas al li, ke la ekrano faras verdajn respegulojn; la vendisto respondis, ke tio verŝajne estas la respegulo de lia propra vesto. Alia: en iu kongreso li aperis unu tagon vestita malhele, iom kurbiĝinta kaj sen la peruko, kiun li kutime portis, kaj la sekvan tagon li revenis verde vestita, kun la peruko surkape kaj bone starigita, por diri, ke tiu, kiu estis tie la antaŭan tagon, estis lia patro. Kaj pri la prezidanto de UEA Ivo Lapenna li diris, ludante per la familia nomo —hispane vale la pena signifas «ĝi valoras la penon»—, ke li havas edzinon, kiu «ankaŭ valoras la penon».
Fontoj: Valencia Luno n-ro 31 (junio 1991), bulteno de la grupo; dokumentaro de la Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo; atestoj de Antonio Madrigal Sáez (aŭgusto 2026) kaj de Rafael Herrero García (27-a de aŭgusto 2026).
Conchita Soler Sempere (? – 20-a de novembro 1966)
Filino de Fernando Soler Valls kaj ankaŭ esperantistino. Ŝia patro dediĉis al ŝi, «en premio a sus virtudes», la sesan eldonon de sia gramatiko kaj la sekvajn (Valencio, marto 1955). En 1966 ŝi ĉeestis la 27-an Hispanan Kongreson de Esperanto, en Bilbao, kaj mortis kelkajn monatojn poste; la dek-dua eldono de la libro memorigas ŝin apud ŝia fotografaĵo.
Vicente Olcina (datoj nekonataj)
Li eĉ gvidis katedron pri Esperanto en la malnova Universitato de Valencio. Li estas unu el la tri nomoj —kun Inglada kaj Caplliure— kiujn la Fondaĵo elstarigas kiel fokusojn de la valencia esperantismo antaŭ la milito.
Rafael Vizcaíno Olcina (naskita en Valencio; mortinta la 3-an de januaro 1973)
Unu el la plej konstantaj esperantistoj de la urbo. Li lernis la lingvon en sia naskiĝurbo ĉirkaŭ 1912: en decembro 1962 la grupo festis liajn orajn nuptojn kun Esperanto kaj doktoro Herrero transdonis al li pergamenon. Post kvindek jaroj da agado li ankoraŭ instruis en la Lerneja Grupo Cervantes, por infanoj de ok ĝis dek kvar jaroj, kaj en la Universitato de Valencio por plenkreskuloj.
La Boletín de la Federacio donas datojn al tiu universitata kurso: li ĝin inaŭguris en novembro 1960, ĵus nomumita prezidanto de la grupo, kaj li ĝin gvidis ĝis li foriris al Barcelono, ĉirkaŭ la fino de 1962; en julio 1961 la sekvan oni jam anoncis «kiel dum pasintaj jaroj». Pri la Lerneja Grupo Cervantes, male, la fontoj ne diras la samon: la bulteno de septembro 1961 atribuas tiun kurson —dudek ses lernantoj, kun la aprobo de la urbestro Rincón de Arellano— al doktoro Rafael Herrero. Eble ambaŭ tie instruis en malsamaj momentoj; ni ne scias.
Fontoj: Boletín n-roj 135, 157 kaj 195; ĉi tiu lasta, de januaro-februaro 1973, donas la novaĵon pri lia morto.
Rafael Herrero Arroyo (Sète, Francio, 1898 – Valencio, 28-a de novembro 1977)
Kuracisto-dermatologo kaj, dum jardekoj, la publika vizaĝo de Esperanto en Valencio: instruisto de la grupaj kursoj jaron post jaro, voĉo de la «Esperantista Mikrofono» de Radio Alerta, aŭtoro de la ŝercoj, kiujn la Boletín publikigis sub la subskribo «D-ro Cirano», kaj prezidanto de la Hispana Esperanto-Federacio inter 1954 kaj 1962, la jaroj en kiuj la Federacio estis, praktike, valencia institucio. Honora prezidanto ekde 1963 ĝis sia morto.
La pseŭdonimo, kaj Cheste. Ke «D-ro Cirano» estis li, tion diras la Boletín dufoje: en la nekrologo de 1977 —li kunlaboris «per objektivaj artikoloj, kelkaj el ili subskribitaj sub la pseŭdonimo D-ro Cirano»— kaj en la n-ro 283 de 1987. Tio gravas, ĉar tiu subskribo portas la tekston, kiu en 1977 unuafoje preterpase menciis, ke Francisco Máñez estis mortkondamnita kaj ke la esperantistoj savis lin. Tamen tiu artikolo aperas en la sama numero, kiu anoncas la morton de Herrero, la 28-an de novembro 1977: aŭ ĝi estas unu el liaj lastaj tekstoj, aŭ subskribis ĝin alia persono per la sama nomo, kaj tion ni ne povas solvi. Kio ja konstateblas estas, ke la subskribo ne estis ŝildo: ĝi jam subskribas ŝercojn en la Boletín de 1949, kaj la artikolo de 1977 aperas du jarojn post la morto de Franco kaj duonjaron post la unuaj elektoj.
Herrero kaj Cheste kruciĝas trifoje: en 1950 li parolis en la teatro de la vilaĝo dum la eliro de la Federacio, en junio 1969 li prezidis en Cheste la omaĝon al la pioniroj kaj dediĉis ĝin al Máñez —kiu estis malsana kaj ne povis ĉeesti, kaj kiu mortis tri monatojn poste—, kaj en 1977 aperas tiu frazo subskribita «Cirano».
→ D-ro Herrero, tridek jaroj da kursoj kaj ok da prezidanteco → La valenciaj esperantistoj revenas al Cheste en 1950
Fontoj: Boletín de HEF n-roj 7 (1949), 14 (februaro 1950), 175 (septembro-oktobro 1969), 223 (fino de 1977) kaj 283 (novembro-decembro 1987); kaj Valencia Luno n-ro 3 (decembro 1969).
Ernesto Tudela Flores (Barxeta, 1894 – Valencio, 29-a de januaro 1974)
Kuracisto —akuŝisto kaj ĥirurgo— kaj la vortaristo de la hispana Esperanto-movado de la kvindekaj kaj sesdekaj jaroj. Kun Herrero li subtenis la postmilitajn kursojn. La Boletín adiaŭis lin dirante, ke la lia estis «silenta sed aktiva vivo» por Esperanto.
Li instruis en la Montepío de la Dependencia Mercantil, ĉe la strato San Vicente, kaj el tie eliris granda parto de la valenciaj esperantistoj de la kvindekaj kaj sesdekaj jaroj: inter ili Rafael Herrero García, kiu lernis la lingvon ĉe li kaj ne ĉe sia patro.
Liaj vortaroj plenigis mankon, kiun la hispana movado suferis de jardekoj. La kongreso de Valencio de 1952 nomumis komisionon de fakuloj por doni al la hispanlingvanoj seriozan vortaron; tiu, kiu fine ĝin eldonis, estis li sola: la Vocabulario Español-Esperanto (Valencio, Presejo Peris, 1956; 232 paĝoj kaj 22.000 vortoj, kun antaŭparolo de Rafael Herrero Arroyo), la Vocabulario Esperanto-Español (1959), Diccionario elemental por komencantoj (1963) kaj, en 1966, multe pli ampleksa dua eldono de la unua —528 paĝoj—. Ankaŭ la libroservon de la Federacio li mem administris el Valencio. La Vikipedio en Esperanto konsideras lin la plej grava Esperanto-vortaristo de tiuj jardekoj en Hispanio.
Li estis dum jardekoj delegito de UEA en Valencio kaj landa reprezentanto de la Universala Medicina Esperanto-Asocio en Hispanio. Li verkis sciencan disvastigadon en Esperanto por la Boletín —unu el liaj artikoloj klarigas, kio estas la tifoida febro— kaj en 1961 Las Provincias intervjuis lin pri la lingvo. En aprilo 1954 la bulteno donis pri li novaĵon tute fremdan al la vortaroj: li ĵus venkis en turniro de valencia pilkludo per ligna batilo kontraŭ multe pli junaj ludantoj, «kvankam nia samideano, “sekrete”, estas jam sesdekjara».
La tabulo de la Medicina Fakultato de 1918 de la Universitato de Valencio donas lin kiel devenanta el Barcheta —Barxeta—. Li mortis la 29-an de januaro 1974.
Fontoj: Boletín n-ro 201 (januaro-februaro 1974), kiu anoncas lian morton kun la dato, kaj n-ro 202 (marto-aprilo 1974), kun la nekrologo de Luigi Minnaja, kiu trarigardas la vortarojn kaj la postenon ĉe la medicina asocio; n-ro 96 (decembro 1956), por la priskribo de la unua vortaro kaj la komisiono de 1952; n-ro 64 (aprilo 1954), por la profesio kaj la turniro; n-ro 158 (novembro-decembro 1966), por la kontoj de la libroservo; n-ro 127 (majo-junio 1961), por la intervjuo de Las Provincias; n-ro 14, por la artikolo pri la tifoida febro; la naskiĝjaron donas la Vikipedio en Esperanto, laŭ kiu li naskiĝis en 1894 —tio kongruas kun la bulteno de 1954, kiu jam nomas lin sesdekjara—; kaj la tabulo de Medicino de 1918.
Juan Devís Calpe (mortinta la 6-an de novembro 1976)
Prezidanto de la Valencia Esperanto-Grupo kaj membro de la estraro de la Hispana Federacio. Li aperis unuafoje en la paperoj kiel lernanto: en 1951, finante elementan kurson, li improvizis saluton en la lingvo, kiun li ĵus lernis. Li mortis subite pro embolio; la novaĵon donis la programo «Esperantista Mikrofono» de La Voz de Levante kaj la valencia esperantismo adiaŭis lin amase.
Fonto: Boletín n-ro 218, de novembro-decembro 1976. Ĉi tie ni longe skribis 1968: tio estis nia eraro, kaj la bulteno, kiu donas la novaĵon, estas de 1976.
Ernesto Pérez (datoj nekonataj; aktiva en la kvindekaj jaroj)
Horloĝisto kaj veterana esperantisto de la valencia rondo. En 1959 la Boletín dediĉis al li artikolon pro motivo, kiu havas nenion komunan kun la lingvo: post jaroj da laboro, li inventis mekanismon por turnigi sonorilojn sen ŝnuroj.
Andrés Candela (datoj nekonataj; aktiva inter 1954 kaj 1962)
Juvelisto, kaj la veterana lernanto de la grupo. La 10-an de julio 1954, kiam la lernantoj de la finiĝanta kurso invitis siajn instruistojn al vespermanĝo en la hotelo Munich, estis li —«la plej malnova el la lernantoj»— kiu parolis nome de ĉiuj por danki ilin; la omaĝitoj estis Hernández Lahuerta, Rafael Vizcaíno kaj tria instruisto kun la familia nomo Prades.
En oktobro de tiu sama jaro li sukcese trapasis la ekzamenon pri lingva kapablo de la Federacio. Lia spuro en la Boletín, tamen, estas alia: li verkis enigmojn —krucvortojn kaj, antaŭ ĉio, ŝak-problemojn—. La numero 87, de aprilo 1956, petis trairi la sesdek kvar kvadratojn per la ĉevalo sen paŝi dufoje sur la saman.
Fontoj: Boletín de HEF n-roj 64 (aprilo 1954) kaj 88 (aprilo 1956), pri la enigmoj; 68 (1954), pri la vespermanĝo; 70 (oktobro 1954), pri la ekzameno; 135 (decembro 1962); kaj atesto de Rafael Herrero García (aŭgusto 2026), kiu estas tiu, kiu diras, ke li estis juvelisto.
Ricardo Quiles (datoj nekonataj; aktiva almenaŭ inter 1950 kaj 1959)
Unu el la konstantaj nomoj de la grupo en la postmilita tempo, kaj el la malmultaj, kiuj lasis propran subskribon en la Boletín: li kreis kaj gvidis la traduk-konkurson «Lernu tradukante!», kaj en decembro 1953 li subskribas la adiaŭan paĝon de la rubriko, «ĉe la fino de la jaro, en kiu ĝi naskiĝis», transdonante ĝin al nova redaktoro. En la donac-listoj de la Federacio li aperas jaron post jaro.
La 22-an de januaro 1950 li iris kun la valencia ekspedicio al Cheste, kie «el antiguo y distinguido samideano Ricardo Quiles leyó unas cuartillas en nuestro querido lenguaje». Li ankoraŭ aperas en la listoj de 1959, kaj en 1987 la Boletín ankoraŭ memoris lin inter tiuj, kiuj subtenis la Federacion de la valenciaj jaroj, kun Bosch, Santamaría, Hurtado, Forné, Llorens, Tudela, Devís, Prades, Guillén kaj Vizcaíno.
→ La valenciaj esperantistoj revenas al Cheste en 1950
Fontoj: Boletín de HEF n-roj 14 (februaro 1950), 60 (decembro 1953), 117 (septembro-oktobro 1959) kaj 283 (novembro-decembro 1987).
Aliaj nomoj de la postmilita tempo
El la rondo, kiu kunvenis posttagmeze en la orĉat-trinkejo Chaume —Ruzafa 7, apud Colón, kiu inter 1949 kaj 1955 estis ankaŭ la sidejo de la Federacio— kaj kiu instruis en la Montepío de la Dependencia Mercantil, ĉe la strato San Vicente, restas nomoj, kiuj ne donas pli ol paron da linioj. En 1949 la Boletín rakontis, ke la valenciaj esperantistoj kunvenis tie «ĉiujn labortagojn, de la tria kaj duono ĝis la kvara kaj duono», kaj ke oni parolis «en Esperanto kaj pri Esperanto, pri arto, kulturo, vojaĝoj», oni montris la korespondaĵojn ricevitajn el la tuta mondo kaj oni ne akceptis klaĉojn nek disputojn kondukantajn al malpaco. La posedanto, J. Chaume, mem estis esperantisto: en la sama bulteno li anoncis, ke li deziras korespondi kun samideanoj el orienta Azio.
Jaime Juan Forné estis unu el la tri redaktoroj de la programoj de la «Esperantista Mikrofono», kun M. Vidal kaj Antonio Collado. En 1957 la estraro de la Federacio elektis lin por mastrumi la centran oficejon, sed li devis rezigni post nelonge, ĉar la firmao, en kiu li laboris, translokis lin al Madrido. Tre katolika, li disputis pri politiko kun Hernández Lahuerta sen ke tio forprenu de ili la amikecon.
Antonio Collado anstataŭis lin en la oficejo: li estis preparinta dum jaroj, silente, la teknikan parton de la semajna elsendo de Radio Alerta, kaj estis li, kiu iradis al la hejmo de doktoro Herrero por preni la tekstojn.
José Seguer García, el Torrent, estis kasisto de la grupo jam en 1959 kaj ankoraŭ aperis en la membrolistoj en 1990: pli ol tridek jaroj en la sama diskreta posteno.
Doktoro Federico Poveda estis alia el la kuracistoj-esperantistoj de la rondo: lia estas la kroniko de la Boletín de februaro 1950 pri la eliro al Cheste, la plej bona propraokula priskribo, kiun ni havas pri tio, kiel oni vivis Esperanton en la vilaĝo. Lian familinomon ni skribis ĉi tie Pobeda; la Boletín ĉiam subskribas lin Poveda, kaj tiel ni korektas ĝin.
→ La valenciaj esperantistoj revenas al Cheste en 1950 Pri iu Guzmán, kiu instruis la lingvon al siaj gefiloj, kaj pri iu Santa María ni havas nenion krom la familia nomo.
Fontoj: Boletín n-roj 2 (1949), pri la orĉat-trinkejo; 47 (novembro 1952), 103 (julio 1957) kaj 117 (septembro-oktobro 1959); Valencia Luno n-ro 25 (februaro 1990); kaj notoj de konversacio kun Rafael Herrero García (27-a de aŭgusto 2026).
Fernando Manzanera Martínez (5-a de februaro 1910 – majo 2006)
Esperantisto de Cheste ekde la dudekaj jaroj kaj instruisto de Enrique Arnau. Li lernis la lingvon je la aĝo de dek ok jaroj, ĉirkaŭ 1928, ĉe Francisco Máñez Sánchez, kiu enkondukis ĝin en la vilaĝon. Lia filo rakontas, kiel ili studis: junuloj, kiuj revenis de la kampo kaj devigis sin pasigi la dimanĉan posttagmezon parolante nur esperante —matene oni laboris—.
Dum la militservo en Barcelono, ĉirkaŭ 1931, li aliĝis al la esperantista grupo de la kvartalo Gràcia, kie estis multaj fervojistoj.
Li militis ĉe la respublikana flanko, en la fronto de Madrido, kaj laboris en la propagando de sia partio. Poste li restis markita —«la ruĝulo», diras la filo, kiel multaj aliaj en la vilaĝo—, kaj inter la reprezalioj li memoras monpunon pro laboro dimanĉe.
Li plu instruis esperanton post la milito: Enrique Arnau, tiu kiu havas straton en Cheste, estis unu el liaj lernantoj, «li kaj kelkaj pliaj».
Li aperas inter la chestanoj de la libro de la 13-a Hispana Kongreso (Valencio, 1952), en la sama listo kiel Enrique Arnau Prósper, Walter Máñez Cariñena kaj José Soriano Haro.
La 1-an de majo 1993, dum la 4-a Kongreso de la Valencia Esperanto-Federacio, okazinta en la urbodomo de Cheste kiel preparo de la Universala Kongreso de Valencio, okazis «ĉarma omaĝo al la veteranaj esperantistoj de Cheste, memorante ĉiam la enkondukanton de E-o en Cheste, S-ro Francisco Máñez Sánchez» (Valencia Luno n-ro 37). Lia filo memoras lin omaĝata tiun tagon kiel la plej aĝan de la vilaĝo.
Kuba ĵurnalistino, Marisa Rodríguez, de Radio Havano, intervjuis lin pli ol unu horon en esperanto. Fine li diris al la filo, ke li ne parolis ĝin de jardekoj kaj ke li memoris ĉion. La familio ne konservas kopion.
Fontoj: libro de la 13-a Hispana Kongreso (Valencio, 1952); Valencia Luno n-ro 37 (julio 1993); telefona interparolo kun Fernando Manzanera Mas, la 8-an de septembro 2026.
Félix Navarro Clemente (Caudete de las Fuentes, 20-a de novembro 1908 – Valencio, 28-a de julio 1999)
Instruisto. Li instruis Esperanton al siaj propraj lernantoj en la lernejoj de la Patronato de la Juventud Obrera dum pli ol dudek jaroj, gvidis tie la infanan koruson «Esperanto» kaj, pro la manko de instrumaterialoj, mem faris siajn —la Curso práctico elemental de Esperanto (1987), Gramática práctica kaj la Esperanta kanzonaro—. Li prezidis la grupon en 1980, prezentis Esperanto en la radio ĉe Radio Klara ekde 1986, kaj lia estas la gotika kaligrafio de la partituroj de Valencia Luno. Premio «Francisco Máñez» en 1971, la 18-an de decembro, en Zaragozo.
Li venis el la Freinet-movado —tion establas la esploro de Alfred Ramos i González, Mestres de la impremta. El moviment Freinet Valencià (1931-1939) (Universitat Jaume I, 2015)—: la lernejan presilon, la klasĵurnalon kaj la korespondadon inter lernejoj li jam praktikis antaŭ la milito, kaj ĝuste tiun korespondadon li poste faris en Esperanto kun la infanoj de la Patronato. Ankoraŭ meze de la sepdekaj jaroj li gvidis Esperanto-kursojn en la Someraj Lernejoj de Valencia Lando.
Li instruis ĝis la fino: laŭ Isabel Giménez, filino de Juan Antonio Giménez, preskaŭ naŭdekjara kaj jam blinda li ankoraŭ iris instrui Esperanton en la ONCE, la hispana organizo de blinduloj.
La Esperanto-kursojn de la grupo li gvidis en la Dioceza Lernejo Nuestra Señora del Socorro, en la strato Salas Quiroga de Arrancapins, kies direktoro estis Juan Antonio Giménez: la paroĥestro tion permesis. El tiuj lecionoj eliris Giménez mem, kiu poste gvidis la konversacian kurson, dum Navarro gvidis la elementan.
La 15-an de decembro 1982, en la sesio de la Tago de Zamenhof, li prelegis pri la aktualeco de la poemo La Vojo de Zamenhof —«poemo kiu instigas nin ne perdi la fidon je la venko de Esperanto»— kaj donis ekzemplojn kiuj, laŭ li, montris ke la fina enkonduko estas proksima: interalie, la propono kiun Jugoslavio farus favore al Esperanto en la kunveno de nealiancitaj landoj en Nov-Delhio, planita por marto 1983.
→ Don Félix Navarro, la instruisto kiu instruis Esperanton al siaj lernantoj
→ Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo
Vicente Martí Miñana (datoj nekonataj; aktiva inter 1963 kaj 1971)
Instruisto de la grupo, kaj «lerta poligloto» laŭ la bulteno de la Federacio. Kiam Rafael Vizcaíno foriris al Barcelono, en januaro 1963 estis li kiu daŭrigis la Esperanto-kurson de la Universitato de Valencio, kaj krome li malfermis alian en la Sindikata Domo. En septembro 1969 li gvidis la rapidajn gramatikajn kursojn per kiuj la grupo preparis la jarajn kursojn, kaj en novembro 1971 li ankoraŭ donis la eklernigan kurseton antaŭ la normala kurso.
Li estas ankaŭ tiu, kiu, inter la 8-a kaj la 23-a de junio 1970, instruis Esperanton al grupeto de komencantoj, inter kiuj estis Jesús Raposo, kiu jarojn poste ankoraŭ dankis lin skribe.
Emilio Verdú Ferrandis, «Lunatikulo» (datoj nekonataj; aktiva almenaŭ inter 1960 kaj 1975)
Emerito, kiu dediĉis la emeritiĝon al la instruado de Esperanto. Valencia Luno portretas lin en 1969 per unu linio, kiu valoras kiel biografio: «Nia samideano Verdú estas bona, malnova esperantisto, kiu, de sia emeritiĝo, tre imitinde, uzas sian tempon instruante Esperanton. Do, li semas kaj semas konstante…»
La grupo pagis al li la Universalan Kongreson de Madrido. En la Zamenhofa tago de decembro 1967 —leciono la 15-an, vespermanĝo de sesdeko da personoj la 16-an kaj la diservo la 17-an—, Rafael Herrero Arroyo dediĉis la honorigon de la vespero «al la malnova kaj ekzemploplena sam. Emilio Verdú, daŭra propagandisto kaj instruisto, kiu iros al la venonta kongreso en Madrid, stipendiita de la grupo, pro liaj meritoj kaj entuziasmo por Esperanto». Temis pri la 53-a Universala Kongreso, tiu de aŭgusto 1968.
Li loĝis en la Cabanyal —ĉe la strato Doctor Lluch—, la marista kvartalo de Valencio, kaj de tie li instruis. En 1971 la bulteno rakontas, hispanlingve, ke «nuestro veterano Emilio Verdú se ha encargado de aleccionar a un numeroso grupo de jóvenes, en el populoso barrio marítimo de la Malvarrosa» —li prizorgis la instruadon de granda grupo da junuloj en la apuda kvartalo Malva-rosa. Jam en 1969 li gvidis la mallongan kurson, kiu naskiĝis el la radioprogramo de la grupo. La unua fojo, kiam ni dokumentas lin, estas multe pli frue, en anonceto de la Boletín de septembro 1960: li deziris korespondi kun esperantistoj el la tuta mondo «pri ĉiuj temoj» kaj interŝanĝi poŝtmarkojn kaj bildkartojn.
Voĉdonanto de la estraro. La asembleo de la 9-a de novembro 1974 elektis lin sesa voĉdonanto de la estraro de la grupo, prezidata de Juan Devís Calpe.
«Lunatikulo». Tiel li subskribis —vortludo kun la nomo de la bulteno— kaj tiel li skribis, ŝerce. Lia kontribuo de 1969 al Valencia Luno estas fantazio pri la Luno, kiu trapasas la kraterojn de Platono, Koperniko kaj Arkimedo, la marojn de Fekundeco kaj Sereneco, la kanonkuglegon de Jules Verne kaj la raketojn de la modernaj scienculoj, kaj finas surtere: «ankaŭ, ĉe ni, svarmas lunatikuloj, kiuj revas trafi 14 rezultatojn ĉe la intervetoj, kaj fariĝi milionuloj!» —la 14 rezultatoj estas la quiniela, la hispana futbala veto, kie oni devis diveni la rezulton de dek kvar matĉoj. Li adiaŭis petante pardonon al la legantaro «se mi, malserioze aŭ ŝerceme, verkis tiun ĉi skribaĵeton, ĉar ankaŭ mi estas LUNATIKULO».
Ne konfuzu lin kun la aliaj Verdú-oj. La valencia esperantismo havis plurajn, kaj ili ne estas dokumentita familio: Antonio Verdú Caselles, el Elĉo, aktiva ekde la okdekaj jaroj; Evaristo Verdú Gisbert, el la grupo de Alakanto, forpasinta ĉirkaŭ 1997; kaj Conchita Verdú Díez, ankaŭ el Alakanto, sekretariino de la grupo en la sepdekaj jaroj.
Fontoj: Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio n-roj 123 (septembro-oktobro 1960), 165 (januaro-februaro 1968) kaj 207 (januaro-februaro 1975); kaj Valencia Luno / Lunradio n-roj 2 (1969), 5 (1971) kaj 7 (1975).
Juan Devís (datoj nekonataj; prezidanto de la grupo ĉirkaŭ 1969-1970)
Prezidanto de la Valencia Esperanto-Grupo fine de la sesdekaj jaroj, kaj instruisto de ĝi. En novembro 1966 li gvidis la perfektigan kurson, dum doktoro Rafael Herrero gvidis tiun por komencantoj. En decembro 1968 li prezidis la Zamenhofan vespermanĝon kun preskaŭ cent ĉeestantoj, kaj en 1970 estis li kiu transdonis al Félix Navarro la pergamenon per kiu la grupo dankis lian laboron.
Emilio Prades (datoj nekonataj; aktiva inter 1954 kaj 1955)
Instruisto de la kursoj de la grupo meze de la kvindekaj jaroj, ofte kune kun Luis Hernández: la bulteno nomas ilin kune ĉe la fino de la kursoj de 1954 kaj de 1955, kiam la lernantaro invitis ilin al vespermanĝo. En 1955 li verkis en Esperanto dokumentitan artikolon pri sankta Vincento Ferrer, patrono de la urbo, kiu aperis en la jara revuo de la asocio dediĉita al la sanktulo.
Juan Bosch Fornals (datoj nekonataj; prezidanto en la sepdekaj kaj okdekaj jaroj)
Li transprenis la prezidantecon de la grupo post Devís kaj konservis ĝin dum multaj jaroj —la Boletín nomas lin «nia veterana prezidanto»—. Sub lia prezidanteco estis inaŭgurita la sidejo ĉe Gran Via de Ferran el Catòlic, 45, kun parolado de Ada Fighiera-Sikorska, kaj la grupo fariĝis protekta membro numero 1187 de la Federacio.
La 15-an de decembro 1982, jam denove prezidanto, li malfermis la prelegan sesion de la grupo per demando: «Ĉu estas proksima la fina venko de Esperanto?». Lia respondo ne estis lingva: la unua kondiĉo, li diris, estas ke la homo forigu la egoismon kaj la malbonon; poste venus per si mem Esperanto kiel internacia lingvo, «simbolo de paco kaj amo inter la homoj».
→ Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo
Fonto: Boletín de HEF n-ro 256 (marto-aprilo 1983).
Santiago Miquel Planas (20-a de februaro 1920 – post 2003)
Katedra profesoro. Li gajnis la katedron la 17-an de aprilo 1950, tridekjara, kaj la oficiala rangolisto publikigita en la BOE de 1979 —el kie venas la preciza naskiĝdato— lokas lin en Entreprenaj Studoj de Valencio. Li instruis Ekonomion en la Komerca Lernejo, kaj lia nomo aperas inter la dek ses profesoroj de la bildotabulo de la kurso 1963-1964, konservata en La Nau. Laŭ Luis Salag, antaŭe li estis komerca fakulo (perito mercantil), el tiuj de antaŭ la ekzisto de la Fakultato de Ekonomio.
En la grupo oni memoras lin kiel homon, kiu parolis Esperanton flue kaj tenis tre bone la kontojn de la domo. La paperoj pravigas la memoron:
- Membro de la Hispana Federacio, numero 1.147; la adresaro de 1962 jam lokas lin en Valencio, ĉe la strato Artes Gráficas.
- En 1964, prezidanto de la loka komitato de la 25-a Hispana Kongreso de Esperanto, tiu de la jubileo, okazinta en Valencio de la 21-a ĝis la 24-a de julio (Boletín n-ro 141). La Boletín n-ro 160 nomas lin prezidanto de la valencia asocio.
- En 1975, estrarano en la estraro prezidata de Juan Devís (Boletín n-ro 207).
- Kaj en 1993, sepdek-trijara, kasisto de la loka komitato de la 78-a Universala Kongreso, kun Augusto Casquero kiel prezidanto kaj Rafael Peris okupiĝanta pri la filatelo (Kongresa Kuriero de la kongreso).
La lasta spuro, kiun ni konas pri li, estas de 2003: li aperas kiel aliĝinto numero 62 de la 62-a Hispana Kongreso de Esperanto, en Valencio, kiam li havis okdek tri jarojn. Ni ne scias, kiam li mortis, nur ke tio okazis post tiu kongreso.
Fontoj: rangolisto de katedraj profesoroj, BOE de la 12-a de majo 1979; bildotabulo de la Komerca Lernejo, kurso 1963-1964 (Universitat de València, UV004472, CC BY 4.0); Adresaro de HEF de 1962; Boletín de HEF n-roj 126, 132, 141 (1964), 143, 160 kaj 207 (1975); Kongresa Kuriero de la 78-a Universala Kongreso; libro de la 62-a Hispana Kongreso (Valencio, 2003); atesto de Luis Salag (aŭgusto 2026).
La samtempuloj (1970-1990)
Jesús Raposo Montero (A Estrada, Pontevedra, 30-a de oktobro 1918 – Valencio, 16-a de decembro 1999)
Jesús Raposo Montero en kultura semajno de Esperanto en Calafell, en oktobro 1998 (Vikimedia Komunejo, CC0).
Bienregistristo, liberpensulo, pacifisto kaj civitano de la mondo. Li ĉiam deklaris sin «homaranisto», adepto de la doktrino pri homa frateco, kiun Zamenhof formulis apud la lingvo.
Li lernis Esperanton en Valencio de la 8-a ĝis la 23-a de junio 1970, en kurso de Vicente Martí Miñana. Pro laboraj motivoj li lasis ĝin ripozi, kaj kiam li emeritiĝis, en 1990, li dediĉis sin al ĝi: li estis vicprezidanto de la Valencia Esperanto-Grupo en la lastaj jaroj de sia vivo.
Li verkis Poema de la Creación y del Destino, Manifiesto por la Paz kaj la eseon Homo, homaro, kreanta naturo, kiun li prezentis en kongresoj kaj kiun la Federacio eldonis en broŝuro.
Kaj li lasis ion, kio ankoraŭ daŭras: danke al liaj klopodoj, la Filologia Fakultato de la Universitato de Valencio malfermis la pordojn al la oficialaj Esperanto-kursoj. Li mortis 81-jara kelkajn tagojn post la Zamenhof-tago, kiun la grupo festis la 11-an de decembro en la salonoj de la Centro Aragonés de Valencio; li ĉeestis tie, ĉe la paelja tagmanĝo. La 22-an okazis meso en la preĝejo de Sankta Isidro kun multaj esperantistoj.
Dato kiu ne kongruas. La Boletín diras, ke li «fariĝis esperantisto komence de 1972», sed li mem datis sian kurson en junio 1970. Ni donas la du.
Fontoj: intervjuo en la Boletín n-ro 330 (1997); nekrologo, Boletín n-ro 344 (2000); atesto de Raúl Salinas Monteagudo, ĉeestinta tiun manĝon (aŭgusto 2026).
Du interplektitaj familioj
La esperantismo de ĉi tiu domo trairas kvar generaciojn kaj interplektiĝas kun tiu de la Casquero-familio. La punktolinioj estas kontraŭdiro de la fontoj: la nekrologo de la Boletín faras Manuel Caplliure onklo-avo de Arquímedes Ballester; la familio diras, ke li estis onklo.
Figura 1
Ulises Arquímedes Ballester Vaquero (Marsejlo, 10-a de novembro 1911 – Valencio, oktobro 1990)
Ĉizisto kaj restaŭristo de murpentraĵoj —la Goya-verkoj de El Pilar kaj de San Antonio de la Florida, la Transparente de la katedralo de Toledo, San Baudelio de Berlanga—, li portis Esperanton al Alcoi ĉirkaŭ 1951, prezidis la Madridan Esperanto-Liceon kaj estis komitatano de la organiza komitato de la 33-a Hispana Kongreso (Madrido, 1973). Edzo de Trinidad Torregrosa kaj patro de Alicia Ballester.
→ Arquímedes Ballester, la restaŭristo de Goya kiu portis Esperanton al Alcoi
Trinidad Torregrosa Belvis (Cocentaina, septembro 1919 – Valencio, januaro 2013)
Naskita en Cocentaina en septembro 1919, ŝi loĝis en Alcoi, kiel Arquímedes Ballester, kun kiu ŝi edziniĝis en 1951 laŭ la familio: kiam la Boletín tion anoncas, en februaro 1952, ĝi priskribas ambaŭ kiel «tre aktivajn membrojn de nia Federacio kaj fervorajn pionirojn en Alcoy», do ŝi jam laboris por la lingvo antaŭ la geedziĝo. En julio 1952 ŝi aliĝas al la 13-a Hispana Kongreso de Valencio kun la numero 123, ĝuste malantaŭ sia edzo. En la sepdekaj jaroj ŝi estis sekretario de la Madrida Esperanto-Liceo dum li ĝin prezidis. Ŝi estas la patrino de Alicia Ballester Torregrosa. Ŝi mortis en Valencio en januaro 2013.
Fontoj: Boletín de HEF n-ro 38 (februaro 1952); libro de la 13-a Hispana Kongreso de Esperanto, Valencio, julio 1952; atesto de ŝia filino Alicia Ballester Torregrosa (aŭgusto 2026).
Alicia Ballester Torregrosa (Valencio, julio 1952)
Sekretariino de la Madrida Esperanto-Liceo en 1981, en la estraro prezidata de Augusto Casquero: la sama rolo, kiun ŝia patrino plenumis en la sepdekaj jaroj. Filino de Arquímedes Ballester kaj Trinidad Torregrosa, kaj edzino de Augusto Casquero, kun kiu ŝi konatiĝis en festo de la Madrida Esperanto-Liceo en 1974, kiam ŝia patro prezidis la grupon. Tion rakontis li mem en intervjuo al la Boletín, kie li priskribis la sian kiel «malnovan esperantistan familion: ankaŭ la avo estis esperantisto, kaj eĉ la praonklo», kiu estis Caplliure.
Ŝi naskiĝis en Valencio en julio 1952, la monato de la 13-a Hispana Kongreso, kaj ŝi rakontas, ke oni aliĝigis ŝin tie kiel bebon, kun la gepatroj. La presita listo de la kongresa libro registras nur la patron, kun la numero 122, kaj la patrinon, kun la 123.
Ŝi havas la medalon Klara Silbernik, kiun transdonis al ŝi Gian Carlo Fighiera —siavice edzo de Ada Fighiera-Sikorska, kiu dum pli ol tridek jaroj gvidis Heroldo de Esperanto—. La premion kreis en 1975 Luis M. Hernández Izal, fondinto de la Hispana Esperanto-Muzeo, por distingi ĉiujare la edzinon de hispana esperantisto, kiu subtenis lin en lia agado, kiel faris kun Zamenhof la sia, Klara Silbernik (Boletín n-ro 255).
La filoj. Ili havis du, ambaŭ esperantistoj laŭ tio, kion la patro rakontis en intervjuo de 2011: Augusto Casquero Ballester (n. 20-a de januaro 1984) kaj Víctor Enrique Casquero Ballester (n. 1988). La pli juna estis baptita en Esperanto la 17-an de julio 1988, dum la meso de la 48-a Hispana Kongreso en Valencio, celebrita de pastro Manuel Casanoves kaj kun la ĥoro Verda Stelo de Madrido kantanta; la bulteno de la Federacio prezentis lin kiel la unuan infanon baptitan en Esperanto. Dek jarojn poste li partoprenis en la 31-a Internacia Infana Kongreseto, en Sommières, dum la 83-a Universala Kongreso de Montpeliero (1998). La pli aĝa estis, en la Infana Kongreseto de Gresten (Aŭstrio, 1992), tiu, kiu anoncis en Esperanto —vestita kiel valenciano— ke la Universala Kongreso de la sekva jaro okazos en Valencio; en la infana kongreseto de 1993, en la kolegio CEU San Pablo de Montcada, li estis la sola hispano kaj rolis kiel interpretisto por la direktorino de la lernejo kaj por la gazetaro. Li ankaŭ legis en Esperanto dum la meso de la valencia renkontiĝo en Cheste, en majo 1993, naŭjara, kaj en januaro 1994 lia patro postulis en Levante la rajton de la filo studi Esperanton en publika lernejo.
Pri la Madrida Liceo ŝi rakontis, kiel ĝi estis interne —la ejoj, la kursoj en du kaj tri vicoj, la koruso Verda Stelo, la super-8-filmo—: ni kolektis tion en La Madrida Liceo, plenplena.
Ŝi konservas de jardekoj leteran amikecon en Esperanto kun esperantistino el Bydgoszcz, kiu komencis korespondi kun Casquero, kiam li lernis la lingvon: la amikino gastis ĉe ŝi dum la Universala Kongreso de 1993, kaj ŝi mem multfoje gastis ĉe tiu, en Pollando.
En 1984 —ŝia pli aĝa filo havis kelkajn monatojn— ili iris al El Toboso, kie la cervanta muzeo kolektas eldonojn de Don Kiĥoto en dekoj da lingvoj, kaj ili donacis tie ekzempleron en Esperanto. Akceptis ilin la urbestro, kiu aperas sur la fotoj kun la infano en la brakoj, kaj poste oni proponis al ili aperitivon el manĉa fromaĝo, serana ŝinko kaj vino.
Ŝi rakontas ankaŭ la scenon dum la reveno de kongreso, kiam la Civilgvardio haltigis ilian aŭton: unu el ili —ŝi kredas memori, ke temis pri Juan Carlos Ruiz— ekklarigis al ili de kie ili venis kaj kio estas Esperanto, kaj la afero finiĝis kun unu el la gvardianoj aĉetanta de li gramatikon.
Fontoj: Boletín de HEF n-roj 246 (1981), 287 (1988), 290 (1989), 299 (1991) kaj 337 (1998); Valencia Luno n-roj 20 (novembro 1988) kaj 37 (julio 1993); Levante, 27-a de januaro 1994 (Bitoteko); intervjuo kun Augusto Casquero en El Popola Ĉinio, 10-a de aŭgusto 2011; ŝia atesto (decembro 2025 kaj aŭgusto 2026).
Generacio kiu dancas. La intervjuo de 1989 faras Caplliure praonklo de ŝi; la nekrologa noto de 1991 faras lin praonklo de la patro. Unu el la du kalkulas unu generacion tro. Ni ne povas solvi tion.
Ángeles Fernández González (Ribadavia, Ourense, 14-a de novembro 1921 – Serra, Valencio, 18-a de majo 2003)
Edzino de Jesús Raposo Montero. En 1997, en la 56-a Hispana Kongreso de Esperanto, ŝi ricevis la premion Klara Silbernik —tiun, kiun la Hispana Muzeo de Esperanto kreis por rekoni la virinojn, kiuj subtenas la esperantan laboron el hejme, laŭ la ekzemplo de la edzino de Zamenhof— pro ŝia «sinofera kaj valora» subteno.
Fonto: atesto de Berta Raposo Fernández (aŭgusto 2026).
Pascual Pont Martínez (Xàtiva, 1937 – Valencio, 13-a de aprilo 2023)
Humanisto, sindikatisto kaj veterana esperantisto de la grupo. La intelekta kaj politika esperantisto: lin interesis la lingvo, sed precipe tio, por kio ĝi utilas. Li estis parto de la komitato de la kongreso de 1988 kaj, kiel prezidanto de la grupo, li estis tiu, kiu en januaro 1984 petis de la Urbodomo la straton por Hernández Lahuerta.
En decembro 1982 li estis estrarano kaj bibliotekisto de la grupo, kaj en julio 1983 li jam prezidis ĝin: tiel li aperas, kiel prezidanto de la Valencia Esperanto-Grupo, en la listo de instruistoj, kiun la grupo aldonis al la peto al la Generalitat pri la pilota eksperimento pri Esperanto en la meza instruado. La prelego, kiun li faris, portretas lin: «Tri gravaj esperantistoj», kiuj por li estis Hilda Dresen —la estona poetino kaj tradukistino—, Eŭgeno Lanti, la fondinto de SAT kaj de la laborista esperantismo, kaj Helmar Frank, la kibernetikisto, kiu mezuris la propedeŭtikan valoron de la lingvo. En lia esperantista agado kunfluis lia intereso pri la poezio, pri la laborista movado kaj pri la scienca popularigo. Tio ne estis izola afero: li faris multajn prelegojn, kaj en la grupo oni memoras lin kiel la plej intelektan homon de la domo. Laŭ Antonio Madrigal, estis li, kiu instigis Pont-on, sian laborkolegon, viziti la kursojn de la grupo.
Pascual Pont (maldekstre), José «Pepe» Añó (meze) kaj Elías Hernández (dekstre) dum tagmanĝo de la grupo, la 22-an de decembro 2007.
Li estis fakdelegito de UEA dum jaroj. En septembro 2022 li revenis al la kunvenoj de la grupo, en la Kafo-Kunveno, kiu okazis en lia kvartalo, kaj donacis al la anoj du artikolojn siajn, publikigitajn hispanlingve en ne-esperantista revuo, kiuj tuŝis Zamenhof-on, la sociajn aspektojn de la lingvoj, la religion, la valencian, Vikipedion kaj la kreolajn lingvojn. Li ankaŭ estas aŭtoro de matematikaj libroj, kiuj vendiĝis en la librejo de la Politeknika Universitato de Valencio.
Fontoj: Boletín de HEF n-ro 256 (marto-aprilo 1983); fotografio de la 22-a de decembro 2007 kaj arkivo de la konversacio de la grupo (septembro 2022); atestoj de Antonio Madrigal Sáez kaj de Luis Salag (aŭgusto 2026). → Pascual Pont Martínez, Esperanto kiel ilo por pensi la mondon
Vicente Martorell Eixarch (ĉirkaŭ 1939 – 13-a de januaro 2026)
Notario laŭprofesie kaj membro de la grupo. Li mortis la 13-an de januaro 2026; la funebra anonco prezentis lin kiel emeritan notarion kaj Ĵurintan Kavaliron de Sankta Vincento Ferrer.
Lia kariero estis longa kaj tre vojaĝema: li deĵoris en Mota del Marqués, Sort, Tremp, Montblanc, Carlet, Carcaixent, Manises, Mislata, Valencio kaj Mataró, kaj ekde 1998 en Badalona, ĝis kiam en 2003 li translokiĝis al Burjassot, de kie li emeritiĝis en decembro 2004, atinginte la sesdek kvin jarojn.
En 1987 li estis kvina en la kandidatlisto de Frente Nacional, la partio de Blas Piñar, por la elektoj al la Eŭropa Parlamento.
Li defendis Esperanton skribe en la gazetaro. La 8-an de marto 2003, el Badalona, li publikigis en La Vanguardia leteron titolitan «El esperanto», proponante la internacian lingvon anstataŭ la kampanjon por ke la kataluna estu oficiala en Eŭropa Unio, kion li nomis «triba vilaĝanismo»; respondis al li, tri semajnojn poste kaj en la sama ĵurnalo, la sekretario de la Kataluna Esperanto-Asocio — la tuta interŝanĝo estas ĉi tie reproduktita. Kaj en la bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio li skribis dufoje, en 1988 kaj en 2007, defendante la reĝimon de Franco: en la dua li diris ke, se ne eblas esti esperantisto kaj «frankisto», li forigos la unuan.
Fontoj: La Vanguardia, 8-a de marto 2003, p. 26; BOE de la 17-a de januaro 2005 (emeritiĝo); notaria listo de Badalona por la deĵorjaroj. Ke li estis membro de la grupo, tion aportas la grupo mem. La mortodato, el la funebra anonco publikigita en Las Provincias.
Augusto Casquero de la Cruz (Plasencia, Cáceres, 31-a de januaro 1945 – Valencio, 19-a de septembro 2023)
Se la moderna epoko de la grupo havas nomon, ĝi estas ĉi tiu. Li fariĝis esperantisto en 1969, en la kurso de doktoro Herrero, kaj finfine instruis la lingvon en Madrido kaj Valencio, kaj ankaŭ en Slovakio, Pollando, Usono kaj Ĉinio. Prezidanto de la loka komitato de la 78-a Universala Kongreso (Valencio, 1993) kaj de duono da dekduo da hispanaj kongresoj, prezidanto de la Valencia Federacio ekde 1999 kaj de la Hispana de 2005 ĝis 2008, kaj instruisto de la unuaj Esperanto-kursoj en Hispanio kun kredit-valoro, ĉe la Universitato de Valencio.
→ Augusto Casquero, duono da vivo instruante Esperanton tra la mondo → Aŭgusto Casquero de la Cruz, adiaŭ al nekomparebla esperantisto
Clara Casquero de la Cruz (mortinta en Valencio la 3-an de decembro 2007)
Ŝi eniris Esperanton en 1969, en kurso de doktoro Rafael Herrero, kaj ŝi ne eniris sola: ŝi iris kun du fratoj kaj du fratinoj, la kvin samtempe en la sama kurso. El tiu klasĉambro de tuta familio venas granda parto de la grupo de la sekvaj jardekoj. Ŝi estis sekretariino de la Valencia Esperanto-Grupo kaj partoprenis kongresojn kaj renkontiĝojn, hispanajn kaj internaciajn. En julio 1971 ŝi aperas, kun siaj tri gefratoj, en la listo de kongresanoj de la 31-a Hispana Kongreso de Esperanto, en Alikanto, ĉiuj kvar el Alfafar.
Dum la Universala Kongreso de 1993 pola esperantisto grave malsaniĝis, pro tromboflebito, kaj devis esti hospitaligita. La aŭtobuso, per kiu li venis, revenis al Pollando post la kongreso, kaj li ankoraŭ estis en la hospitalo; kiam oni elhospitaligis lin, li ne havis kien iri, kaj la fratinoj Casquero gastigis lin hejme dum monatoj, ĝis li resaniĝis kaj povis reveni. Clara, flegistino, estis tiu, kiu prizorgis lin.
Fontoj: la nekrologo de la Boletín de HEF n-ro 381 (2007); atesto de Alicia Ballester Torregrosa (aŭgusto 2026).
Aurora Casquero de la Cruz (aktiva almenaŭ inter 1971 kaj 1974)
Fratino de Augusto kaj de Clara. En julio 1971 ŝi estas aliĝinta al la 31-a Hispana Kongreso de Esperanto en Alikanto —numeroj 194 ĝis 197 de la listo: Augusto, Aurora, Clara kaj Laura, sinsekve, ĉiuj el Alfafar. En 1974 la adresaro de la Hispana Esperanto-Junulara Societo denove listigas ŝin kun Augusto kaj Clara, nun ĉe la kazerno de la Civilgvardio, la tri ĉe la sama adreso: ilia patro estis civilgvardiano kaj la familio loĝis en la kazerna domo. La adresaro presas la lokon kiel «Benimadet», kio ne ekzistas; la dokumentita kazerno en la urbo estas tiu de Benimaclet, sed la papero tion ne diras, kaj ni ne konsideras la aferon solvita.
Instruistino laŭprofesie, ŝi gvidis Esperanto-kurson en Ademuz, en la permanenta lernejo por plenkreskuloj, kie ŝi estis dungita, kaj en 1983 ŝi partoprenis la Universalan Kongreson de Budapeŝto.
Fonto de tiuj du informoj: atesto de Alicia Ballester Torregrosa (aŭgusto 2026).
Laura Casquero de la Cruz (dokumentita en 1971)
La kvara fratino. Ŝi aperas en la sama listo de kongresanoj de la 31-a Hispana Kongreso de 1971, tuj post Aurora kaj Clara. Ŝi ne reaperas en la adresaro de 1974 nek en iu ajn bulteno, kiun ni havas: provizore tio estas la sola scio pri ŝi.
Pri la kvar: la listo de la libro de la 31-a Kongreso estas fermita «hasta el momento de la edición», do ĝi dokumentas la aliĝon, ne nepre la ĉeeston.
Enrique Casquero de la Cruz (datoj nekonataj; dokumentita en 1984)
La kvina frato de la kurso de 1969. La nekrologo de Clara rakontas, ke kvin gefratoj eniris kune — ŝi, «du fratoj kaj du fratinoj» —, sed en la kongreso de Alikanto de 1971 aperas nur kvar: Augusto, Aurora, Clara kaj Laura. La mankanta estas li, laŭ tio, kion rakontas la familio.
En 1984 la bulteno de la grupo prezentas lin kiel «samideanon de nia Grupo»: la 19-an de februaro li kuris la kvaran Popularan Maratonon de Valencio —42,195 km, 1.379 atletoj— kaj finis ĝin en tri horoj kaj kvindek ok minutoj.
Inĝeniero pri vojkonstruado, li laboris kiel respondeculo pri trafiksekureco en la Valencia Komunumo. Li partoprenis la 59-an Universalan Kongreson de Esperanto, tiun de Hamburgo, en 1974.
Fontoj: Valencia Luno n-ro 10 (aprilo 1984); nekrologo de Clara Casquero en la Boletín de HEF n-ro 381 (2007); atesto de Alicia Ballester Torregrosa (aŭgusto 2026).
Jaime Juan Sendra, «Jau el Holandés» (Villalonga, 25-a de julio 1959 – 17-a de julio 2026)
Esperantisto, poeto kaj amatora muzikisto, ligita al la grupo dum jardekoj. Li aĉetis sian unuan Esperanto-lernolibron por dudek pesetoj, kvardek aŭ kvindek jarojn antaŭ ol rakonti tion. Por li la lingvo estis ligita al la interna ideo: la frateco inter homoj el malsamaj landoj. Li publikigis la poemaron Las camelias del amanecer.
En la aŭtuno de 2019, kiam la grupo reorganiziĝis, li estis el tiuj, kiuj zorgis pri la praktikaj aferoj: la loterio, la bilanco prezentota al la asembleo kaj la tagordo de la kunvenoj. → Memore al Jau «el Holandés» · La intervjuo pri Las camelias del amanecer
Juan Bautista Fontecha Soto (Aretxabaleta, Gipuzkoo, 7-a de oktobro 1960 – Valencio, julio 2017)
Mezlerneja instruisto. En 1988, dudek-okjara, li prezidis la grupon: li estas la «Juan Fontecha», kiun la ĵurnalo Levante intervjuis tiun julion, kiam li intertraktis kun la Generalitat la enkondukon de Esperanto en pilotan lernejon de EGB kaj la asocio havis ĉirkaŭ kvarcent membrojn. Li prezidis la grupon ĝis 1990. Li estis sekretario de la unua patronaro de la fondaĵo kreita de José Fernando Soler Sempere kaj, ĉe la morto de ĉi tiu lasta en 1991, li transprenis la prezidantecon. Li mortis 56-jara.
Antonio Madrigal memoras, ke li bone parolis Esperanton kaj ke li akompanis kaj prizorgis Soler Sempere, kun kiu li havis proksiman rilaton: «li estis por li kvazaŭ filo». Madrigal havis la impreson, ke li faris tion pro korinklino kaj ne pro intereso.
Fonto de la buŝa atesto: Antonio Madrigal Sáez (aŭgusto 2026).
Ángel Mañero González (? – 25-a de julio 2018)
Oficisto de la Banko de Valencio kaj unu el la plej veteranaj membroj. Li helpis prepari la historian vortaron de Vicente Tudela kaj partoprenis asidue en la agadoj de la grupo. En la lastaj jaroj, kiam li jam ne povis iri al la hispanaj kongresoj, li aliĝis tamen «kiel solidara helpo», kaj plaĉis al li ricevi hejmen la libron de la kongreso.
Lia dokumenta spuro etendiĝas dum pli ol duonjarcento. Jam en 1962 li aperas en la Boletín de la Federacio inter la solvintoj de la enigmoj de la revuo. En 1964 li estis sekretario de la loka komitato de la 25-a Hispana Kongreso de Esperanto, la jubilea, okazinta en Valencio de la 21-a ĝis la 24-a de julio: ĝin prezidis Santiago Miquel Planas, kun Miguel Saballs kiel kasisto kaj Rafael Herrero, Francisco Amorós, José Pérez Catalá, José Pérez Sempere kaj Juan Devís kiel voĉdonantoj. Poste lia spuro perdiĝas ĝis la naŭdekaj jaroj: li aliĝis al la hispanaj kongresoj de Malago (1994), San Sebastián de los Reyes (2000), Alcalá de Henares (2005) kaj Ronda (2014), ĉiam kiel valenciano, kaj en 2004 li figuras inter la 317 membroj de la Hispana Esperanto-Federacio. Kvindek du jaroj da spuro.
Fontoj: Boletín de HEF n-roj 131 (1962), 141 (1964) kaj 366 (2004); kongresaj libroj de la hispanaj kongresoj de 1994, 2000 kaj 2005; listo de aliĝintoj de la kongreso de Ronda (2014).
José «Pepe» Añó Belda (Sollana, ? – februaro 2025)
Li estis el Sollana kaj loĝis en la kvartalo Campanar, en Valencio.
El lia trapaso tra la esperantismo restas libro, kiu ankoraŭ cirkulas: AEIOU. Internacia lernolibro por infanoj, Esperanto-metodo por infanoj, kiu estis vendata en la libroservo de la Federacio kaj kiun oni povis mendi ankaŭ rekte de li. Jarojn poste la bulteno ankoraŭ citis ĝin kiel «la libron por infanoj de José Añó, verkon konatan en la tuta mondo per UEA»; ĝi restas en la katalogo de la asocio de Alacant, kaj la retpaĝo dediĉita al ĝi, aeioudesperanto.es —«Bonveno al a e i o u de esperanto»— plu estas enrete.
Li estis parto de la redakcio de Internacia Lingvo, la revuo kiun la Fondaĵo eldonis en 1989, kaj li aperas en la estraroj de la Valencia Federacio.
Li mortis en februaro 2025, post jaroj da batalo kontraŭ kancero. La bulteno de la Hispana Federacio dediĉis al li nekrologan noton.
Rafael Peris Solaz (? – 25-a de junio 2020)
Fervojisto —tiel li mem skribis, en Esperanto, sur sia karto de kunlaboranto de la Fondaĵo: fervojisto—. Li estis ankaŭ kolektanto: en kongreso en El Puig, en 2006, li prezentis filatelan ekspozicion kun ampleksa kolekto de poŝtmarkoj rilataj al Esperanto, kaj la sekvan jaron li faris alian en Borriana kun Rodolfo Canet. Jam en 1988 li estis prizorginta la poŝtmarkojn kaj la stampilojn de la 48-a Hispana Kongreso.
En la Norda Stacidomo li konis duonan mondon, kaj inter la fervojistaj kolegoj li vendis multe da loterio.
Li estas registrita kiel membro de la Hispana Federacio ekde 1984 —numero 2.725— kaj en 1990 li eniris la estraron de la grupo, kiel vicsekretario.
La 1-an de aprilo 1990, en la eksterordinara asembleo de la Valencia Filatela Federacio, en la Ateneo Mercantil, estis li, kiu proponis peti specialan poŝtstampon por la Universala Kongreso de 1993; la asembleo aprobis ĝin. Li estis ankaŭ la ligo de la grupo kun IFEF, la internacia federacio de la fervojistaj esperantistoj, kaj li iris al ĝiaj kongresoj: pri tiu de Triesto (2009) li skribis al la organizantoj, ke ĝi estis «bela kongreso, speciale por ni filatelistoj, pro la poŝta stampo, kiu estis tre sukcesa», kaj li ankoraŭ vojaĝis al tiu de San Benedetto del Tronto (2014).
La lia estis, verŝajne, la plej bona kolekto de Esperanto-poŝtmarkoj ekzistanta, kaj li pruntedonis ĝin al la kongresoj por ke oni povu ekspozicii ĝin. Kiam li mortis, ĝi transiris al la manoj de José Pérez Sempere.
Lia lasta kontribuo estis iri al la Hispana Kongreso de Malago, en 2019, jam malsana kaj en rulseĝo. Li mortis la 25-an de junio 2020. La decembra numero de 2020 de Valencia Luno dediĉis al li la nekrologan noton.
Fontoj: Boletín de HEF n-roj 263, 287 kaj 375; Kajero el la Sudo n-ro 74 (2007); Valencia Luno n-roj 25, 26 kaj 27 (1990) kaj decembro 2020; TEA-Bulteno, julio-aŭgusto 2009; listo de partoprenantoj de la 66-a Kongreso de IFEF (2014); atesto de Luis Salag (aŭgusto 2026).
José Pérez Sempere (17-a de majo 1935 – 2022)
Prezidanto de la Valencia Esperanto-Grupo dum preskaŭ tridek jaroj: li transprenis la postenon en 1990 —laŭ la bulteno Valencia Luno n-ro 26— kaj lasis ĝin en decembro 2019. Kiel prezidanto de la grupo li subskribis en Cheste, la 3-an de februaro 1991, la fondan akton de la Valencia Esperanto-Federacio, kaj estis estrarano en ĝia unua estraro. Li plu ĉeestis la estrarkunsidojn de la federacio ĝis bone en la 21-a jarcento.
Li naskiĝis la 17-an de majo 1935. La familio ne scias, kiel li venis al Esperanto, sed ja scias, ke li lernis ĝin ĉe «don Félix» —la instruisto Félix Navarro Clemente, kiu aperas pli supre— kaj ke li konatiĝis kun sia edzino en la Grupo mem.
Lia edzino estis Pepita Górriz, ankaŭ esperantistino, fratino de José María Górriz, skulptisto kaj pentristo, kiu loĝis en Parizo, edziĝis kun francino kaj mortis juna.
Kun la sama nomo estas multe pli frua spuro: en 1961 li jam sendis al la Boletín de la Federacio gazetajn eltondaĵojn pri Esperanto por ke ili restu registritaj. Nun, kiam ni konas la naskiĝdaton, la aĝo kongruas: li havus 26 jarojn.
Li kunhavis kun Rafael Peris Solaz la ŝaton al filatelo, kaj tial la kolekto de Esperanto-poŝtmarkoj de Peris —verŝajne la plej bona, kiu ekzistis— transiris al liaj manoj, kiam ĉi tiu mortis en 2020.
Luis Salag priskribas lin kiel kompromisiganton —pli ol «neŭtralulon»—, el «la flanko de la kompromiso»: kapabla paroli kun homoj de kontraŭaj politikaj ideologioj. Eble tial li restis dudek naŭ jarojn ĉe la kapo de la grupo.
La grupo dediĉis al li omaĝan meson la 19-an de novembro 2022, celebritan de pastro Ángel García, dominikano kaj iama membro de la grupo.
Fontoj: bulteno Valencia Luno n-ro 26; fonda akto de la Valencia Esperanto-Federacio (1991), en la Registro de Asocioj; atestoj de lia filo José María kaj de Luis Salag (aŭgusto 2026), kaj notoj de konversacio kun Rafael Herrero García (27-a de aŭgusto 2026).
Rafael Herrero García (21-a de decembro 1934)
Filo de doktoro Rafael Herrero Arroyo. Entreprenisto de konfekcio, de laborvestaĵoj kaj industriaj vestaĵoj. Esperanton ne instruis al li lia patro: li lernis ĝin en la klasoj de doktoro Ernesto Tudela Flores en la Montepío de la Dependencia Mercantil. Li difinas sin «malbona esperantisto, sed esperantisto»: li akiris la kapablecan atestilon de la Federacio, estis dum jaroj protekta membro numero 108 de HEF kaj en 1988 eniris kiel kasisto de la unua patronaro de la fondaĵo kreita de José Fernando Soler Sempere, kio aperis publikigita en la BOE. Li lasis tion jarojn poste, kiam venis la momento denove subskribi ĉe la notario kaj li jam ne volis pliajn devojn; anstataŭis lin juna patrono.
La tuta familio aperas aliĝinta en la bulteno de la 19-a Hispana Kongreso de Esperanto (Castelló, 1958) kaj, la sekvan jaron, en la listo de la 20-a, en Malago —numeroj 36 ĝis 39, sinsekve—: la doktoro Herrero Arroyo, lia edzino Pilar García Villagrasa kaj la filoj Rafael kaj Enrique Herrero García. Aperas ankaŭ kiel protekta membro iu María del Carmen Herrero García, la fratino, elektita «Fraŭlino Esperanto» en la hispana kongreso de Madrido de 1973 kaj delegito de Valencio en la junulara sekcio la sekvan jaron. Ŝi studis la lingvon kun amikino kaj la alia frato ne interesiĝis: tiu, kiu tenis ĝin, estis li.
En lia domo oni ricevis la Heroldo de Esperanto kaj El Popola Ĉinio, kaj tie manĝis eksterlandaj esperantistoj: japano, nederlandanoj, emerita angla policano. Li iris al la hispanaj kongresoj de Gijón, Madrido kaj Malago —lia frato, al tiu de Barcelono— kaj tie li konatiĝis kun pastro Casasnovas, kun Luis de Otaola kaj kun la familio Mimó.
Unu el la vizitantoj estis la franco Jean Pelletier, piloto de la Unua Mondmilito kaj aŭtoro de libro pri la monatoj, kiujn li pasigis en la malliberejoj de Franco. Rafael estis invitita dudek tagojn en lia domo; al lia patro, male, ne plaĉis, ke Pelletier venu al Valencio, ĉar iu povus rekoni lin.
Fonto: notoj prenitaj dum konversacio en lia domo, kun li kaj kun lia edzino Amparo Martínez Esteve, la 27-an de aŭgusto 2026.
Antonio Madrigal Sáez (26-a de aŭgusto 1950)
Manuel Gargallo Monforte, neidentigita partoprenantino, Antonio Madrigal Sáez, José Ramón López Tejerina kaj Juan Carlos Ruiz Sierra, sidantaj antaŭ tendo.
4-a tendaro de HEJS, en Gandio, en aprilo 1980. De maldekstre dekstren: Manuel Gargallo Monforte, neidentigita partoprenantino, Antonio Madrigal Sáez, José Ramón López Tejerina kaj Juan Carlos Ruiz Sierra. Foto disponigita de Antonio Madrigal Sáez (septembro 2026), kiu datas la tendaron de la 3-a ĝis la 7-a de aprilo; la raporto de la Boletín lokas ĝin de la 3-a ĝis la 6-a. La identigon de López Tejerina konfirmis Alicia Ballester Torregrosa.
Li eniris 14-jara kiel metilernanto en Macosa, la fabrikon de fervoja materialo, kaj esperantistiĝis pro la radio: ĉirkaŭ 1969 aŭ 1970, aŭskultante la transistoron en la lito, trafis lin programo en lingvo, kiun li ne rekonis kaj kiu finiĝis anoncante senpagajn kursojn ĉe la strato San Vicente. Ĝi estis «Esperantista Mikrofono», de La Voz de Levante. Li iris tien kun laborkolego kaj ilin akceptis doktoro Rafael Herrero, kiu proponis instrui ilin.
Laŭ lia atesto, la unua kerno, kiu komencis relevi la grupon en tiuj jaroj, estis Isidro Rey, Carlos N. Moya Seguí kaj li mem, kaj Manuel Gargallo Monforte aliĝis poste. Kun José Miguel Bernabéu Egea li pasigis tri monatojn da vendredoj kaj sabatoj katalogante per skribmaŝino la bibliotekon de la grupo en la ĉambreto de San Vicente. Kiam ili devis forlasi tiun lokalon, li trovis la loĝejon ĉe Gran Via de Ferran el Catòlic, 45 kaj portis tien la seĝojn: tiujn kun skribtabuleto el la metilernejo de Macosa, kiun la entrepreno ĵus fermis. Li mem instruis la duan nivelon de la kurso, kaj por tio li uzis la gramatikon de Fernando Soler, bone presitan, kiun la filo plu reeldonis. Li rakontas ankaŭ, ke estis li, kiu instigis Pascual Pont-on, sian laborkolegon, viziti la kursojn. Li korespondis kun duono de la mondo —la unua korespondantino loĝis en Prago— kaj kopiis la leterojn permane per kalkeopapero por ne ripeti sin en la sekva. La Boletín registras lin en 1983 kiel protektan membron numero 2.478, el Valencio.
Esperanto kiel lernejo. Kun malmulta lerneja bazo —li eklaboris 14-jara—, estis Esperanto, kiu instruis al li, jarojn poste, kio estas kazo, nominativo kaj genitivo, kio estas la morfologio kaj la sintakso, kaj kiel legi parte germanan kunmetitan vorton. Tio estas la propedeŭtika valoro de la lingvo rakontita de interne.
Li malabonis sin de la asocio en 2024, kvankam li konservis la kontakton kun la grupo. En aŭgusto 2026 li donis sian buŝan ateston por rekonstrui la memoron de tiu epoko.
Fontoj: Boletín de HEF n-ro 256 (marto-aprilo 1983); propra atesto (aŭgusto 2026).
La du versioj de la katalogado. José Miguel Bernabéu Egea memoras ĝin alie: li parolas ne pri tri sinsekvaj monatoj, sed pri iri tien «kelkajn fojojn», kaj li datas tion eble en 1977. (Lia atesto, aŭgusto 2026.)
Rodolfo Canet Marín (1929 – Alikanto, 22-a de novembro 2018)
Ŝtatoficisto en la haveno de Alikanto, esperantisto ekde 1950 kaj delegito de UEA dum pli ol kvindek jaroj, li estis tiu, kiu donis kontinuecon al la alikanta movado dum duonjarcento: prezidanto de la Esperanto-Grupo de Alikanto, prezidanto de la komitato, kiu venigis la 31-an Hispanan Kongreson de Esperanto al Alikanto en julio 1971, kaj kunfondinto de la valencia kaj murcia federacio.
Jam en majo 1956 la Boletín rakontis, ke li parolis antaŭ la mikrofono de Radio Alicante, intervjuata de redaktoro de la stacio, kaj ke li respondis «tre trafe» al la demandoj pri la facileco lerni la lingvon, la kongresoj kaj la landa kaj internacia movadoj. La kampanjo, kiun li faris kun aliaj esperantistoj de la urbo por disvastigi la lingvon, finiĝis, laŭ lia nekrologo, en la kreo de la Esperanto-Grupo de Alikanto en 1967.
Lia plej videbla verko estas la kongreso de 1971. En januaro la Boletín publikigis la lokan komitaton, kiun li prezidis —kun Miguel Cazorla Vela kiel vicprezidanto kaj, inter la voĉdonantoj, José M.ª Bernabéu Franco, el Callosa de Segura—, kaj anoncis ĉirkaŭ 400 hotelajn rezervojn jam parole aranĝitajn. En marto, la gazetaro kaj la radiostacioj de Alikanto jam kontaktis la komitaton «en la persono de ĝia prezidanto sinjoro Rodolfo Canet Marín», al kiu oni faris plurajn intervjuojn. En la kongresa listo aperas, kun la numeroj 13, 14 kaj 15, Etelvina Castelló de Canet kaj José Damián kaj Rodolfo Enrique Canet Castelló: la edzino kaj la filoj.
La postenojn oni povas sekvi jaron post jaro en la bulteno. En februaro 1972 li estis estrarano de la grupo de Alikanto; en marto de tiu jaro li kandidatis al la estraro de la Hispana Esperanto-Federacio por la zono Levanto, Andaluzio kaj Kanariaj Insuloj kaj malvenkis je du voĉoj —68 kontraŭ 70— antaŭ Juan Devís Calpe, el Valencio. En 1975 li sukcesis en la dua kurso, tiu de Esperanto-instruisto, en la sama sesio kiel Augusto Casquero. En februaro 1976 la provinca asembleo denove elektis lin prezidanto, kun Francisco Zaragoza Ruiz kiel vicprezidanto kaj Bernabéu Franco kiel estrarano; jarojn poste li plu estis en la komitato, jam prezidata de Francisca Sánchez Mayoral. Li havis la numeron 477 de la Federacio.
Ekster la postenoj, du aferoj. En 1989 li subskribis en Internacia Lingvo, la revuo de la Esperanto-Fundación «Fernando Soler» de Valencio, artikolon pri la historio de la alikanta esperantismo, kiu estas unu el la malmultaj entutaj rakontoj, kiujn ni havas pri ĝi: el tie venas la foto de la «Fraŭlino Esperanto» de 1971. Kaj li estis filatelisto, fakulo pri la Esperanto-temo: lia kolekto estis montrita en la 16-a Filatela Ekspozicio de la provinco Alikanto —de la 15-a ĝis la 28-a de septembro en Benissa kaj ĝis la 15-a de novembro en la Palaco de la Deputitaro—, kaj la provinca deputito pri Kulturo transdonis al li diplomon.
Li restis proksima al la movado ĝis tre alta aĝo. En 2004 li subskribis en la Boletín la recenzon de Vojaĝo en Esperanto-lando de Boris Kolker, kaj li estas unu el la ses patronoj, kiujn agnoskas la Gazetoteko Lanti, ĉar ili aktive protektis ĝin tuj de ĝia apero, en 2003 —la arkivon oni decidis en la kongreso de la federacio okazinta en Murcio tiun majon, kaj la kovrilo de Kajeroj el la Sudo, kiu poste portos lian nekrologon, montras lin tie, apud José Miguel Bernabéu Egea—.
Kaj estas valencia parto, kiu aperas en neniu bulteno. En 2011, 82-jara, li aperis en la komentoj de la reta revuo de Quatretonda, en la Vall d’Albaida, kie li loĝis knabaĝe. Li skribis en la hispana: «mi loĝis malgranda en QUATRETONDA (de 1936-1944), kaj tiu vilaĝo markis min por bono en mia tuta persono, tiu marko estas pli enradikiĝinta ol se oni farus ĝin per fajro». Li rakontis, ke li estis tie meshelpanto kaj ke li iris kun sia amiko Enrique, «Boleta», al la ermitejo por preĝi antaŭ la Kristo de la Fido. Kiam legantino riproĉis al li, ke li skribas «Cuatretonda», li akceptis la lecionon kaj promesis ne forgesi ĝin; kaj kiam alia respondis al li valencie, li mem ekskribis valencie: li ne volis plu uzi la hispanan, por ke tio estu okazo praktiki «nian valencian lingvon» kaj lerni ĝin observante, kiel la aliaj skribas, por «iom post iom» fari almenaŭ «borumballes» — lignorazaĵojn. Li estis pasiginta sesdek jarojn en internacia lingvo kaj okdekdujara li lernis skribi tiun, kiun li havis kiel gepatran.
La nekrologo de la Hispana Esperanto-Federacio diras, ke li mortis la 22-an de novembro 2018. Kajeroj el la Sudo, kiu dediĉis al li la kovrilon de la numero 101, donas la 21-an kaj misskribas lian familinomon («Canet Martín»). Jesús de las Heras, kiu konis lin, memoris lin parolanta «pri esperantismo kaj esperantistoj, pri la Hispana Enlanda Milito, pri eraroj komunaj de esperantistoj kaj ĉefe pri bonhumoro kaj vivĝojo», kaj rakontis, ke li sendis al li oficialajn poŝtmarkojn de la universalaj kongresoj, ĉar li mem ne plu kuraĝis ĉeesti ilin, pro la aĝo kaj pro la devo zorgi pri sia edzino.
Fontoj: Boletín de HEF n-roj 89 (majo 1956, Radio Alicante), 183 kaj 184 (1971, la kongresa komitato kaj la gazetaro), 190 (1972, la estraro de Alikanto), 191 (majo-junio 1972, la voĉkalkulo), 210 (julio-aŭgusto 1975, la ekzamenoj), 214 (marto-aprilo 1976, la prezidanteco), 257 (junio 1983, la federacia numero), 283 (la komitato de Sánchez Mayoral), 365 (2004, la recenzo pri Kolker), 408 (la filatela ekspozicio) kaj 424 (oktobro-decembro 2018, la nekrologo); la listo de kongresanoj de la 31-a Hispana Kongreso, Alikanto 1971; Kajeroj el la Sudo n-ro 101; liaj komentoj en QuatretondaDigital, 3-a de julio 2011 kaj 8-a de decembro 2011; kaj la listo de patronoj de la Gazetoteko Lanti. La artikolo de 1989 troviĝas en Internacia Lingvo n-ro 1 (septembro-oktobro 1989); ni havas la skanaĵon, sed ni ne trovis retan kopion.
José Miguel Bernabéu Egea (6-a de februaro 1957)
El Alikanto. Li studis en Valencio de 1974 ĝis 1979, kaj en tiuj jaroj li proksime tuŝis la grupon: kun Antonio Madrigal li katalogis per skribmaŝino la bibliotekon en la ĉambreto de la strato San Vicente —«kelkajn fojojn», diras li, eble en 1977, kiam li estis dudekjara—, kaj ili faris ankaŭ la liston de la renkontiĝoj inter Valencio kaj Alikanto, kiujn li memoras komencitaj en Benidorm ĉirkaŭ la komenco de la sepdekaj jaroj kaj daŭrigitaj en Gandía, Denia, Cullera… ĝis 1989 aŭ 1990.
Li estas filo de José María Bernabéu Franco (27-a de aŭgusto 1920 – 8-a de aprilo 2004), la esperantisto de Callosa de Segura: esperantisto ekde 1936, landa peranto de SAT kiam la lingvo estis malpermesita, kasisto de la Hispana Esperanto-Federacio, sekretario de la grupo de la urbo dum multaj jaroj —li subskribas tiel en la Boletín de 1977, anoncante la renkontiĝon en Benidorm— kaj unua prezidanto de la grupo «Ĉiam Esperanto». Ĉiujare, rakontas la filo, lia patro okupiĝis pri la aŭtobuso de Callosa kaj Alikanto, kiu iris al la renkontiĝo. Li estas unu el la ses patronoj, kiujn agnoskas la Gazetoteko Lanti, ĉar ili aktive protektis ĝin tuj de ĝia apero, en 2003.
La 3-an de februaro 1991 li subskribis en Cheste la fondan akton de la federacio nome de du asocioj: la grupo de Alicante, kiun li prezidis, kaj la junulara asocio Juna Suno, de Orihuela, kies prezidanto li ankaŭ estas laŭ la akto. Lia patro subskribis kiel prezidanto de «Ĉiam Esperanto», kaj ambaŭ eniris la unuan estraron kiel estraranoj.
En 2002 li anstataŭis Augusto Casquero ĉe la gvido de la federacio de Alikanto, Kastelono, Murcio kaj Valencio. La 4-an kaj 5-an de majo 2003 li prezidis en Murcio la 15-an kongreson de la federacio, kaj tie oni decidis starigi tiun Gazetotekon Lanti: la retan arkivon, en PDF, de elĉerpitaj esperantaj revuoj, el kiu venas la plimulto de la Boletín-numeroj cititaj en ĉi tiuj paĝoj. La projekton prezentis tie Jesús de las Heras, redaktoro de Kajeroj el la Sudo, la bulteno de HALE.
Fontoj: propra atesto (aŭgusto 2026); fonda akto de la Valencia Esperanto-Federacio (1991), en la Registro de Asocioj; Boletín de HEF n-roj 220 (1977), 365 (nekrologo de la patro, 2004) kaj 356 (transdono de 2002); Valencia Luno n-ro 40 (oktobro 1995), kiu omaĝas la patron okaze de lia 75-jariĝo. La datojn de la patro donas la filo. Pri la kongreso en Murcio kaj la Gazetoteko, Boletín n-ro 361 (majo-junio 2003) kaj la listo de patronoj de la Gazetoteko Lanti.
Isidro Rey Serrano (1951; aktiva ĉirkaŭ 1982)
Li estis la voĉo de la grupo en la radio la tagon, kiam estis inaŭgurita la stando de la Expo Jove de 1982: Radio Popular FM —la stacio kiu poste nomiĝis COPE Valencia— intervjuis lin en la unua tago de la foiro.
Antonio Madrigal memoras, ke la unua kerno, kiu komencis relevi la grupon en la sepdekaj, estis Isidro Rey, Carlos N. Moya Seguí kaj li mem, kaj ke Manuel Gargallo Monforte aliĝis poste.
Ekster Esperanto li estas unu el la fondintoj de la Sporta Societo Correcaminos, la klubo, kiu organizas la Maratonon de Valencio: Miguel Pellicer komunikis al li kaj al Toni Lastra la ideon krei ĝin, en oktobro 1979, kaj li figuras inter la ses unuaj membroj, kiujn Pellicer kunvenigis en la trinkejo Danubio.
Fontoj: la kroniko de la kvardeka datreveno de la klubo kaj tiu de Valencia Ciudad del Running (2019); atesto de Antonio Madrigal Sáez (aŭgusto 2026) pri la sepdekaj jaroj de la grupo. La naskiĝjaro venas el dokumentaro, kiun konservas la familio.
Manuel Gargallo Monforte (? – 2020)
Laŭ Antonio Madrigal, Gargallo aliĝis al la kerno, kiu estis relevanta la grupon en la sepdekaj jaroj —«kiam la tiamaj junuloj jam havis tridek jarojn»— kaj okupiĝis antaŭ ĉio pri ĝia socia vivo: vespermanĝoj, ekskursoj kaj kulturaj vojaĝoj.
Alicia Ballester aldonas la metion: li laboris en vojaĝagentejo, kaj tio faris el li tiun, kiu serĉis malmultekostajn tranoktejojn kaj organizis la grupajn vojaĝojn al la kongresoj. Li aranĝis ankaŭ renkontiĝojn inter la grupoj de Madrido kaj Valencio duonvoje, ĉe Cuenca; el unu el ili ŝi memoras semajnfinan tendumadon en Las Torcas, en la naturparko de la Serranía. Li iris kun alia tre aktiva junulo, kiun ĉiuj nomis Tony. Ŝi unue lokis lin en la grupo de Valencio, poste transloĝiĝinta eksteren —eble al Elĉe—, kaj semajnojn pli malfrue, antaŭ la fotografaĵo de la tendumado de Gandio en 1980, ŝi diris, ke tiu Tony estis José Ramón López Tejerina, el la Liceo de Madrido. Ambaŭ versioj estas ŝiaj, kaj ni ne povas akordigi ilin.
La paperoj pravigas ŝin. Li estis estrarano almenaŭ en 1982 kaj en 1985, kaj en decembro 1983 li projekciis en la ejo la lumbildojn de la Universala Kongreso de Budapeŝto. En 1988, en la 48-a Hispana Kongreso okazinta en Valencio, li respondecis pri ekskursoj kaj bankedo: la aliĝoj estis sendataj al lia hejmo, ĉe la strato Almudaina, kaj li pretigis la elirojn al Peñíscola, Sagunto kaj la Vall d’Uixó, Ford Almussafes, Alboraya kaj la Albufera. En februaro 1991 li luis aŭtobuson por porti la valencianojn al la kongreso de Alcantarilla kontraŭ 2.000 pesetoj, kun la antaŭvido, ke se la kvardek lokoj ne pleniĝus, oni kompletigus ĝin per ekskurso al Mar Menor. Kaj en junio 1991 Valencia Luno anoncis okuntagan rondvojaĝon tra Pollando —«ESTAS TEMPO POR VOJAĜI: AL POLLANDO KUN NIA SAMIDEANO MANOLO GARGALLO»—, kun flugo al Varsovio kaj vizitoj al Żelazowa Wola, Częstochowa, Wieliczka kaj Krakovo, kontraŭ 88.000 pesetoj.
La granda laboro venis en 1993, kun la 78-a Universala Kongreso en Valencio: li respondecis pri la loĝado kaj la ekskursoj de la 1.863 kongresanoj venintaj el 65 landoj. La kroniko de la bulteno ankoraŭ miras: «mi ne scias kion diri pri la juna kaj simpatia Manuel Gargallo; ankoraŭ mi miras kiel li povis organizi tiujn du gravajn taskojn». Ĉiutage la sama koncerto —novaj petoj pri loĝado, novaj aliĝoj al la ekskursoj, malmendoj— kaj ĉiuvespere «mankas tio, mankas alio»… «sed ĉi tio jam estas solvita, pri tio mi okupiĝis».
Pri la agentejo ni havas la paperon. La bulteno de februaro 1988 reproduktas la programon de la aŭtobusa vojaĝo al Roterdamo sur la letterkapo de la firmao, kiu ĝin pretigis: Levante Tours, S.A., strato Albacete, 19, «circuitos nacionales e internacionales, grupos escolares, tercera edad, ski, congresos, ferias». Ke la grupo vojaĝis pere de tiu agentejo estas dokumentite; ke Gargallo laboris en ĝi, ankoraŭ ne.
Li ne estis nur organiza kunulo: en majo 1985 li estis la baptopatro de Sara, la filino de Antonio Madrigal.
Fontoj: Valencia Luno n-roj 1, 8, 14, 15, 19, 30, 31 kaj 38; libro de la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto (Valencio, 1988) kaj Boletín de HEF n-ro 287; atesto de Antonio Madrigal Sáez (aŭgusto 2026), kiu estas tiu, kiu diras, ke li mortis en 2020, kaj mesaĝo de Alicia Ballester Torregrosa (aŭgusto 2026).
Carles Narcís Moya i Seguí (ĉirkaŭ 1960; sekretario en 1982, vicprezidanto en 1983)
La plenan nomon donas lia aliĝilo al la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto, kiun li subskribis la 27-an de novembro 1987: Carles Narcís Moya i Seguí, en la valencia —la protokoloj kaj la Boletín ĉiam skribas lin «Carlos N. Moya Seguí»—, oficisto, dudek sep jaraĝa, loĝanta ĉe la avenuo del Cid en Valencio. Li estis la kongresano numero 69 kaj, krom la kotizo, li aldonis 1.700 pesetojn da donaco, tiom, kiom kostis la aliĝo mem.
La ŝanĝon de nomo eblas dati. Ĝis la n-ro 5 de Valencia Luno (aprilo 1983) li subskribas siajn artikolojn en la bulteno de la grupo «Carlos N. Moya Seguí»; ekde la n-ro 6 (julio 1983) kaj en ĉiuj sekvaj, «Carles N. Moya i Seguí». Kvar jarojn poste, en la aliĝilo, li skribas ĝin plena: Carles Narcís. Neniu dokumento diras kial li ŝanĝis.
Sekretario de la grupo. Li estas tiu, kiu, en la tago de la oficiala inaŭguro de la Expo Jove, transdonis al Joan Lerma, prezidanto de la Generalitat, ekzempleron de El Esperanto de Pierre Janton. Lin intervjuis Radio 80 la 28-an de decembro 1982 kaj, denove, la 13-an de januaro, ĉi-foje kun la usonano Dennis Keefe, por anonci la novajn kursojn.
La 18-an de majo 1980 li estis gvidinta, kun José Venancio, la junulojn de Valencio kaj de Buñol, kiuj organizis la 8-an Esperantistan Renkontiĝon de la Valencia Regiono. Li estis sekretario en la estraro elektita de la asembleo de la 21-a de januaro 1982 kaj, en julio 1983, vicprezidanto de la grupo: diplomita instruisto de la Hispana Esperanto-Federacio, li regis la hispanan, la valencian, la francan kaj Esperanton, kaj la grupo proponis lin por la pilota eksperimento pri Esperanto en la meza instruado.
El komuna tendumado de la grupoj en Zaragozo restas sceno, kiun Alicia Ballester ankoraŭ rakontas: Moya kunportis petardojn kaj ekbruligis ilin —«ni ne estis en Valencio»—, kaj ili finis kun la polico starigita en la tendumejo. Estis Sankta Semajno kaj faris mordan malvarmon; kiam la agentoj vidis kiuj ili estis kaj oni klarigis al ili kion ili faris tie, oni diris al ili ne plu ĵeti kaj foriris.
→ Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo
Fontoj: Valencia Luno n-roj 1 (majo 1982), 5 (aprilo 1983) kaj 6 (julio 1983); peto de la grupo al la Konsilantaro pri Kulturo, Edukado kaj Scienco (30-a de julio 1983); mesaĝo de Alicia Ballester Torregrosa (aŭgusto 2026).
José Venancio Ferrer Tarín (aktiva ekde 1979)
Li atingis Esperanton en 1979, pro dulinia notico en la ĵurnalo: «senpaga kurso de Esperanto». «Mi tute ne sciis pri ĝi, sed ĉar mi havis iom da libera tempo, mi iris rigardi», li rakontis en 2025. Lia instruisto estis don Félix Navarro. En la sama jaro li vojaĝis dorsosake per trajno tra Bulgario, Jugoslavio kaj Italio, loĝante ĉe esperantistoj kun kiuj li antaŭe kontaktiĝis; el tiu vojaĝo li konkludis, ke Esperanto, krom lingvo, estas «sento de solidareco inter la homoj, de interkompreniĝo sen ke iu lingvo trudiĝu».
Ligita al la grupo de Buñol. Kun Carlos N. Moya Seguí li gvidis la junulojn de Valencio kaj de Buñol, kiuj organizis tie la 8-an Esperantistan Renkontiĝon de la Valencia Regiono, la 18-an de majo 1980.
En 1990 li estis komitatano de la estraro de la valencia grupo, kaj la 30-an de majo de tiu jaro li prelegis tie kun lumbildoj, muziko kaj afiŝoj: «Feriu per biciklo». Li helpis don Félix en la Esperanto-programo de Radio Klara, elsendata marde de la kvara ĝis la sepa posttagmeze, komencita la 17-an de marto 1986.
Li laboris la tutan vivon en la Poŝto, kiel leterportisto en Valencio. Li restas aktiva: la 15-an de julio 2025 li iris al la studio de À Punt Ràdio kun Luis Salag por la intervjuo de A poqueta nit.
Fontoj: Boletín de HEF n-ro 240 (julio-aŭgusto 1980); Valencia Luno n-ro 26 (majo 1990) kaj n-ro 27 (junio 1990); intervjuo en A poqueta nit, À Punt Ràdio, 15-a de julio 2025; atesto de Antonio Madrigal Sáez (aŭgusto 2026).
Ramón Diago Marco (Bugarra, 1952)
Naskita en Bugarra en 1952. Li jam estis lernanto de la grupo en 1972: profitante lian entuziasmon, la 12-an de marto de tiu jaro la valenciaj esperantistoj iris al lia vilaĝo por prelegi antaŭ preskaŭ cento da gejunuloj. Li estis edzo de María Soledad «Marisol» Romero Aguirre (1956-2015), ankaŭ esperantistino de la grupo. Li estis vicsekretario de la grupo ekde la asembleo de la 21-a de januaro 1982 kaj sekretario en 1983: kiel sekretario li subskribas, la 30-an de julio 1983, la peton al la Generalitat pri la pilota eksperimento pri Esperanto en la meza instruado; tiun saman someron li parolis pri Esperanto en Radio Gandía kun Miguel Ángel Sancho, prezidanto de HEJS.
En la ĝenerala asembleo de la 7-a de februaro 1985 li estis elektita prezidanto de la grupo, kaj li ankoraŭ estis tia en decembro de tiu jaro, kiam li parolis en Cheste dum la Zamenhofa Tago —antaŭ la stratoj Francisco Máñez kaj Doctor Zamenhof, kun la urbestro kaj kun Ramón Sánchez Arnau—.
Li ankaŭ estis diskreta mecenato: antaŭ jaroj li pagis el sia poŝo la eldonon de granda parto de la eldonkvanto de la Curso práctico elemental de Esperanto de Félix Navarro Clemente, la «verda libro», per kiu oni instruis ĉi tie kaj kiun la grupo publikigis en 1987.
Lia aliĝilo de tiu kongreso portas la numeron 100: li pagis ĝin la 20-an de decembro 1987 —2.200 pesetojn da kotizo kaj 600 pliajn kiel donacon—, li skribis tridek ses jarojn —unu pli ol tiu, kiu respondus al la naskiĝjaro, kiun li mem donas— kaj la adreson ĉe la strato Turia de Valencio.
Li estis vicprezidanto de la loka komitato de la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto (Valencio, 1988) kaj estas, ekde junio 2026, prezidanto de la Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo. Antonio Madrigal memoras lin aliĝinta al la grupo du aŭ tri jarojn post la unua kerno, ĉirkaŭ 1979 aŭ 1980, kaj en 1980 partoprenanta ekskurson al Logroño.
Fontoj: Valencia Luno n-roj 6 (1972), 1 (majo 1982), 6 (julio 1983), 14 (marto 1985) kaj 16 (januaro 1986); peto de la grupo al la Konsilantaro pri Kulturo, Edukado kaj Scienco (30-a de julio 1983); libro de la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto (Valencio, 1988); aliĝilo n-ro 100 de tiu kongreso (20-a de decembro 1987), arkivo de la grupo; atesto de Antonio Madrigal Sáez (aŭgusto 2026); informo de la grupo.
Juan Antonio Giménez García (Valencio, 1-a de junio 1936 – Valencio, 12-a de majo 2026)
«Johano Antono» en la bultenoj. Unua prezidanto de la Valencia Esperanto-Federacio, konversacia instruisto en la grupo dum jardekoj kaj kronikisto de Valencia Luno.
Ŝtata instruisto kaj direktoro de la Dioceza Lernejo Nuestra Señora del Socorro en Arrancapins, kie komence okazis la Esperanto-kursoj de la grupo. Li venis al la lingvo fine de la sepdekaj jaroj, per kolego el la lernejo kaj per la lecionoj de Félix Navarro, kaj ekde la komenco de la okdekaj li gvidis la konversacian kurson per la Amuzaj dialogoj de Albert Lienhardt dum Navarro gvidis la elementan. Inter liaj lernantoj estas Fernando Manzanera Mas, lia najbaro, kaj Luis Salag.
Li estis sekretario de la organiza komitato de la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto (Valencio, 1988) —en la posta kroniko, jam vicprezidanto—, eksteraj rilatoj de la grupo en 1990 kaj, kiam estiĝis la Valencia Esperanto-Federacio, ĝia unua prezidanto; li ankoraŭ sidis en la estraro en 2007. En januaro 1992 li subskribis en la bulteno «ESPERANTO: ĈU LINGVO?, ĈU MOVADO?», kie li defendis ke Esperanto estas ambaŭ samtempe kaj respondis al la Manifesto de Raŭmo sen nei ĝian diagnozon. Li verkis ankaŭ historion de Esperanto en la Valencia Komunumo, kies malneton li transdonis en Zaragozo en 1992, dum publika omaĝo.
→ Juan Antonio Giménez, la instruisto kiu ellitiĝis je la kvara por aŭskulti Varsovion
→ Finvenkismo kaj raŭmismo: la fina venko aŭ la komunumo
Fontoj: Valencia Luno kaj la Boletín de HEF, la atestiloj de la familio kaj interparolo kun lia filino Isabel kaj kun Luis Salag (8-a de septembro 2026); la detalo kaj la tuta fontolisto, en la artikolo.
Ricardo Flores Navarro (datoj nekonataj; aktiva en la okdekaj jaroj)
Kasisto. Membro de la grupo en la listo de 1985, li estis kasisto de la organiza komitato de la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto (Valencio, 1988); la kroniko montras lin kalkulanta, unu post alia, la alvenantajn monerojn.
Adrián Mañas Codes (datoj nekonataj; aktiva inter 1987 kaj 1993)
Provizora kasisto de la grupo kaj aŭtoro de infana instrumaterialo. En novembro de 1988, kiam la kasisto Manuel Bermell Bonet foriris por plenumi sian militservon, Valencia Luno anoncis: «la laboro de kasisto estas provizore postenita de Adrian Mañas Codes».
La unua fojo, kiam ni dokumentas lin, estas kiel kongresano numero 168 de la 47-a Hispana Kongreso de Esperanto (Madrido, 16-20 aprilo 1987), tiu de la centjara jubileo: la listo de aliĝintoj registras lin kiel «MAÑAS CODES, ADRIAN».
La sekvan jaron, en la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto en Valencio, li havis videblan rolon. Vendredon, la 15-an de julio 1988, je la dek-unua matene, li prelegis pri «La internacia lingvo en la Sanktaj Skribaĵoj laŭ la Bahaa religio» —la bahaa kredo estas religia movado naskiĝinta en Persujo en la 19-a jarcento, kiu eksplicite defendas la akcepton de universala helplingvo. Ke li dediĉis prelegon al ĝi ne signifas, ke li mem estis bahaano: ni havas neniun dokumenton dirantan tion en iu ajn direkto.
En la sama kongreso li prezentis Infana Ludado, verkon sian. La kroniko de la Boletín de la Federacio resumas tion per unu linio, kiu misgvidas —«S-ro Adrian Manas: Infana ludado kaj libro AEIOU»—, sed Valencia Luno disigas la du aferojn, listigante la novaĵojn de la valenciaj samideanoj: «Curso Práctico Elemental de Esperanto, de Felix Navarro; Infana Ludado, de Adrian Mañas kaj AEIOU de Esperanto, de José Añó». La AEIOU estas de José «Pepe» Añó Belda. El kio precize konsistis la Infana Ludado, ni ne scias: ni trovis nek ekzempleron nek priskribon.
En februaro de 1989 la bulteno rakontas, ke en la pakaĵoj, kiujn la esperantistoj sendis kun la solidareca ekspedicio Valencio-Dakaro, troviĝis, krom libroj, «200 adaptitaj ludoj, ankaŭ donitaj de la verkisto, Adrian Mañas». Ĉu tiuj estis tiuj de la Infana Ludado, la fonto ne diras.
En februaro de 1990 li aperas en la listo de tiuj, kiuj promesis laboron por la 78-a Universala Kongreso de Valencio: «5,- Adrian Mañas Codes — Valencio (p)», kie la «(p)» signifas promesita, kontraste al la «(k)» de tiuj, kiuj jam komencis. Kia estis fine lia partopreno, ne estas dokumentite.
Li diskutis pri gramatiko. En oktobro de 1992 la serio «Pri esperantaj verboj», subskribita de Vale, dediĉis al li la parton pri la aktiva voĉo: «Dediĉita al sro, Adrian Mañas Codes, granda esperantisto kaj amiko». En aprilo de 1993 la aŭtoro revenis al tio per artikolo titolita «Klarigoj al S-ro Adrian Mañas», kie li klarigis, ke «mia amiko Adrián Mañas konfesis min ke li ne komprenis bone la antaŭan artikoleton al li dediĉita», kaj profitis la okazon por korekti la preserarojn, kiuj senvalidigis la lastan paragrafon.
La traduko de Kiel fidela hundo. En 1993 Antonio Ruiz Negre eldonis en Valencio Kiel fidela hundo. Komedio en du aktoj, esperantan version de sia komedio Com un gos fidel; ekzemplero troviĝas en la esperanta kolekto de la Biblioteko de Valencio, ĉe la placo Maguncia, sub la signaturo E/280. La volumo atribuas la tradukon al «Adrià Mañas Comes», kun preseraro en la dua familia nomo. En decembro de 1993 la bulteno kalkulis 3.000 ekzemplerojn de la libro inter la materialo produktita por la universala kongreso.
Aparatoj por instrui lingvojn. La didaktika fadeno daŭras ĉe li longe post kiam ni perdas lian spuron en la grupo. Inter 2006 kaj 2010 li registris ĉe la Hispana Oficejo de Patentoj kaj Markoj tri utilecmodelojn —registro de industria proprieto por malgrandaj inventoj, pli mallonga kaj pli malmultekosta ol patento—, ĉiujn tri pri instruado: «Dispositivo de piezas concéntricas para enseñanza» (prezentita la 23-an de junio 2006), «Dispositivo para la enseñanza de la flexión verbal» (5-a de marto 2008) kaj «Dispositivo para la enseñanza de los numerales» (1-a de februaro 2010). Temas pri koncentraj cirklaj pecoj, kiuj turniĝas unu sur la alia por kombini la elementojn de la lingvo —leksemoj, helpverboj kaj finaĵoj en unu kazo; centoj, dekoj kaj unuoj en la alia. Neniu el la tri parolas pri Esperanto: tiu pri la numeraloj donas ĉiujn ekzemplojn en la angla kaj diras, ke ĝi taŭgas «para el inglés y otros idiomas». La du unuajn li prezentis el El Cubillo (Cuenca) kaj la lastan jam el Valencio.
De 1993 antaŭen ni ne plu dokumentas lin ene de la movado, kaj ni ne scias lian naskiĝdaton, lian profesion nek kiam li lernis la lingvon.
Fontoj: kongreslibro de la 47-a Hispana Kongreso de Esperanto (Madrido, 1987), listo de kongresanoj; Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio n-ro 287 (1988), kroniko de la 48-a kongreso; Valencia Luno n-roj 20 (novembro 1988), 21 (februaro 1989), 25 (februaro 1990), 35 (oktobro 1992), 36 (aprilo 1993) kaj 38 (decembro 1993); kaj la utilecmodeloj ES 1 063 304, ES 1 067 507 kaj ES 1 072 445 de la Hispana Oficejo de Patentoj kaj Markoj.
Francisco Ramírez Baldoví (datoj nekonataj; aktiva almenaŭ inter 1986 kaj 2004)
La instruisto de Esperanto de Almussafes. La 14-an de decembro 1986 la valenciaj esperantistoj omaĝis la 127-an datrevenon de la naskiĝo de Zamenhof ĉe la strato, kiu portas lian nomon en Valencio, kaj poste ĉiuj iris al Almussafes, kie la lokaj esperantistoj atendis ilin ĉe la pordo de la Domo de la Kulturo kun granda bonvena afiŝo. La centra akto de la tago estis la disdono de premioj kaj diplomoj al preskaŭ kvardek knaboj, kiuj sukcese superis la elementan kurson, kaj la kroniko diras, kiu instruis ilin: «unu el la pli grandaj aplaŭdoj estis por la penanta veterana loka esperantisto Francisko Ramírez, inicianto kaj instruisto de la kursoj».
Ĉe la deserto la membroj de la valencia grupo informis pri tri venontaj aferoj: la hispana kongreso de Madrido en aprilo 1987, la centjara universala kongreso en Varsovio kaj la hispana kongreso de Valencio en 1988. Ĉeestis la urbestro Vicente Escrivá kaj la kulturskabeno Jesús Gil, kiuj proponis la apogon de la urbestraro kaj malfermis la pordon al la nomigo de strato de la urbo per la nomo de Esperanto aŭ de ĝia kreinto. La kronikon subskribas Conrado Medina. Ni ne havas dokumenton pri tio, ke la strato efektive ekzistis.
Klubo kun standardo. La grupo de Almussafes kreskis ĝis havi propran nomon, Klubo Esperanto Kultura Centro, kaj la 15-an de julio 1991 ĝi prezentis sian standardon dum la flora ofero al la Sankta Kruco, en la patronaj festoj de la urbo; tiun jaron, krome, la lernantino Beatriz Sabater Muñoz aperis en la sekvantaro de la reĝino de la festoj kiel reprezentantino de la klubo. En majo 1988 José Añó estis doninta en la Domo de la Kulturo intensan kurson laŭ sia metodo AEIOU al dudek infanoj.
La grupo, kiu ne aperis en la listo. En 1988 Valencia Luno devis pardonpeti: «burokrata eraro malebligis aperi en la kongresa listo de hispanaj grupoj tiu de Almussafes». La bulteno publike agnoskis la laboron de Ramírez, «ĉefe inter la infanaro», kaj diris, kun kiu li faris ĝin: lia edzino María Grau Magraner kaj lia amiko Blay.
Li ankoraŭ aperis en la membrolisto de la Hispana Esperanto-Federacio de majo 2004, kiel la sola nomo el Almussafes.
Fontoj: Valencia Luno n-roj 17 (marto 1987), 20 (novembro 1988) kaj 32 (septembro 1991); kaj la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio n-ro 366 (majo 2004).
Amparo Boluda Leal (datoj nekonataj; aktiva inter 1988 kaj 1991)
Sekretariino de Grupo Esperanto de Valencia. En novembro 1988 Valencia Luno anoncis, ke ŝi anstataŭas José Miguel Claudios Domínguez en la sekretarieco de la grupo, en la sama kolumno, kiu prezentis Adrián Mañas Codes kiel provizoran kasiston.
Ŝi ankaŭ organizis la vojaĝojn. En februaro 1989 la bulteno donis ŝian adreson —ĉe la strato Goya de Valencio— kiel la lokon por peti informojn kaj aliĝi al la komuna vojaĝo al la tendaro de HEJS, la hispana esperantista junularo, okazonta en Vitorio de la 23-a ĝis la 27-a de marto. En 1991 ŝi devus esti la kunordiganto de la ciklo de komarkaj renkontiĝoj, sed la asembleo de tiu septembro decidis, ke anstataŭu ŝin Antonio Verdú, el Elĉo.
Fontoj: Valencia Luno n-roj 20 (novembro 1988), 21 (februaro 1989) kaj 32 (septembro 1991).
José Miguel Claudios Domínguez (datoj nekonataj; dokumentita en 1988)
Sekretario de Grupo Esperanto de Valencia ĝis novembro 1988, kiam li devis lasi la postenon kaj anstataŭis lin Amparo Boluda Leal.
La sama numero de la bulteno dokumentas lin en laboro inda je memoro: kun José Añó li pretigis sportan vortaron kaj frazaron en Esperanto por la Olimpiaj Ludoj, bazitan sur kanada libro. Estis 1988, kaj la ludoj de Barcelono restis je kvar jaroj. Ni ne scias, ĉu ĝi aperis.
Fontoj: Valencia Luno n-ro 20 (novembro 1988).
Antonio León Sánchez (ĉirkaŭ 1959; aktiva en la okdekaj jaroj)
Ekonomikisto kaj dudek okjara kiam li aliĝis, kun la numero 91, al la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto en Valencio: tion diras lia aliĝilo, el 1987, kiu metas «Ekonomisto» en la fakon pri profesio kaj lokas lin ĉe la strato Marvá de la urbo. Li pagis la kotizon de kategorio A, 1.700 pesetojn.
Respondeculo pri eksteraj rilatoj de la organiza komitato de la 48-a Hispana Kongreso. En 1987 li iris al Bolonjo —ĝemelurbo de Valencio— kun Marichi Fonfría kaj Darío Cervera, invititaj de la bolonjaj esperantistoj dum la itala kongreso; Félix Navarro preparis por la itala grupo unu el siaj ornamitaj skribaĵoj, kun spiraloj faritaj el mikroskopa litero.
Li estis diplomiĝinta pri Ekonomikaj Sciencoj kaj regis la hispanan, la valencian, la anglan kaj Esperanton, kun mezaj konoj de la franca: tiel estas skribite en la peto, kiun la grupo prezentis la 30-an de julio 1983 al la Konsilantaro pri Kulturo, Edukado kaj Scienco por fari pilotan eksperimenton pri Esperanto en la meza instruado, kie li figuras inter la ses proponitaj esperantistoj.
Li estis estrarano en la estraro elektita la 7-an de februaro 1985 kaj faris prelegojn en la grupo: la 25-an de oktobro 1984 li rakontis, kun Marichi Fonfría kaj Darío Cervera, la vojaĝon, kiun ili faris tra Ĉeĥoslovakio, Germanio kaj Italio, kaj la 25-an de marto 1988 li parolis pri la DLT —la nederlanda projekto de aŭtomata tradukado, kiu uzis Esperanton kiel pontlingvon— sub la titolo «Ĉu la D.L.T. estas revo aŭ realo?». Ramón Diago memoras lin ankaŭ partoprenanta en literatura konkurso de la Urbodomo de Valencio.
Fontoj: Valencia Luno n-roj 12 (oktobro 1984), 14 (marto 1985) kaj 19 (februaro 1988); peto de la grupo al la Konsilantaro pri Kulturo, Edukado kaj Scienco (30-a de julio 1983); aliĝilo n-ro 91 de la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto (1987), arkivo de la grupo; atesto de Ramón Diago Marco (aŭgusto 2026).
Inmaculada Fonfría Pérez (ĉirkaŭ 1958)
Flegistino (ATS) laŭprofesie. Ŝi aliĝis al la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto en Valencio la 12-an de decembro 1987, kun la numero 92; ŝi havis dudek naŭ jarojn kaj loĝis en la urbo Valencio.
En la samaj jaroj aperas en la grupo iu Marichi Fonfría —vojaĝanta tra Ĉeĥoslovakio, Germanio kaj Italio kun Antonio León kaj Darío Cervera en 1984, kaj en Bolonjo kun ili en 1987—, sed nenio konfirmas, ke temas pri la sama persono.
Fontoj: aliĝilo n-ro 92 de la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto (12-a de decembro 1987), arkivo de la grupo.
Conrado Medina Díaz (ĉirkaŭ 1951)
Kutima voĉo de Esperanto en la radio, la programo, kiun Félix Navarro faris ĉe Ràdio Klara: li donis ĉe la mikrofono la novaĵojn de la movado kaj rakontis la renkontiĝojn, kiel tiun de la Tago de Esperanto en Valencio kaj en Almussafes. Estis lia ligo kun Pollando, kiu venigis al Valencio la junan Janinan, lian korespondantinon, kiu restis ĉi tie pli ol dudek tagojn, estis intervjuita ĉe la radiostacio kaj prelegis en la grupo pri la vivo en sia lando.
Li aliĝis al la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto en Valencio la 24-an de decembro 1987, kun la numero 102; li havis tridek ses jarojn kaj loĝis en Alaquàs.
Fontoj: transskribo de la programoj de Esperanto en la radio (programoj 28, 30 kaj 32); aliĝilo n-ro 102 de la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto (24-a de decembro 1987), arkivo de la grupo.
María Soledad Romero Aguirre (2-a de februaro 1956 – 24-a de majo 2015)
Ŝi subskribis Marisol. Diplomiĝinta pri Juro kaj agregaciita instruistino de la franca en mezlernejo, ŝi regis la hispanan, la francan kaj Esperanton, kun elementaj konoj de la rusa. La grupo proponis ŝin en 1983 por la pilota eksperimento pri Esperanto en la meza instruado; ŝi estis la sola el la ses, kiu jam instruis en mezlernejo. Ŝi aperas kiel membro de la Hispana Esperanto-Federacio —numero 2.673, kun loĝejo en Valencio— en la bultenoj de 1983, kaj tiun jaron ŝi figuras ankaŭ inter la protektantaj membroj de la Federacio.
Ŝi estis edzino de Ramón Diago Marco, sekretario kaj poste prezidanto de la grupo. La bulteno de la grupo anoncis la naskiĝon de iliaj du filinoj, en majo 1983 kaj en 1988.
Marisol Romero mortis la 24-an de majo 2015, 59-jara.
Fontoj: Boletín de HEF n-roj 256, 257 kaj 258 (1983); peto de la grupo al la Konsilantaro pri Kulturo, Edukado kaj Scienco (30-a de julio 1983); Valencia Luno n-roj 6 (julio 1983) kaj 20 (novembro 1988); informo de la grupo.
Rosa María Baz Temprano (aktiva inter 1981 kaj 1983)
Estraranino de la grupo ĝis la ĝenerala asembleo de la 21-a de januaro 1982, en kiu ŝi prezentis sian demision kune kun Clara Casquero kaj Darío Cervera. En julio 1983 ŝi estis studentino de la kvina jaro de Historio, regis la hispanan, la anglan kaj Esperanton, kaj la grupo inkluzivis ŝin inter la ses proponitaj por la pilota eksperimento en la meza instruado.
Fontoj: Valencia Luno n-ro 1 (majo 1982); peto de la grupo al la Konsilantaro pri Kulturo, Edukado kaj Scienco (30-a de julio 1983).
Francisco Aliaga Rocafull (aktiva inter 1959 kaj julio 2003; mortinta poste)
La homo, kiu faris la grupan bultenon legebla. Li jam aperas en la kongresanaro de Malago, en 1959, kaj en la protokoloj de 1960-1961, kaj dum la okdekaj jaroj li plenigis Valencia Luno-n per la rubriko «Valenciaj tradicioj», spritaĵoj subskribitaj ULEKSO kaj krucenigmoj subskribitaj ALIA-GO —ambaŭ pseŭdonimoj estas liaj—, krom tradukoj al Esperanto. Li gajnis la unuan premion de la redakcia konkurso de la revuo per «La kukarto en Valencio», pri la valencia kuirarto.
Li ankaŭ desegnis: lia estas la muralo de la stando de 1982 kaj la alegorio pri Esperanto en la bulteno de 1983. Li akiris la kapablecan diplomon ĉe la ekzamenoj de la kongreso de Malago, en 1960, kaj la superan diplomon, kun la noto «bona», ĉe tiuj de la 40-a Hispana Kongreso, en septembro 1980.
La libroservo estis lia. Antaŭ la interreto, la libroservo estis la sola vojo por meti Esperantan literaturon en la manojn de la homoj: katalogo, mendoj eksterlanden, skatoloj, ŝanĝmono kaj vendotablo, en la sidejo kaj en ĉiu kongreso. Tion li prizorgis dum jaroj, kaj tion dankas al li la kroniko de la kongreso de 1994: «la sindonema s-ro Aliaga, kiu konstante kaj silente deĵoris en la libroservo kaj en la kongresejo». Li ankoraŭ prizorgis la libroservon en la du lastaj kongresoj, kiujn ni konas pri li: la tuta kongreso de Alikanto en julio 2002 —«ne nur unu horon ĉiutage, kiel anoncite, sed laŭlonge de la tuta kongreso, danke al lia sindonemo»— kaj tiu de Valencio en julio 2003, kie li deĵoris «kun kompetento kaj pacienco». Tio estas la lasta fojo, kiam ni vidas lin. Kaj en 2020 Valencia Luno revenigis lian tradukon de 1984, «Valencio kaj ĝia simbolo», pri la Miquelet —la sonorilturo de la katedralo, «la plej famkonata en la urbo, kaj ĝia simbolo»—.
Fontoj: Valencia Luno n-roj 12 (1960), 2 kaj 9-10 (1961), 1 (1982), 4, 6, 7 kaj 8 (1983), 15 (1985), 18 (1987), 19 (1988), 29 (1990), 38 (1993), 39 (1994), 44 (1997), 50 (2002) kaj la numero de septembro 2020; Boletín de HEF n-roj 120 kaj 241. Ni ne havas la mortodaton: ĝi ne aperas en la postaj bultenoj, do provizore ni povas diri nur, ke li mortis post julio 2003. Atentu pri facila konfuzo: la nekrologo de septembro 1990 estas pri lia patrino, Carmen Rocafull Rocafull, mortinta 84-jara, ne pri li. Se iu scias la daton, bonvolu diri.
Darío Cervera Gómez (datoj nekonataj; aktiva inter 1982 kaj la naŭdekaj jaroj)
Leterportisto kaj poeto. Li estis estrarano de la grupo ĝis la asembleo de majo 1982, kie li demisiis kun Clara Casquero kaj Rosa Baz. Li verkis versojn en Esperanto: en la Zamenhof-tago de 1985 li legis, «fine kaj neatendite», poemon omaĝe al la kreinto de la lingvo, kaj la Valencia Luno de 1989 publikigis alian, datitan la 7-an de decembro 1984 —«Ĉiam la amo, ĉiam la amo. En ĉiuj lingvoj, en ĉiuj mensoj, en ĉiuj koroj»—.
En 1984 li vojaĝis tra Ĉeĥoslovakio, Germanio kaj Italio kun Marichi Fonfría kaj Antonio León, kaj la tri rakontis tion esperante al la grupo. Kaj en la komitato de la 48-a Hispana Kongreso li prizorgis, kiel ne povus esti alie, poŝtmarkojn kaj poŝtstampilojn —kvankam en la fina kroniko de la kongreso tiu posteno aperas nome de Rafael Peris—. De jaroj li ne venas al la grupo.
Alia spuro, verŝajne la sama homo. La blogo Hoy un click publikigas postmortan omaĝon al Darío Cervera Gómez, poeto el Bunjolo, aŭtoro de la poemaro Buñol Di-Verso (2003), verkitan de Rafael Ferrús Iranzo. La persona nomo kaj la du familinomoj kongruas precize, kaj ankaŭ la nia verkis versojn; sed nenio en la teksto ligas lin al Esperanto, do ni ne konsideras tion pruvita. Se iu povas konfirmi, li faros al ni komplezon.
Fernando Manzanera Mas (1950)
Kasisto de la grupo ĝis la 14-a de decembro 2019: tiun tagon, en la ordinara ĝenerala asembleo, li lasis la postenon kune kun José Pérez Sempere (prezidanto), Elías Hernández (vicprezidanto) kaj Luis Salag (sekretario), kaj lin anstataŭis Iván García. Li aperas kiel membro de la Hispana Federacio en 1977, kun la numero 2.405 (Boletín n-ro 219). En 1996, kun Ana Salvador kaj Luis Salag, li tradukis novaĵojn el la esperantaj revuoj por la radioprogramo de la grupo, kvankam li ne iris al la radiostacio. Salag rakontas, ke li vendis multe da loterio en Cheste.
Filo lia, Fernando Manzanera Echegoyen (Vila-real, 1976), ankaŭ esperantisto, loĝas en la kamparo de Xiva kaj partoprenis en la videokunvenoj de la grupo.
Li estas filo de Fernando Manzanera Martínez, esperantisto de Cheste, kaj kuzo de José «Pepe» Manzanera Sapena.
Li lernis esperanton ĉe Vicente Martí Miñana, en kursoj ĉe la strato Sant Vicent, kaj poste sekvis la konversacian kurson de Juan Antonio Giménez, sia najbaro. Li laboris ĉe Telefónica: sendita al Kasteljono ĉirkaŭ 1976 —la jaro, kiam tie naskiĝis lia filo—, li aranĝis tie kurson de esperanto por laboristoj de Telefónica en ejo de Comisiones Obreras, kaj por ĝin doni li iris al la hejmo de José Fernando Soler, ĉe la avenuo Antiguo Reino de Valencia, por aĉeti la gramatikon de lia patro kaj vortarojn. Kolego el Kasteljono, filo de esperantisto de la urbo kaj radioamatoro, registris por li kasedojn de esperanto kun kantoj kaj rakontoj.
Fontoj: Boletín de HEF n-ro 219 (1977); Valencia Luno n-ro 42 (marto 1996) kaj tria epoko n-ro 1 (januaro 2020); atestoj de Luis Salag kaj de Fernando Manzanera (aŭgusto 2026), kaj telefona interparolo kun Fernando Manzanera Mas, la 8-an de septembro 2026.
Dennis Keefe (Dennis Edward Keefe; Bloomington, Ilinojso, 17-a de junio 1951)
Dennis Keefe (Wikimedia Commons, CC0).
Usona instruisto de lingvoj kaj de merkatiko, ligita al la grupo ekde 1982. La Ondo de Esperanto proklamis lin Esperantisto de la Jaro 2011 pro lia laboro en ĉinaj universitatoj kaj pro Esperanto-Insulo sur Hajnano. Li estas la aŭtoro de la BEK-kurso kaj de tio, kion li nomas Valencia Metodo, kiun li provis en Cheste la 19-an de majo 1985, kaj la iniciatinto de la Lingvaj Festivaloj (Tours, 1995). Li estis komitatano de UEA de 2013 ĝis 2016 kaj de 2019 ĝis 2022. Emerita, li loĝas en Cullera, kie li gvidas Esperanto-Plaĝon, dumonatan intensan kurson, kaj ĉiusemajne li instruas rete al lernantoj el la tuta Eŭropo.
→ Dennis Keefe, pli ol kvardek jaroj da Esperanto-instruado, de Cheste ĝis Ĉinio
Ana Montesinos de Gomis (Ana Montesinos Marín; Valencio, 31-a de marto 1947)
Naskiĝinta Ana Montesinos Marín, ŝi subskribas kaj estas konata kiel Ana Montesinos de Gomis —de Gomis estas la edziniĝa nomo, kaj tiun ŝi uzas—. Filino de Francisco José Montesinos Luna kaj Ana Marín Ortiz, ŝi naskiĝis kaj kreskis en la postmilita periodo en familio de la venkita flanko, kaj lernis en alternativa, neoficiala lernejo, la Akademio Sempere, fondita de Ángela Eufemia Sempere Sanjuan. Ŝi diplomiĝis pri filozofio kaj homaj sciencoj (modernaj lingvoj) en la Universitato de Valencio. Ŝi estas instruistino de la hispana kaj interpretistino angla-hispana, havas hispanan kaj britan ŝtatanecon kaj loĝas kaj en Britio kaj en Hispanio.
Ŝi esperantistiĝis en 1979 kaj ekde 1983 aktivis en la esperantaj rondoj de Madrido, kie ŝi instruis la lingvon laŭ la Cseh-metodo. Ŝi helpis organizi kongresojn en diversaj landoj, apogis la muzikgrupon Amindaj —kies kompaktdisko aperis en oktobro 2011— kaj diversloke reprezentis Rondo Kato, la internacian societon de esperantistaj kat-amantoj. Ekster Esperanto ŝi estas aktivistino por la rajtoj de la palestina popolo, afero, kiu tuŝas ŝin ekde la adoleskeco.
Kun la valencia grupo ŝi havas longan fadenon. En 1986 ŝi estis la sekretariino de la loka komitato de la hispana kongreso, kiun prezidis Augusto Casquero, kun Gian Carlo Fighiera ĉe la eksteraj rilatoj; en 1993 ŝi partoprenis la Universalan Kongreson de Valencio, kaj dek unu jarojn post la unua kongreso ŝi refaris tiun rolon: ŝi kunordigis la hispanan kongreson de 1997, tiun de la Universitato, kun Casquero kaj Fighiera. En 1993 la Boletín metas ŝin ankaŭ inter la unuaj eksterlandaj esperantistoj, kiuj vizitis Kubon post la Universala Kongreso de 1990. En 2024 ŝi ankoraŭ deĵoris en la hispana kongreso en Cheste. En la grupo oni memoras ŝin kiel unu el la homoj, kiuj ne mankas al Universala Kongreso jam de jardekoj.
Fontoj: Boletín de HEF n-roj 273 (1986), 290 (1989) kaj 310 (1993); artikolo en Vikipedio; atesto de la grupo (aŭgusto 2026).
Juan Carlos Ruiz Sierra (Peñarroya-Pueblonuevo, Kordovo, 8-a de majo 1953 – Madrido, 31-a de januaro 1997)
Juan Carlos Ruiz Sierra, staranta, parolanta meze de rondo da homoj en tendumejo.
Juan Carlos Ruiz Sierra parolanta al la grupo, en la tendumado de Gandio en aprilo 1980; maldekstre, Manuel Gargallo Monforte kaj Antonio Madrigal Sáez. Foto disponigita de Antonio Madrigal Sáez (septembro 2026).
Min-inĝeniero naskita en la minejregiono de Peñarroya-Pueblonuevo, esploristo de CSIC kaj homo de la Madrida Esperanto-Liceo, li estis vicprezidanto kaj, laŭ lia nekrologo, «vera motoro» de la loka kongresa komitato de la Universala Kongreso de 1993 en Valencio, kie li respondecis pri la programo. Li mortis en Madrido 43-jara, post longa malsano, kiam li prezidis la Liceon.
Kiel li eniris. En septembro 1977 li kaj Pedro Vilarroig Aroca legis noton gluitan en trinkejo, kiu anoncis prelegon kaj Esperanto-kurson de Augusto Casquero, en la ejo, kiun la Liceo tiam havis en la strato Hortaleza. Ili iris tien kun kelkaj amikoj, inter ili Maribel Alonso, kiu poste fariĝis lia edzino: la ideo de universala lingvo, li rakontis, «tiam io nova por miaj geamikoj kaj por mi mem, meritis la penon dediĉi unu horon tage al ties lernado». Kiam la laboro forkondukis lin al Granado —restado ĉe la minentrepreno Andaluza de Minas, ene de la projekto, en kiu enkadriĝis lia doktoriga tezo—, Maribel sendis al li la lecionojn letere kaj la kasedon de la perfektiga kurso de Juan José Hernández Rey: «danke al la diligenteco de mia edzino mi daŭrigis mian Esperantan travivadon; Esperanto havigis al mi edzinon, mirindajn geamikojn kaj unikan perspektivon de la mondo».
La valencia spuro. La unua, kiun ni konas pri li, estas la 4-a tendaro de HEJS, la junulara sekcio de la hispana federacio, en Gandio, en aprilo 1980: pli ol kvardek homoj el la grupoj de Bilbao, Elĉe, Callosa del Segura, Zaragozo, Buñol, Madrido kaj Valencio, kun ekskurso al la rokego Ifac de Calpe kaj tuta tago ĉe la Esperanto-Oazo de La Marxuquera, kaj kun la reorganizado de HEJS kiel ĉefa temo. En februaro 1989, kiam la grupo preparis la kandidatiĝon al la Universala Kongreso, Valencia Luno listigas lin inter tiuj, kiuj sin devigis subteni ĝin: 500 pesetoj monate kaj laboro. En 1993 li estis en la loka kongresa komitato de la 78-a Universala Kongreso, responda pri la programo, kaj verkis pri ĝi personan resumon por la bulteno de la grupo.
Madrido. Li redaktis la novan statuton de la Liceo en 1979 kaj la Esperanto-tekston de ĝia himno, fondis kun Vilarroig la ĥoron Verda Stelo kaj prezidis la Hispanan Kongreson de Esperanto de 1980. La 12-an de februaro —de 1980 aŭ de 1981: la Boletín, kiu tion raportas, estas tiu de majo-junio 1981 kaj donas la tagon sed ne la jaron— li prelegis kun Augusto Casquero en la Filologia Fakultato de la Centra Universitato de Madrido pri la temo «Esperanto, kiel solvo al la internacia lingva kaoso». Pri la hispana kongreso de 1987, la centjara, la fontoj ne diras la samon: la kongreslibro, kiu estas la samtempa dokumento, faras lin responda pri loĝado kaj metas la vicprezidantecon je la nomo de Gian Carlo Fighiera, dum la nekrologo de Casquero, dek jarojn poste, faras lin vicprezidanto. En la sama jaro li prelegis dufoje en la Liceo, pri Madrido hieraŭ kaj hodiaŭ kaj pri 100 años de Esperanto; en 1991 li estis vocal-sekretario de la estraro. Lia nekrologo kalkulas al li dek ses jarojn en la estraro de la Liceo: ok kiel vicprezidanto kaj, fine, la prezidantecon, kiun li ankoraŭ havis kiam li mortis. (La Esperanta Vikipedio, sen citi fonton, atribuas al li male ok jarojn da prezidanteco.)
La enketo de 1987. Li estis la motoro de enketo inter la 350 kongresanoj de Madrido —sesdek el ili eksterlandaj—, kaj la rezulto ne estas propaganda. Respondis 25 %. La averaĝa kongresano havis inter kvindek kaj sesdek jarojn kaj, se aperus alia lingvo simila al Esperanto sed rapide agnoskita de la ĉefaj ŝtatoj, li tuj ĝin eklernus. La akademiano William Auld aldonis al sia respondo: «kvankam mi perdus la monon de miaj kopirajtoj koncerne al esperantaj libroj ne plu vendiĝontaj». Li konkludis, ke indas de tempo al tempo koni la pulson de la esperantistaro.
Publika utileco. Li preparis la dosieron, per kiu la Hispana Esperanto-Federacio ricevis la deklaron de asocio kun publika utileco, donitan de la hispana Konsilio de Ministroj en aŭgusto 1993; la Boletín atribuas la rezulton al liaj klopodoj, al tiuj de Gian Carlo Fighiera kaj de aliaj. Kun Fighiera li subskribis kolekton da datumoj pri la hispana esperanta movado, kiun la fontoj titolas malsame: Datos sobre el movimiento esperantista 1887-1987 en la valencia nekrologo, Datos acerca del movimiento esperantista en la bulteno de la grupo, kiu en decembro 1993 anoncis ĝin kiel broŝuron de la Madrida Liceo.
Salou, 1995. En la hispana kongreso de Salou, de la 9-a ĝis la 12-a de novembro, la federacio aljuĝis la premion Klara Silbernik —tiun, kiu estis donata al la edzinoj de esperantistoj— al Maribel Alonso. Ŝi ne ĉeestis, kaj akceptis ĝin en ŝia nomo Manuel Parra. Li flugis al la kongreso sciante, ke li ne atingos ĝin ĝustatempe por la transdono: li alvenis iom post la fermo kaj ankoraŭ tagmanĝis kun la kongresanoj. Kvar jarojn poste, teksto de la Kultura Asocio Esperantista memorigis, ke li faris tion «eĉ grave malsana»; la samtempa raporto diras nenion pri malsano, kaj la nekrologo de 1997 lokas la plimalboniĝon «kelke da monatoj» antaŭ la morto.
La morto. La du nekrologoj ne kongruas pri la tago. Valencia Luno, en teksto subskribita de Augusto Casquero, mortigas lin la 1-an de februaro 1997, «nur 43-jara»; la Boletín de la federacio, en teksto de Miguel Fernández, diras la 31-an de januaro, kaj rakontas, ke la 1-an de februaro dekoj da esperantistoj —kelkaj venintaj el Valencio— vizitis la municipan funebrejon de Madrido kaj ke la 2-an de februaro li ricevis kremacion en La Almudena. Li postlasis sian edzinon, Maribel Alonson, kaj du gefilojn, Sergion kaj Bárbaran. En 2012 la hispana kongreso ankoraŭ nomis per lia nomo la akceptejon de la kongreso.
La mineralo. Li naskiĝis en Peñarroya-Pueblonuevo, la minejregiono de Kordovo, filo de Juan, kies profesio estis teknika, kaj de María de los Ángeles; la kolego, kiu verkis lian nekrologon en la Revista de Metalurgia, venigas de tie «la semon de lia mineja pasio». Jam en Madrido li studis min-inĝenierecon, kun la fako pri mineralurgio kaj metalurgio, kaj la kolegoj nomis lin «Pitagoro» ekde la tago, kiam li pruvis al postulema algebra profesoro, en matematika disputo dum la leciono, ke la prava estis li. La finstudan projekton li faris kun la minentrepreno Sierra Menera, kaj la doktoriga tezo —pri la utiligo de fajnaj eroj de ferminaĵo per magneta apartigo, la laboro, kiu forkondukis lin al Granado— ricevis cum laude; la uzino, kiu el ĝi naskiĝis, diras la nekrologo, «kontribuis al la postvivo de la ferminejo».
Ĉe CSIC. Li laboris en la Centro Nacional de Investigaciones Metalúrgicas de stipendiulo ĝis sia morto; la BOE de la 28-a de februaro 1990 nomumas lin scienca esploristo de CSIC. Lia linio estis la mineralurgio aplikata al ferminaĵoj por la siderurgio —magneta apartigo en laboratorio, en pilota uzino kaj en industria skalo, kaj mikroskopa karakterizado de peletoj kaj sintraĵo— kaj, pli poste, la purigado de industriaj mineraloj kaj la mineja inĝenierarto aplikata al la medio. Li partoprenis en la projektoj CECA, BRITE-EURAM, CICYT kaj CDTI. Li gvidis la tezon de José Ángel Vázquez García (Politeknika Universitato de Madrido, 1990) —tiu sama, kiu verkos lian sciencan nekrologon— kaj tiun de Farid Chejne Janna (1991), kaj en 1989 li estis komitatano de tezo-ekzamena komisiono. La valencia nekrologo kalkulas al li kvardek du sciencajn verkojn kaj tri patentojn.
La tezo de Casquero. Inter la doktoriĝantoj, kiujn li akompanis, estis Augusto Casquero mem, kiu instruis al li Esperanton dudek jarojn pli frue. En la nekrologo Casquero skribas, ke Ruiz Sierra estis «gvidanto de diversaj doktoriĝoj, inter kiuj, bedaŭrinde, troviĝas la mia mem», kaj ke li volas fini ĝin memore al li. Casquero sekvis la doktorigajn kursojn en la Filologia Fakultato de la Universitato de Valencio; Alicia Ballester Torregrosa memoras la samon, ke Ruiz Sierra sin proponis kaj ke la universitato lin akceptis.
La ŝtonlibro. En 1977, la jaro, en kiu li eniris Esperanton, li subskribis la antaŭparolon, la enkondukon kaj la komentojn de la eldono, kiun Editora Nacional faris de De las virtudes y propiedades maravillosas de las piedras preciosas, la ŝtonlibro, kiun Gaspar de Morales publikigis en 1605: 586 paĝoj en la kolekto «Biblioteca de Visionarios, Heterodoxos y Marginados». La scienca nekrologo ligas tion al «la studo pri la efikoj de mineraloj kaj gemoj sur la homo», kiu tie aperas apud Esperanto inter tio, kio vastigis lian «humanisman flankon».
Fontoj: intervjuo «Esperanto sur lia vivovojo», Boletín de HEF n-ro 321 (1995); raporto pri la 4-a tendaro de HEJS, de Carles N. Moya, Boletín n-ro 240 (julio-aŭgusto 1980); raporto pri la prelego kun Casquero, Boletín n-ro 245 (majo-junio 1981); Boletín n-roj 316 (publika utileco), 323 (novembro-decembro 1995, kongreso de Salou) kaj 343 (novembro-decembro 1999); nekrologo de Miguel Fernández, Boletín n-ro 330 (julio 1997); HEF-Bulteno n-ro 423 (2012); kongreslibro de la 47-a Hispana Kongreso de Esperanto (Madrido, 1987); Nia Voĉo de la Madrida Liceo, 1987 kaj 1991; Valencia Luno n-roj 21 (februaro 1989), 38 (decembro 1993) kaj 43 (februaro 1997); Ángel Vázquez García, «In memoriam. Dr. Ing. D. Juan Carlos Ruiz Sierra», Revista de Metalurgia 33 (4), 1997, p. 279 (PDF); BOE n-ro 51, de la 28-a de februaro 1990, nomumoj de sciencaj esploristoj de CSIC (PDF); Dialnet-fiŝoj de la tezoj de José Ángel Vázquez García, Farid Chejne Janna kaj Germán del Pozo Panadero; katalogo-registro de la eldono de 1977 de Gaspar de Morales; atesto kaj fotoj de Antonio Madrigal Sáez (septembro 2026) kaj atesto de Alicia Ballester Torregrosa (aŭgusto 2026).
Pedro Vilarroig Aroca (Madrido, la 8-an de novembro 1954)
Komponisto kaj minindustria inĝeniero, homo de la Madrida Esperanto-Liceo. Li alvenis tien en septembro 1977 kun Juan Carlos Ruiz Sierra, post kiam ili legis en trinkejo la noton, kiu anoncis kurson de Augusto Casquero. En 1984 li kunfondis kun Ruiz Sierra la koruson Verda Stelo de la Liceo, kiun li gvidis —kun ĉambra orkestro— dum sep jaroj, kaj li komponis la muzikon de la himno de la Liceo, kies tekston verkis Ruiz.
La valencia spuro estas el julio 1993: en la Palaco de Muziko, dum la 78-a Universala Kongreso, unuafoje sonis lia kantato La profil’ de viaj spuroj, laŭ teksto de Miguel Fernández, prezentita de la koruso Verda Stelo kaj la Simfonia Orkestro de Valencio.
Filo de pentristo kaj de violonistino, li eniris la Reĝan Superan Muzik-Konservatorion de Madrido 19-jara, kiam li jam studis inĝenierarton; li doktoriĝis pri minindustria inĝenierarto, instruis en la Minista Altlernejo de Madrido kaj tenis la du vivojn apartaj. Lia katalogo inkludas naŭ simfoniojn kaj koncerton por piano, kaj li fondis la Hispanan Asocion de Neotonalaj Komponistoj. Alicia Ballester, kiu konis lin en la Liceo, metas lin en la saman profilon kiel Ruiz Sierra: li komponis, desegnis, mem konstruis sintezilon kaj muntis filmojn pri planedoj kun propra muziko.
Fontoj: la vikipediaj artikoloj en Esperanto kaj en la angla —kiuj malsamas pri la nombro de simfonioj kaj pri la jaro de la unua prezento de la kantato; ĉi tie ni sekvas la unuan, kiu kongruas kun niaj samtempaj fontoj—; historio de la Liceo en la libro de la 47-a Hispana Kongreso (Madrido, 1987); Valencia Luno kaj la bulteno de la 78-a Universala Kongreso; atesto de Alicia Ballester Torregrosa (aŭgusto kaj septembro 2026).
Ekde 1990
La jenaj estas la biografioj de tiuj, kiuj aliĝis al la grupo ekde 1990. Ili estas malmultaj, kompare kun la pli ol kvardek de la du antaŭaj jardekoj, kaj tiu malproporcio estas, per si mem, informo pri la movado.
Luis Salag Laguarda (Valencio, 1956)
El tiuj, kiuj ĉiam ĉeestas. Li naskiĝis en 1956 en privata domo de la legomĝardenoj de Sant Isidre, en Valencio. El tiu horto restas nenio: tie nun staras la industria zono kaj la kvartalo Tres Forques. Li laboris tridek jarojn en bankado. En la grupo li de jaroj havas postenojn: li estis kasisto, kaj jam estis sekretario en februaro 2009, kiam li subskribis la kunvokon de la ĝenerala asembleo. Li lasis la postenon en la estrarrenovigo de la 14-a de decembro 2019; de tiam li estas estrarano.
Li ekkonis Esperanton en la kurso de Callosa de Segura, en 1992. Tie oni instruis per propra libro de dudek lecionoj, la Método frásico · Perfraza metodo de la profesoro Francisco Zaragoza Ruiz (30-a de novembro 1909 – 13-a de majo 1997), farita en la Nacia Kolegio de Callosa de Segura sub la aŭspicioj de ILEI: pli maldika ol la metodo de «don Félix» Navarro. La duan eldonon, de kvin mil ekzempleroj, pagis la Ŝparkaso de Alacant kaj Murcio.
La sekvan jaron li ĉeestis la 78-an Universalan Kongreson, tiun okazintan en Valencio en julio de 1993, kaj en unu el la kongresaj aranĝoj li ricevis lecionon, kune kun aliaj, de Andrzej Pettyn —la estro de la Esperanto-redakcio de Pola Radio— kaj de la bulgaroj Eva Paraŝkeva Boyadzhieva kaj Marin Băcev. En la kongresanaro li aperas kun la numero 1.731, el Mislata.
Kovrilo de la Método frásico · Perfraza metodo de F. Zaragoza Ruiz, la libro per kiu oni instruis en Callosa de Segura.
La sekvan jaron li jam vizitis la lecionojn de Juan Antonio Giménez en la sidejo de la Gran Via de Ferran el Catòlic.
Li plu iras al kongresoj: la Universala Kongreso de Berlino de 1999, kaj poste semajno tra Pollando, en vojaĝo kiun organizis Augusto Casquero kun polaj esperantistoj; kaj la du lastaj hispanaj kongresoj, en Sorio kaj en Portugalete, kie lia edzino aliĝas al la ekskursoj dum li kongresas.
En 1994, kiam la Federacio organizis la komunan aĉeton de la vidbendo Mazi en Gondolando, la esperanta versio de la BBC-kurso, lia nomo aperas kun unu ekzemplero en la mendolisto (Boletín 317, p. 18), kvankam li mem ne memoras esti mendinta iun.
En 2022 li mastrumis la konton @EsperantoVal en Twitter, per kiu li publikigis 1.452 mesaĝojn en dek du monatoj kaj superis kvincent sekvantojn, kaj en 2024 li estis membro de la loka komitato de la 82-a Hispana Kongreso.
La 21-an de septembro 2025, Internacia Tago de la Paco de Unuiĝintaj Nacioj, li disdonis al NROj fotokopiojn de folio de la Esperanto-grupo de Unuiĝintaj Nacioj —tiu kun kiu havis rektan kontakton Jesús Raposo—, kun artikolo kaj paca kolombo.
Li filmis la valenciajn kongresojn tutajn, li mem malantaŭ la kamerao dum Giménez kaj Casquero prezidis la tablon kun la urbestro; kaj, antaŭ interreto, li registris tri aŭ kvar horojn seninterrompe de Esperanto-elsendoj en kurtaj ondoj kaj faris kopiojn por la grupo, kio estis la sola maniero aŭdi la lingvon parolata. El tiuj kasedoj konserviĝis neniu: li transdonis ilin al pola esperantisto, kies nomon li ne memoras.
Interreton li ekuzis meze de la naŭdekaj jaroj, kaj de la komenco li faris tie propagandon por Esperanto. Li dediĉis multan tempon al rakontado pri la lingvo en la retejoj: Twitter, Facebook, WhatsApp, ipernity kaj la dissendolisto Iberia Esperantistaro de Google Groups; kelkaj el tiuj lokoj jam malaperis. El tiuj unuaj jaroj restas nenia reakirebla spuro, ĉar la arkivoj de la tiamaj hispanaj listoj perdiĝis survoje —Esperanto-en-Hispanio naskiĝis en julio 2000 ĉe eGroups kaj transiris al Yahoo, kaj Iberia Esperantistaro atingis Google Groups nur en decembro 2020—. La plej malnova lia mesaĝo, kiun ni povis reakiri, estas de la 16-a de julio 2009, en la listo de Apertium en Esperanto, pri la libera aŭtomata tradukilo: «el proximo curso en los grupos de valencia y cheste queremos ponernos a tope con apertium».
En la sama jaro, en la Zamenhof-tago de 2009, en aranĝo dediĉita al Esperanto en Ĉinio, li ample parolis pri Esperanto en la radio; ĉeestis dudek kvin personoj el kvin urboj.
Li plu estas tie: li aperas en la listoj kaj en la fotoj de la tria epoko de Valencia Luno (2020) kaj en la kafo kun Jau, Dennis Keefe, José «Pepe» Manzanera —el la grupo de Cheste— kaj Elías.
Li fokusiĝas al la nuna esperantismo: la historio helpas kompreni la aferojn, li insistas, sed li preferas rigardi antaŭen kaj fari aferojn. La nuntempo de Esperanto gravas multe pli ol la pasinteco, kaj la estontaj projektoj eĉ pli, ĉar ili plibonigos la situacion de la lingvo.
En la movado li ne ŝatas la politikajn nek la religiajn agadojn: li preferas la homojn, kiuj faras teknikajn kaj instruajn aferojn. Li ĉiam pretas helpi eĉ en tiel banalaj taskoj kiel purigi la ejojn de la grupo. Li simpatias kun la poliglotoj, interesiĝas pri disvastigo de scioj pri la maloftaj malsanoj kaj motivas lin helpi la esperantistojn, kiuj ne havas tiom da rimedoj, kiel tiuj en Afriko: kun ili li komunikas en Esperanto pri projektoj de teknika plibonigo, novaj agrikulturaj teknikoj kaj similaj aferoj.
Fine de aŭgusto 2026 li aliĝis al ILEI, la internacia ligo de esperantistaj instruistoj, kaj abonis ĝian Internacian Pedagogian Revuon, kun la ideo movi ĝin ĉi tie: frapis lin ke la revuo havas pli da abonantoj en Kongo ol en Hispanio.
Fontoj: kunvoko de la ĝenerala asembleo de la grupo, dissendita retpoŝte la 15-an de januaro 2009; Boletín de HEF n-roj 317 (1994), 389 (2009) kaj 424 (2018); Valencia Luno, tria epoko (2020); atesto de Luis Salag mem (aŭgusto de 2026). Kovrilo de la metodo: gazetoteko.com.
Berta Raposo Fernández (1950)
Filino de Jesús Raposo Montero. Doktoro kaj profesoro de la Departemento de Angla kaj Germana Filologio de la Universitato de Valencio, ŝi estis la akademia direktoro de la Esperanto-kursoj de la Filologia Fakultato dum Casquero instruis ilin: la institucia peco, kiu transformis asocian kurson en fakon kun kreditoj. En 1999 la kurso donis universitatan diplomon al 93 studentoj, kaj ĉirkaŭ la jaro 2000 jam pasis tra ĝi preskaŭ kvarcent. → Intervjuo kun Berta Raposo en la radio de la Universitato
Dudek jarojn poste ŝi remalfermis la saman pordon. En februaro 2022 ŝi kontaktigis la grupon kun Amparo Ricós Vidal, tiam dekanino de la Fakultato pri Filologio, Tradukado kaj Komunikado —kaj mem esperantistino—, kiu konsentis inkludi fulmokurson kaj prelegon pri Esperanto en la kultura semajno de la fakultato. La tri renkontiĝis la 10-an de februaro 2022.
Fontoj: korespondaĵoj kun la dekanejo de la Fakultato pri Filologio, Tradukado kaj Komunikado (februaro kaj marto 2022).
Ŝi estas edzino de Eduardo Martínez Navarro.
Eduardo Martínez Navarro (1953)
En la grupo oni konas lin kiel «Plumbisto», kaj la kromnomo venas el la metio kaj el la laboro, kiun li faris tie: la akvotubaro kaj la prizorgado de la loĝejo, precipe en la sidejo ĉe la strato Peris y Valero. Granda parto de tio, kio tenis la ejon en la naŭdekaj kaj en la duamiljaraj jaroj, pasis tra liaj manoj.
La dua epoko de la radio. Kiam Félix Navarro ne plu povis daŭrigi la programon Esperanto en la radio ĉe Radio Klara, ĝin reprenis tri personoj —Sebastián Peris, Jesús Marco kaj li—, ĉirkaŭ la aŭtuno de 1994; iom poste aliĝis Berta Raposo. Inter 2002 kaj 2003, kiam la grupo denove faris semajnan horon ĉe la radiostacio, li denove partoprenis.
La Alternativa Foiro. De la esperanta budo ĉe la riverparko li estis la animo: la Boletín de 2003 metas lin ĉe la gvido de la muntado kaj aldonas, ke tiel estis «kiel ĉiujare». En 2009 li ankoraŭ defendis la lingvon antaŭ la kamerao de Levante TV: «Esperanto estas la lingvo de la paco kaj de la mondo».
Li estas edzo de Berta Raposo Fernández.
Fontoj: Valencia Luno n-ro 42 (marto 1996); Boletín de HEF n-ro 361 (majo-junio 2003); raportaĵo de Levante TV (2009); interna atesto de la grupo (aŭgusto 2026).
Florentino Lozano Arroyo (dokumentita en 1997-1998)
Li katalogis la Esperanto-fondusojn de la Urba Biblioteko de Valencio, la pli ol 900 verkojn, kiujn la grupo donacis al ĝi komence de la 20-a jarcento. La biblioteko petis helpon de la valenciaj esperantistoj kaj la grupo disponigis homon: la 22-an de oktobro 1997 la Servo pri Kultura Agado de la Urbodomo permesis lian kunlaboron, senpagan kaj sen ia ajn kontrakta rilato.
Kelkajn monatojn poste la Boletín de la Federacio konsideris la laboron farita: «la plej komplikan parton de la laboro» faris li, kaj la slipoj jam estis pretaj, por ke la bibliotekistoj enkomputiligu ilin.
La samon li faris, endome, kun la biblioteko de la grupo mem, kaj tiun laboron ni ja scias nefinita: Lozano pretigis la paperajn slipojn kaj la aliaj enigis ilin en komputilon. Raúl Salinas, kiu laboris pri tio kun li, memoras, ke ĝi restis duonfarita —temis pri multegaj libroj kaj iam ili ĉesigis ĝin—, kaj kien iris tiuj datumoj ni ne scias.
Pli ni ne scias pri li: nek datojn, nek profesion, nek iun ajn postenon en la grupo.
Fontoj: letero de la Servo pri Kultura Agado de la Urbodomo de Valencio (22-a de oktobro 1997); Boletín de HEF n-ro 334 (januaro-februaro 1998); atesto de Raúl Salinas Monteagudo (aŭgusto 2026).
Francisco «Paco» Conejero Sánchez (Kasteljono; dokumentita ekde 1990)
Tiu, kiu restarigis la esperantismon de Kasteljono — kaj kiu venis al ĝi pro la religio. Li estas bahaano, kaj li mem rakontas la aferon en la Boletín de la Federacio: kiam li aliĝis al la bahaa kredo, li legis en Bahá’u’lláh kaj la nova epoko ke ‘Abdu’l-Bahá rekomendas lerni Esperanton, kaj li ekdemandis kie li povus lerni ĝin. Oni diris al li, ke en Valencio oni instruas ĝin ie en la strato San Vicente. Li loĝis en Kasteljono sed laboris proksime de Valencio, kaj iun tagon, post la laboro, li iris al la komenco de tiu strato kaj demandis ĝis li trovis la lokon:
«Estis aŭtuna vespero, sed mi ne plu memoras la tagon nek la jaron. Mi frapis je la pordo kaj eniris. Tie, ĉe la nigra tabulo staris prof. Felix Navarro, kiu salutis min amike.»
Félix Navarro diris al li, ke li sidiĝu, pruntis al li gramatikon kaj petis, ke li aŭskultu; fine de la leciono, kiam Conejero volis aĉeti la libron, la profesoro respondis, ke li mem estas ĝia aŭtoro. La grupo forlasis la ejon de la strato San Vicente ĉirkaŭ 1976 aŭ 1977, do tiu unua leciono nepre estas pli frua.
La Verda Rondeto. En decembro 1997, kun sia edzino Inés Comabella Aguiló, li refondis la Verdan Rondeton, la kasteljonan esperantistan societon, kiun fondis en 1936 —kelkajn monatojn antaŭ la milito— Miguel kaj Manuel Manteca kaj s-ro Rochera, kaj kiun la milito malaperigis. Li estis ĝia prezidanto kaj ŝi, komitatano; la asocio estis registrita la 8-an de januaro 1998. La bulteno de januaro 1998 metas tion inter la atingoj de la jaro: «okazis refondiĝo de la dum la milito malaperinta asocio “Verda Rondeto”, dank’ al la geedzoj Francisco Conejero e Inés Comabella».
Jam antaŭe li reprezentis Kasteljonon en la vivo de la federacio. La 28-an de aprilo 1990, ĉe la malfermo de la 1-a Kongreso de la Valencia Esperanto-Federacio en Benicàssim, li salutis la kongresanojn «de Castelló», apud la reprezentantoj de Valencio, Alakanto, Callosa de Segura, Murcio kaj Juna Suno; la 27-an de junio 1992 li ĉeestis, kiel neoficiala reprezentanto de Kasteljono, la daŭran estraron de la federacio kunveninta en Callosa de Segura. En julio de 1993 la bulteno priskribas lin kaj lian edzinon kiel bahaanojn en la listo de tiuj, kiuj preparis la universalan kongreson de Valencio.
La kongreso de Kasteljono en 1994. Li prezidis la lokan organizan komitaton de la 5-a Kongreso de la Valencia Esperanto-Federacio kaj Murcio (Kasteljono, 23-24 aprilo 1994), kaj la bulteno atribuas al li la bazan laboron: «dum multaj monatoj vizitis personojn, entreprenojn kaj aŭtoritatulojn». Sabate je la oka matene li jam pendigis la grandan afiŝon ĉe la ĉefa pordo de la urba kulturdomo kaj pretigis la libroservon; en la akceptejo li parolis antaŭ la urbestro José Luis Gimeno kaj la skabeno pri kulturo Miguel Ángel Mulet, kaj transdonis al ili esperantan gramatikon kaj la Kiĥoton tradukitan de Fernando de Diego, donacon de Augusto Casquero. La urbestro tie promesis straton Esperanto por la urbo.
La Placo Esperanto. La promeso plenumiĝis kvar jarojn poste: la 4-an de aprilo 1998, dum la 9-a kongreso de la federacio —pri kiu li subskribus la kronikon «Monumenta kongreso en Kasteljono»—, oni inaŭguris en Kasteljono la Placon Esperanto, kun skulptaĵo de Francisco Agut. Conejero tie parolis esperante, kun traduko al la hispana. Kaj li ankoraŭ organizis pli grandan kongreson: la 58-an Hispanan Kongreson de Esperanto, la 17-an kaj 18-an de julio 1999, kie li prezidis la Lokan Kongresan Komitaton. En majo de 2002 li organizis kun Casquero la 13-an Kongreson de la Federacio, en La Vall d’Uixó.
La paelo estis lia afero. En la 7-a kongreso de la federacio, en El Puig, li kaj lia edzino fermis la renkontiĝon per «grandegan “paella”, laŭ vegetarana maniero»; en aŭgusto de 2002, ĉe la hispana kongreso en Alakanto, la du kuiris la gigantan paelon manĝitan apud la naĝejo de la Universitata Hotelo, kaj en 2003 tiun de la hispana kongreso en Valencio. Ili daŭrigas: en septembro 2024 ili akceptis en Kasteljono la ekskursantojn de la postkongreso de la hispana kongreso, kaj en majo 2025, tiujn de la Esperanto-Plaĝo de Cullera.
Fontoj: Valencia Luno n-roj 26 (majo 1990), 35 (oktobro 1992), 37 (julio 1993), 39 (junio 1994), 43 (februaro 1997), 45 (januaro 1998), 46 (aprilo 1998), 48 (marto 2002) kaj 50 (novembro 2002); Boletín de HEF n-roj 334 (januaro 1998), 340 (1999, lia rakonto «Malgranda historio»), 342 (septembro-oktobro 1999), 356 kaj 375; Kajero el la Sudo n-ro 38 (aprilo-junio 1998); Registro de Asocioj de la Valencia Ĝeneralitato, n-ro 2629; interna arkivo de la grupo (2024 kaj 2025).
Alberto Bermell Benet (datoj nekonataj; aktiva inter 1990 kaj 1996)
Kasisto de la grupo kaj respondeculo pri la junularaj aranĝoj de la Universala Kongreso de 1993. La estraro proponita al la asembleo de la 21-a de februaro 1990 metis lin kiel kasiston de Grupo Esperanto de Valencia, kun José Pérez Sempere kiel prezidanto kaj Augusto Casquero kiel sekretario.
Li venis el Juna Suno, la junulara esperanto-asocio de la Valencia Komunumo kaj Murcio —naskiĝinta en 1987 kaj unu el la kvar grupoj, kiuj konsistigis la federacion—, kaj tiel oni prezentas lin ĉe la malfermo de la kongreso de Benicàssim, en aprilo 1990. En la listo de februaro 1990 de tiuj, kiuj laboris por la universala kongreso, li jam aperas kun la «(k)» de la komencintoj; en la organiza komitato li ricevis la parton pri la junularo, kaj en majo 1992 li informis pri la projektoj: malmultekostaj loĝado kaj manĝado, distraĵoj, la oficialaj programeroj kaj la kontaktoj, jam starigitaj, kun la nova prezidantino de TEJO. Li ankaŭ prizorgis la starigon de rilatoj kun Perpinjano.
Greziljono. En la somero de 1991 li pasigis ok tagojn en la kastelo Greziljono, la esperanta kulturdomo de Francio, kun Juan Bautista Fontecha kaj José Martínez, el Valencio, kaj Teresa Soriano, el Alakanto. Valencia Luno rakontas, ke tio «malkovris al li la grandan plezuron de veraj internaciaj renkontiĝoj» kaj ke li jam aliĝis al la sekva; la bulteno aldonis linion, kiu multon diras pri kiel tio funkciis: «Bermell deziras ne vojaĝi sola».
Li loĝis longan tempon en Ĉeĥio, kaj el tie venis la du prelegoj, kiujn li faris ĉe la grupo je la jarŝanĝo de 1995 al 1996: la 20-an de decembro pri la lando, kaj la 10-an de januaro prezentante la metodon Mazzi de instruado de Esperanto, kun la projekciado de ties videofilmo. Tiun saman decembron li subskribis en Valencia Luno la kronikon de la 1-a Junulara Konferenco Franca-Iberia. La lasta fojo, kiam ni dokumentas lin, estas en 1996, kiam li venis feriumi al Valencio kun Jana Charuzová kaj ambaŭ kunlaboris de tempo al tempo en la radioprogramo de la grupo.
Fontoj: Valencia Luno n-roj 25 (februaro 1990), 26 (majo 1990), 28 (septembro 1990), 32 (septembro 1991), 33 (januaro 1992), 34 (majo 1992), 41 (decembro 1995) kaj 42 (marto 1996).
Araceli Terrones Simal (1964)
Ŝi eklernis Esperanton en 1989, ĉe la esperantista grupo de Bilbao, kaj ekde 1993 ŝi ligiĝas al la valencia esperantismo.
La unua dokumenta atesto estas de la sekva jaro: ŝi aliĝis al la 50-a Hispana Kongreso de Esperanto, en Sant Cugat del Vallès (11-16 de julio 1990), ankoraŭ kun adreso en Bilbao.
En Valencio ŝi aperas unuafoje en la kroniko de la kongreso de julio 1997 —la 7-a Internacia Esperanto-Kongreso, okazinta de la 8-a ĝis la 13-a en la Fakultato pri Filologio kune kun la 7-a Eŭropa Esperanto-Forumo kaj la 56-a Hispana Esperanto-Kongreso—, inter tiuj, kies «helpon kaj valoran kunlaboron» oni menciis. La sabaton 11-an de aprilo 1998 ŝi estis ĉe la subĉiela festo en la riverĝardeno de Turio, anoncita ankaŭ per Radio Klara: unu tablo kun informiloj, lernolibroj kaj legaĵoj kaj alia kun falafelo, konceptita kiel ĝenerala trejnado por la Alternativa Foiro.
La semajnfinon de la 10-a ĝis la 12-a de majo 2002 ŝi prizorgis, kun José Martínez Hernández, la Esperanto-standon de la Alternativa Foiro de Valencio. La bulteno de la Federacio publikigis la foton —faritan de Augusto Casquero— kun la du sube, deĵorantaj kaj informantaj la publikon; La Ondo de Esperanto reproduktis ĝin en tiu julio. En 2005 ŝi estis aliĝinta al Boulogne 2005, la renkontiĝo por la centjariĝo de la unua Universala Kongreso: la kvin aliĝintoj el Hispanio ĉiuj estis el Valencio kaj ĉirkaŭaĵo, kun Rafael Peris Solaz, Berta Raposo, Eduardo Martínez kaj Gloria Martínez.
Ŝi daŭre partoprenas la vivon de la grupo: en novembro 2019 ŝi estis en la kolektiva vizito al Augusto Casquero, kaj en septembro 2023, en la adiaŭo pro lia morto, en la funebrejo de Campanar.
Fontoj: 50-a Hispana Kongreso de Esperanto (Sant Cugat del Vallès, 1990), p. 18; Valencia Luno n-roj 44 (oktobro 1997) kaj 46 (aprilo 1998), kaj tria epoko n-roj 1 (januaro 2020) kaj 17 (septembro 2023); Boletín de HEF n-ro 356 (majo-junio 2002), p. 13; La Ondo de Esperanto n-ro 7 (julio 2002); listo de partoprenantoj de Boulogne 2005; atesto de Araceli Terrones mem (4-a de septembro 2026).
José «Pepe» Manzanera Sapena (Cheste; aktiva ekde la naŭdekaj jaroj)
Esperantisto de Cheste kaj prezidanto de la vilaĝa grupo, Lum Radio. Li revenis al la movado kun la Universala Kongreso de 1993, en kiu Cheste vigle partoprenis, kaj de tiam li instruas en la sidejo de la grupo kaj en la Lernejo por Plenkreskuloj, prizorgas la Esperanto-bibliotekon de la vilaĝo kaj organizas ĉiun decembron la feston de la Tago de Zamenhof kun paeljo. Li estis unu el tiuj, kiuj ebligis la Lingvan Festivalon de Cheste en 2018. Antaŭe li estis instruisto de la eŭska lingvo en la vilaĝo, vespere.
Fontoj: Boletín de HEF n-ro 424 (oktobro-decembro 2018); interna arkivo de la grupo (aŭgusto 2026).
Elías Hernández Capdevila (aktiva ekde 2007)
Li komencis kiel la lernanto, kiu ne trovis la grupon. En februaro 2007 li skribis al la Federacio rakontante, ke ekde la antaŭa somero li provis kontakti la Esperanto-Grupon de Valencio —telefone, irante al la avenuo Peris y Valero, serĉante la prezidanton— sen sukceso: «mi estas preskaŭ rezignonta, sed la deziro lerni Esperanton igas min turni min al vi». Augusto Casquero plusendis la mesaĝon al la membroj, por ke iu respondu al li.
Li mem datigis sian esperantistiĝon je 1999 kaj sian aliĝon al la grupo je 2007: tion li portis skribita en la subskribo de ĉiuj siaj mesaĝoj —«mi esperantistiĝis dum jaro 1999 kaj aliĝis ĉe Grupo Esperanto Valencia dum jaro 2007»—.
Li finis kiel la instruisto. En marto 2018 la Boletín jam metas lin ĉe la gvido de la kurso por ne-komencantoj, kaj hodiaŭ li instruas en Cheste. Li estas la grupano numero 238.
Ekster Esperanto li estis instruisto pri matematiko ĉe la Centro de Estudios Financieros CODEX.
Liaj prelegoj havas propran karakteron: la proverboj de Zamenhof —li kolektis preskaŭ ducent kaj komentis centon en la Zamenhof-tago de 2017—, kiel adicii, subtrahi, multipliki, dividi, potencigi kaj radikigi en Esperanto (Zamenhof-tago de la 15-a de decembro 2018) kaj kiel solvi la kubon de Rubik (2020). Li reviziis, kun Iván García, la trian epokon de Valencia Luno, kaj li estas tiu, kiu kolektis la fotojn de la memoro pri Jau el Holandés.
Li ankaŭ subtenas la infrastrukturon de la agadoj: li publikigas la kursojn kaj la renkontiĝojn de la grupo en Eventa Servo —la tutmonda kalendaro de Esperanto— kaj, kun Dennis Keefe, gvidas ekde 2022 la semajnajn Zoom-kursojn Bildvortaro kaj Kiĥoto. En 2024 li estis tiu, kiu publike petis volontulojn de la grupo por la 82-a Hispana Kongreso.
Fontoj: retmesaĝo de la 19-a de februaro 2007, plusendita de Augusto Casquero; Boletín de HEF n-roj 420 (2017), 421 (2018) kaj 424 (2018); Valencia Luno, tria epoko (2020); la subskribo de liaj mesaĝoj, dokumentita almenaŭ ekde decembro 2013; interna atesto de la grupo kaj komuniko de la koncernato (aŭgusto 2026).
Rosa Zanón Ferrando (Cheste; dokumentita ekde 1993)
Esperantistino de Cheste kaj unu el la homoj, kiuj tie subtenas la agadon, kaj ankaŭ estraranino de la valencia grupo. En la elekta kaj municipa dokumentaro ŝi aperas kun la plena nomo, Rosalina Zanón Ferrando.
La plej frua informo, kiun ni havas pri ŝi, estas el 1993, kaj jam kun organiza respondeco: ŝi estis sekretario kaj kunordiganto de la loka komitato de la 4-a Kongreso de la Valencia Esperanto-Federacio kaj Murcio, okazinta en Cheste de la 30-a de aprilo ĝis la 2-a de majo kaj koncipita kiel antaŭkongreso de la 78-a Universala Kongreso, kiun Valencio gastigis tiun someron.
En decembro 2009, kiam Cheste plenumis cent jarojn de Esperanto, ŝi klarigis al la ĵurnalistoj de Las Provincias la naskiĝon de la lingvo, la figuron de Zamenhof kaj kiel ĝi disvastiĝis en la vilaĝo. → La centjariĝo de Esperanto en Cheste
La 22-an de septembro 2018 ŝi estis unu el la motoroj de la unua Lingva Festivalo de Cheste, la unua publika tiaspeca en ĉi tiu parto de la mondo: unu sabaton de la deka matene ĝis la sepa vespere, dek ok lingvoj kaj 167 ĉeestantoj, kun la urbodomo pagante la kostojn kaj la esperantistoj serĉante kaj trejnante la instruantojn. La bulteno de la Federacio lasis ĝin skribita: «sen la helpo de la lokaj esperantistoj de Cheste kaj la laboro de Rosa Zanón Ferrando […] estus malfacile organizi tian sukcesan Festivalon». En la dua eldono, la 26-an de oktobro 2019, ŝi gvidis la organizadon kune kun Dennis Keefe, kaj klarigis al la loka gazetaro, en kio konsistis la parto de la esperantistoj: «unuflanke ni faris specialan penon por instigi la partoprenon de la familioj, informante persone la lernejojn kaj parolante kun la gepatraj asocioj. La alia parto, kiu koncernas nin, estas la serĉado kaj kontaktado de la homoj, kiuj rolas kiel instruistoj, peniga laboro sed tre kontentiga».
Ŝi instruas Esperanton en Cheste ekde antaŭ la pandemio: en la Lernejo por Plenkreskuloj, kie ŝi rekomencis la lecionojn kiam la pandemio tion permesis kaj kie en 2023 ŝi gvidis la kurson helpe de Elías Hernández, kaj al la infanoj de la lernejo Francisco Giner de los Ríos. En 2020 ŝi estis unu el la kvin personoj, kiuj instruis la nulan Esperanto-kurson, kiun la valencia grupo okazigis per videokonferenco. Ŝi kunlaboras ankaŭ en la projekto Calles Educativas de la sama lernejo, kiu metas en QR-kodon la nomon kaj la klarigon de ĉiu strato de Cheste en la valencia, la hispana, la angla kaj Esperanto.
En la konsisto de la estraro de la valencia grupo publikigita post la asembleo de la 14-a de decembro 2019 ŝi aperas kiel estraranino, inter la postenoj, kiuj tiun tagon ne estis renovigataj.
Ŝi estas urbokonsilanino de Cheste ekde la elektoj de la 28-a de majo 2023, en kiuj ŝi kandidatis kiel numero 3 de la listo de PSOE. La provinca oficiala bulteno registras ŝin kiel sendependan ene de tiu listo; la paĝo de la urba registaro, male, atribuas ŝin al PSOE. En la korporacio 2023-2027 ŝi estas tria vicurbestrino kaj respondecas pri la fakoj Personaro, Internaj servoj, Civitana partopreno kaj Travidebleco.
En 2024 ŝi estis ano de la loka komitato de la 82-a Hispana Kongreso de Esperanto, denove okazinta en Cheste, kaj ŝi kondukis la oficialan akcepton de la Urbodomo, kie ŝi agis samtempe kiel urbokonsilanino kaj kiel reprezentantino de Lum-Radio.
Fontoj: Valencia Luno n-roj 36 (aprilo 1993), 1 (januaro 2020), 11 (novembro 2020), 16 (julio 2021) kaj 17 (septembro 2023); Boletín de HEF n-ro 424 (oktobro-decembro 2018); Damián Torres kaj Vicente Lladró, «Esperanto, ligvo oficiala», Las Provincias (5-a de decembro 2009); Bandú – Cheste, «Cheste acoge el II Festival de Lenguas del Mundo» (31-a de oktobro 2019), «Se presenta la tercera fase del proyecto Calles Educativas de Cheste» (6-a de julio 2023), «Pleno de competencias y retribuciones del nuevo equipo de gobierno» (21-a de julio 2023) kaj «Congreso Español de Esperanto» (3-a de septembro 2024); Oficiala Bulteno de la Provinco Valencio n-ro 80 (26-a de aprilo 2023), kandidatlistoj proklamitaj de la Zona Elekta Junto de Requena, CSV BOPV-2023/05614 — la Bulteno ne permesas ligi la anoncon mem, kaj la kopion, kiun ni ligas, gastigas la komarka gazeto Tucomarca; la urba registaro de Cheste.
Raúl Salinas Monteagudo (Valencio, 1979)
Komputila inĝeniero. Li lernis Esperanton en 1995, dekkvinjara, per kurso por MS-DOS de la Andaluzia Esperanto-Unuiĝo —rudimenta programo, kies kopion li neniam plu retrovis—, kaj praktikis la lingvon per IRC ĉirkaŭ 1996 kaj 1997 kaj en la tiamaj dissendolistoj. Ĉirkaŭ 1997 li alproksimiĝis al la grupo, kiu ankoraŭ estis en la Gran Vía de Fernando el Católico, iom antaŭ la transloĝiĝo al la strato Peris i Valero: tiu, kiu malfermis al li la pordon, estis Pascual Pont.
Dum la akademia jaro 1997-98 li sekvis, kune kun sia fratino, la kurson gvidatan de Augusto Casquero en la plenkreskula lernejo «Reina Doña Germana» de la Generalitat. Valencia Luno anoncis ĝin en oktobro 1997 —«merkrede ekde la 16-a ĝis la 18-a, kun Diplomo»— kaj la raporto de José Joaquín Arnal en la numero de aprilo 1998 rakontas, kiel ĝi iris: ĝi komenciĝis en novembro kaj daŭris ses monatojn, kun prelegoj kaj konversaciaj rondoj krom la lecionoj, kaj la sidejo estis komence «apud la monaĥejo de San Miguel de los Reyes, kiu antaŭlonge estis malliberejo» —la malliberejo, kie Francisco Máñez estis punita de 1939 ĝis 1943; oni tiam riparis ĝin por enloĝigi tie la Valencian Bibliotekon—, kio devigis ilin transloĝiĝi al nova sidejo apud la strato Alboraia. Ambaŭ ankoraŭ memoras parkere frazon el la lernolibro: «En la mano de Johanino estas bela tulipo». Ĝi venas el la «Aventuroj de Johanino kaj Karlo», la rakonteto kiu trairas la Esperanto Junul-Kurso-n de SAT-Amikaro, la metodon kiun ili uzis. La eldonejo mem skanis ĝin en 2016 kaj tenas ĝin en sia retejo, kaj ekzistas kopio en Interreta Arkivo kun la sonregistraĵo de la unuaj kvar lecionoj.
En 2011, en El Escorial, li akiris la kompletan C1 —skriban kaj parolan— de la UEA-KER-ekzameno (kion ĝi atestas). Ĝi estas la atestilo numero 00357 en la publika listo de Edukado.net.
El la interreta generacio, kaj kun la laboro, kiu ne videblas: la neniam finita enkomputiligo de la slipoj de la grupa biblioteko kun Florentino Lozano Arroyo, la retejo de la grupo, la ciferecigo kaj transskribado de bultenoj kaj gazeteltondaĵoj, kaj la dokumenta datumbazo pri la valencia esperantismo, kiu naskiĝis persekutante la spurojn de Cheste —el kiu venas granda parto de ĉi tiu paĝo mem kaj de la historio—.
La fakto, ke li studis kaj uzis plurajn lingvojn, kune kun lia ligiteco al libera programaro, markis lian manieron kompreni Esperanton: kiel lingvon por komunikiĝi kaj kunlabori, sed ankaŭ kiel scion, kiun indas kunhavigi kaj alirebligi. El tio venas same la intereso pri ciferecaj iloj kiel la laboro de reakiro kaj disvastigo de la memoro pri la valencia esperantismo.
Lia unua dokumentita apero estas la raportaĵo de Levante-TV de marto 2009, la plej malnova videa atesto, kiun ni konservas pri la grupo, kie li defendas Esperanton kiel manieron rompi la lingvan barieron: «granda parto de la ksenofobio de multaj homoj venas el tio, ke ili ne interkompreniĝas». Li kunlaboris ankaŭ en la Esperanto-programo de Radio Klara.
Kiel prezidanto de la grupo li alfrontis la amaskomunikilojn dum la pandemiaj jaroj: la intervjuo de Lliure directe, de Radio Klara, la 3-an de novembro 2020, pro la kurso, kiu komenciĝis tiun saman tagon, kaj tiu de Podríem estar millor, de À Punt Ràdio, la 26-an de julio 2021, la Tago de Esperanto. El tiu etapo estas ankaŭ la korespondado kun Perla Martinelli, kiu kondukis al la provo aĉeti la kolekton de Femina.
Ekde junio 2026 li estas sekretario de la patronaro de la Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo, reaktivigita tiun monaton kun Ramón Diago kiel prezidanto kaj Luis Salag kiel kasisto.
Fontoj: Levante-TV (marto 2009); Radio Klara (3-a de novembro 2020); À Punt Ràdio (26-a de julio 2021); DOGV kaj protokolo de la patronaro (junio 2026); Valencia Luno 44 (oktobro 1997) kaj 46 (aprilo 1998); Esperanto Junul-Kurso (SAT-Amikaro), p. 8; atesto de Raúl Salinas Monteagudo (aŭgusto 2026).
Eduardo Alonso Navarro (aktiva ekde 2019)
Emerita bankisto, li venis al la ejo sciante nenion pri la lingvo —la unuan tagon li komprenis nenion el tio, kion oni diris al li en Esperanto— kaj post kelkaj monatoj li estis tiu, kiu faris la revuon. Li mem klarigas: li ekstudis Esperanton pro la facileco de gramatiko sen esceptoj.
Li jam estis en la grupo en la aŭtuno de 2019: lia plej malnova konservita mesaĝo en la WhatsApp-grupo estas de la 24-a de septembro 2019, kaj la 18-an de oktobro li petis aliĝi al la dissendolisto ĉe Google Groups.
Vicprezidanto de la grupo inter decembro 2019 kaj decembro 2022, kelkajn monatojn post kiam li esperantistiĝis. Lia telefono estis la kontakto de la grupo kun la ekstero.
Li refaris la revuon. Valencia Luno silentis ekde 2002; en januaro 2020 ĝi revenis en tria epoko, kies redaktoro kaj kompostisto li estis, numero post numero, kun la revizio de Elías Hernández Capdevila kaj Iván García. Ĉiumonate li anoncis ĝin al la grupo per la sama formulo: «La Luno jam leviĝis». Li atingis almenaŭ la numeron 14 (februaro 2021) kaj ankoraŭ anoncis novajn en julio de tiu jaro.
La enfermo. Kiam en marto 2020 ĉio fermiĝis, li estis tiu, kiu tenis la grupon kune: li lanĉis kurson per WhatsApp —NEKU, Nova Esperanto-kurso sur Uasapo—, malfermis Jitsi-ĉambron kaj, ekde la 11-a de aprilo 2020, Zoom-ĉambron, kiu kunvenis ĉiutage je la sesa vespere. Tiu ĉambro fariĝis la renkontiĝejo de la grupo.
La instruado. Ekde oktobro 2020 li organizis la legadon de Don Kiĥoto en Esperanto, ĉiuvendrede per Zoom kaj malfermitan ankaŭ al eksterlandaj partoprenantoj. En novembro kaj decembro 2020 li instruis marde per la BEK-kurso, publikigante la programon de ĉiu sesio en Esperanto kaj en la hispana kaj malfermante WhatsApp-grupon por la lernantoj. En januaro 2021 li aranĝis vortkonkurson laŭ la stilo de la televida Saber y ganar. Kaj en 2022 li gvidis la dimanĉan kurson de nulo, de januaro ĝis marto.
Li estas ankaŭ la aŭtoro de «Esperanto desde cero», la kurso en cent dudek lumbildoj, kiun la grupo uzas por instrui la lingvon de nulo.
Kaj la laboro, kiu ne videblas: aliĝi al la afiŝumado, vendi loterion en la sidejo de Peris i Valero, malfermi Trello-tabulon en decembro 2019 por kolekti ideojn por ripari la ejon, aŭ serĉi en la Posedaĵa Registro kaj en la Katastro la datumojn pri la loĝejo de la Fondaĵo.
Li disvastigas Esperanton inter siaj amikoj kaj ne preterlasas okazon paroli pri la virtoj de la lingvo. Ekster ĝi, li tre ŝatas fotografion.
Fontoj: arkivo de la WhatsApp-grupo (2019-2022); Valencia Luno, tria epoko, n-roj 1-11 (januaro-novembro 2020) kaj n-ro 14 (februaro 2021); peto pri aliĝo al la listo esperantovalencia de Google Groups (18-a de oktobro 2019); protokoloj de la ordinaraj ĝeneralaj asembleoj de la grupo (2019-2022; arkivo de la grupo, ne publikigitaj); kaj notoj de konversacioj kun grupanoj (aŭgusto 2026).
Carmen López Martínez (1962; en la estraro inter 2019 kaj 2025)
Ses jarojn en la estraro de la grupo: sekretariino inter decembro 2019 kaj decembro 2022 —ŝiaj estas la formalaĵoj de la enskribo de la asocio en la municipa registro de la Urbodomo de Valencio, en 2020— kaj vicprezidantino inter decembro 2022 kaj decembro 2025.
Ŝi faris precipe la laboron, kiu ne videblas: afiŝi la kursojn, starigi kaj malstarigi, kovri deĵorojn. En junio 2022 ŝi prizorgis la ĉeeston de la grupo en la Alternativa Foiro de Valencio —de la 10-a ĝis la 12-a—, organizante la deĵorojn, farante la starigon kaj malstarigon de la budo kaj akceptante la publikon dum la tri tagoj; el tie venis novaj lernantoj kaj 43 eŭroj de librovendado. En decembro 2021 ŝi prizorgis la starigon de la ekspozicio de la Tago de Zamenhof en la sidejo.
En novembro 2020 ŝi registris en la kataluna la prezenton de Esperanto, kiun la grupo sendis al Radio Malva: kio estas la lingvo, kiom da homoj ĝin parolas, por kio ĝi utilas hodiaŭ —vojaĝoj, korespondado, kongresoj, originala kaj tradukita literaturo, radio— kaj kial ĝi naskiĝis kiel alternativo al la lingvoj de la grandaj potencoj. Tiun saman oktobron, Jarit, la asocio, kiu laboras kun migrantoj, proponis al ŝi sian sidejon en Russafa por tie fari Esperanto-kurson. En februaro 2021 ŝi prizorgis la peton de subvencioj al la Urbodomo de Valencio.
En la printempo de 2022, kiam la grupo organiziĝis por akcepti ukrainajn rifuĝintojn, ŝi proponis la sidejon de la asocio, liton kaj dormosakojn, kaj sian tempon por akompani ilin kaj instrui al ili moviĝi tra la urbo. En 2023 ŝi aliĝis kiel volontulino al la valencia kongreso.
En la lastaj jaroj ŝi estis malpli ĉeesta en la agado de la grupo.
Fontoj: interna arkivo de la grupo (aŭgusto 2026); protokoloj de la ordinaraj ĝeneralaj asembleoj de la grupo (2019-2025; arkivo de la grupo, ne publikigitaj).
Ismael Ejarque Doménech (1969; en la grupo ekde 2008)
Klinika genetikisto. Li ekkonis Esperanton kiel adoleskanto, esplorante la enciklopedion de sia hejmo: «Mi memoras, ke kiam mi havis 15, 16 aŭ 17 jarojn, mi ŝatis esplori la enciklopedion de mia hejmo. Ĉiun nokton mi prenis unu el la dudek kvin volumoj kaj malfermis ĝin hazarde… Iun tagon mi prenis tiun de la litero E. Kaj kiam mi malfermis ĝin, mi vidis tion pri Esperanto.» Li rakontis tion en teksto, Kiel mi konis Esperanton, kiun li sendis al la grupo la 15-an de decembro 2020 —Zamenhofa Tago— por publikigi ĝin en Valencia Luno. Ĝi neniam aperis.
Li aliĝis al la grupo en 2008. En 2011 li aperas kiel instrua estrarano, kaj li prizorgis la diskonigon de la kursoj kaj la rilaton kun la gazetaro —li anoncis en la listo ĉiun aperon de la grupo en Levante-EMV kaj en Las Provincias inter 2010 kaj 2013—, organizis la Zamenhofan Tagon jaron post jaro ekde 2008 kaj diskonigis la programon de la valencia renkontiĝo de Ĥiva de la 25-a de junio 2011, kien li veturigis homojn.
La 6-an de septembro 2019 li faris al la grupo la prelegon «Kiam la kancero estas heredita: kion oni devas scii», kiun li poste proponis al TEJO, la tutmonda junulara organizo, kaj kiun li volis igi artikolo por la Medicina Internacia Revuo. Li estas ano de UMEA, la tutmonda asocio de esperantistaj kuracistoj, kaj la sola en la grupo, kiu peras ĝian bultenon.
Dum la unuaj monatoj de la pandemio li alportis al la grupo la raportojn de profesoro Wang, de la Ĉina Medicina Esperanto-Asocio, pri la koronviruso: naŭ inter februaro kaj marto 2020, kiam ankoraŭ ne ekzistis ĉi tie ekvivalento.
Ekster Esperanto li dum jaroj defendis la starigon de la specialiĝo pri klinika genetiko en Hispanio: en julio 2020, Las Provincias publikigis lian leteron al la direktoro «Discriminación genética».
Fontoj: arkivo de la dissendolisto de la grupo (2008-2020); interna arkivo de la grupo (aŭgusto 2026).
Adolf Fenollós Vicent (en la grupo ekde 2010)
Li alvenis laŭ la vojo, kiun hodiaŭ preskaŭ ĉiuj sekvas: serĉante la grupon rete. La 29-an de majo 2010 li skribis al la adreso, kiun la Hispana Esperanto-Federacio donis kiel kontakton en Valencio: li jam memstare komencis la kurson bildoj de lernu! kaj volis scii ĉu okazas ĉeestaj lecionoj en la urbo aŭ en la ĉirkaŭaj vilaĝoj. Respondis al li Augusto Casquero el Ĉinio, kie li tiam instruis la hispanan kaj Esperanton, invitante lin al la merkredaj kunvenoj en la avenuo Peris y Valero. Kelkajn tagojn poste li mem resumis sin per tri vortoj: «Mi estas komencanto».
La sekvan jaron, en 2011, li sukcesis la kompletan B1 de la UEA-KER-ekzameno (atestilo 00350 en la publika listo de Edukado.net).
Plej ofte oni trovas lin ĉe la poezio. En septembro 2013 Ferriol Macip demandis en la katalunaj listoj ĉu io de Estellés estas tradukita en Esperanton, kaj li estis la homo, al kiu la grupo transdonis la demandon: li respondis, ke Estellés «ne estas facile tradukebla poeto» kaj ke li havas la tradukon de Els amants faritan de Augusto Casquero, en kiu li «ŝanĝis kelkajn aferetojn». La 18-an de septembro 2013, en la 4-a Festa Estellés de Ca Revolta (strato Santa Teresa 10, Valencio), estis li, kiu deklamis en Esperanto unu el la poemoj, kiujn Enric Baltasar tradukis por la okazo; la alian diris la tradukinto mem.
Aŭskultanto de la Esperanta radio. La 13-an de marto 2015 li skribis al Radio Havano Kubo —kiun li sekvis podkaste— kiam oni eksciis, ke oni volas malpliigi aŭ nuligi la elsendojn en Esperanto: «estus domaĝe kaj rimarkinda perdo por ĉiuj amikoj de la Esperanta mondo». Du monatojn poste respondis al li Maritza Gutiérrez, el la redakcio: ĉio estis en ordo, oni petis reagojn de la aŭskultantoj ĉar la silento estis ŝoka, kaj la radiostacio eĉ pensis ampleksigi la elsendohorojn kaj jam elsendis en FM. Li plusendis tion al la listo de la grupo.
Dum la jaroj de la kursoj de Juan Antonio Giménez li estis unu el la ĉiulundaj ĉeestantoj, kun Isabel Ruiz, Fernando kaj Emilio (januaro 2015). Kaj kiam la enfermo de 2020 fermis la sidejon, li estis unu el la malmultaj, kiuj tenis la grupon viva per videokonferenco: la unuan kunsidon, la 21-an de marto 2020, faris Dennis Keefe, Eduardo Alonso, Elías Hernández, li kaj Isabel —kaj la hundeto de ambaŭ—, kaj Valencia Luno nombras lin inter la kutimuloj de tiuj ĉiutagaj renkontiĝoj. En 2023 Dennis Keefe lokis lin inter la lingvo-instruistoj de la grupo: li, tiu de la valencia.
En la paperoj de la grupo lia nomo ĉiam iras apud tiu de María Isabel Ruiz Ruiz.
Fontoj: korespondaĵoj de la grupo kaj persona arkivo (2010-2015); Valencia Luno, tria epoko, n-roj 5, 6 kaj 9 (2020); Whatsapp-grupo de la grupo (2019-2023).
María Isabel Ruiz Ruiz (dokumentita ekde 2012)
Ŝi enkomputiligis la bibliotekon de la grupo. La katalogo de la 1.500 volumoj —krom la revuaro— estis ŝia magistriĝa fina projekto: Esperanta biblioteko: catàleg de la biblioteca del Grup Esperanto de València, 158 ilustritaj paĝoj, prezentita en 2012 ene de la itinero pri Inventaro kaj Katalogado de la Bibliografia kaj Dokumenta Heredaĵo, en la magistriĝa programo pri Kultura Heredaĵo de la Universitato de Valencio. Ĝi estas verkita en la valencia, kaj la katalogon mem antaŭas ampleksa rigardo al la historio de Esperanto. Ĝi elŝuteblas el la Bitoteko de la Hispana Esperanto-Federacio, kun permesilo Creative Commons.
Ŝi enretigis la katalogon per OpenBiblio, la libera programo —esperantigita de Ana Manero— per kiu ankaŭ konsulteblas la fondusoj de la Esperanto-Muzeo de Subirats, de la Hispana Esperanto-Federacio, de la Biblioteko Molera kaj de la grupo Frateco en Zaragozo. Estas la katalogo de la fonduso, kiu servis por la pruntedono al la membroj dum la grupo havis sidejon.
Ŝi restis en la grupo jarojn poste: ŝi aperas inter la ĉeestantoj de la ĝenerala kunveno de la 14-a de decembro 2019.
En la grupo ŝia nomo ĉiam iras apud tiu de Adolf Fenollós Vicent: ambaŭ ĉeestis la ĉiulundajn kursojn de Juan Antonio Giménez (januaro 2015), ambaŭ ĉeestis tiun kunvenon de decembro 2019 kaj ambaŭ estas en la unua videokonferenco de la enfermo, la 21-an de marto 2020.
Fontoj: rikordo kaj teksto de la verko en la Bitoteko de HEF; mesaĝo de Darío Rodríguez al la listo nia_listo (18-a de januaro 2013); paĝo pri la biblioteko de la grupo; protokolo de la ĝenerala kunveno de la grupo (14-a de decembro 2019); korespondaĵoj de la grupo (2015); Valencia Luno, tria epoko, n-ro 5 (2020).
Niko Voloŝin (Mykola Voloŝin; Lucko, Ukrainio, 26-a de oktobro 1962)
Lia nomo estas Mykola Voloŝin; li subskribas Niko. Edukita en la artlernejo kaj en grafika dezajno en Lucko, li estis dezajnisto, redaktoro kaj eldonisto en diversaj ukrainaj gazetoj, kie li ricevis premiojn, kaj li estas ano de la Ukrainia Ĵurnalista Unio. Kiel grafika humuristo —bildstrio kaj karikaturo— li organizis internaciajn ekspoziciojn, publikigis pli ol kvindek librojn kaj faris kovrilojn por libroj eldonitaj en Ukrainio, Usono, Nederlando kaj Hispanio. En Esperanto li kunlaboras kun la literatura revuo Beletra Almanako kaj kun la muzikeldonejo Vinilkosmo.
Esperantisto ekde 1985: ano de UEA, klubgvidanto en Lucko, jarojn prezidiano de Ukrainia Esperanto-Asocio kaj redaktoro de la informiloj Helianto kaj Ukraina stelo.
En aŭgusto 2021, ankoraŭ en Lucko, li gajnis la internacian konkurson «Art Advancing Health», okazigitan en Usono pri la dua jaro de la pandemio: lia verko —la planedo irantaj kiel ekvilibristo super bakanalo de kovim— estis elektita la plej bona el cent kvindek. Li ankaŭ estis gajninta en Sirio, per karikaturo pri verkisto kaj lia verkaro, kaj li estis la sola ukraina verko finalisto de la itala ekspozicio-konkurso pro la centjariĝo de la morto de Enrico Caruso. Tiam li laboris en la redakcio de volinia gazeto, kie li faris la enpaĝigon kaj, de tempo al tempo, karikaturojn de la kolegoj ĉe la apuda tablo. «La karikaturo akompanis min la tutan vivon», li diris tie: «en la lernejo mi desegnis la instruistojn kaj la samklasanojn en la fino de la kajero, kaj en la armeo kaj en la laboroj, kiujn mi havis, mi desegnis por gazetoj kaj por periodaĵoj».
La 15-an de marto 2022 li skribis al la helpo-servo de UEA kaj TEJO: li forlasis Ukrainion kun sia edzino Anna kaj la sepjaraj ĝemeloj Nazar kaj Mia; ili estis en Varsovio, en hejmo de amikoj, kaj volis alveni Valencion la 24-an aŭ la 25-an de marto tra Barcelono. Li petis portempan loĝejon kaj diris, ke li scias, ke en Valencio estas aktiva grupo. Tiun saman nokton la Hispana Federacio venigis la peton al la listo de la grupo, kaj la sekvan tagon jam estis tri aŭ kvar proponoj de loĝejo sur la tablo. Ana Montesinos cedis al ili sian kampodomon en Bétera, kie ili loĝis jarojn, kaj la 27-an de marto la grupo akceptis ilin tie per tagmanĝo. → La bonveniga tagmanĝo
Tiun saman printempon li parolis en la klubo de Barcelono pri tio, kiel li travivis la forlason de Ukrainio, kaj pri sia karikaturista kariero. Li volis iri al la hispana kongreso de Comillas: la organizantoj pardonis al li la aliĝkotizon sed ne povis pagi lian loĝadon, kaj SATeH, la hispana LEA de Sennacieca Asocio Tutmonda, decidis tion en sia listo kaj transpagis al li 400 eŭrojn la 19-an de aprilo 2022. Tie, kaj en la kataluna kongreso, li prezentis prelegon pri la karikaturo kaj Esperanto, bildstrioj inkluzive.
De la aŭtuno de tiu jaro li eniris la monatajn kunvenojn kaj la Kafo-Kunvenojn, kaj metis sian metion je la servo de la grupo: afiŝoj, emblemoj kaj insignoj. Por la 82-a Hispana Kongreso (Cheste, 2024) li desegnis la emblemon, la flugfolion kaj la insignon, estis ano de la loka komitato kaj tie ekspoziciis siajn karikaturojn.
Ekde 2025 li aktive kunlaboras kun la literatura komunumo Bobelarto kaj estas skipano de la Interkultura Novelo-Konkurso (INK). Li kunlaboras ankaŭ kun la Esperanta eldonejo KAVA-PECH, kun la revuo Monato, kun la asturia eldonejo Cuatro Gotes kaj kun la ukraina Teren.
Li partoprenis la 110-an Universalan Kongreson de Esperanto (Brno, Ĉeĥio, 2025), kie li prezentis Bobelarton, kaj kiel volontulo helpis efektivigi la 111-an (Graco, Aŭstrio, 2026). Krom la plenumo de volontulaj taskoj, tie li prelegis pri karikaturoj en la E-movado, prezentis novajn eldonaĵojn de KAVA-PECH kaj anoncis la finalistojn de INK-5.
Karikaturo de Niko Voloŝin farita de Néstor Dámaso del Pino.
Niko karikaturita de Néstor Dámaso del Pino (Las Palmas de Gran Canaria).
Fontoj: lia peto al la helpo-servo de UEA kaj TEJO (15-a de marto 2022); la fadeno kaj la kontoj de SATeH (aprilo 2022); la portreto verkita de la desegnisto Néstor Dámaso del Pino; interna arkivo de la grupo (aŭgusto 2026).
Iván García (1982; trezoristo ekde 2019)
Trezoristo kaj kontisto de la grupo ekde 2019, kaj tiu, kiu prizorgas la gastigadon de ĉi tiu retejo. Kun Elías Hernández Capdevila li reviziis la dek unu numerojn de la tria epoko de Valencia Luno, en 2020.
Li estas la fondinto de la projekto Bitarkivo.org.
En julio 2020 li partoprenis, invitite, la unuan someran universitaton pri la libera valuto «ĝuno» (Ǧ1), en Montaigut-sur-Save, apud Tuluzo, kie li renkontis du francajn esperantistojn, kiuj tie faris atelieron pri la rilato inter la libera mono kaj Esperanto.
La 26-an de julio 2021, Tago de Esperanto, li parolis kiel trezoristo de la grupo ĉe À Punt Ràdio, kune kun la prezidanto.
Fontoj: Valencia Luno, tria epoko, n-roj 1-11 (2020), kaj la n-ro 10 (oktobro 2020) pri la somera universitato; interna atesto de la grupo (aŭgusto 2026).
Darío Rodríguez López de Silva (1931 – Madrido, 14-a de oktobro 2015)
Li neniam estis membro de la valencia grupo, kaj li estas ĉi tie pro simpla kialo: dum ok jaroj li estis unu el la homoj, kiuj plej multe faris por ke la grupo restu konektita kun la cetera mondo. Li faris tion el Madrido, per retpoŝto, kiam li jam pasis la sepdek kvin jarojn.
Darío Rodríguez López de Silva. Foto publikigita de la Kataluna Esperanto-Asocio kiam ĝi anoncis lian forpason, en oktobro 2015.
Li naskiĝis en 1931 kaj vivis en Madrido preskaŭ la tutan vivon. Laŭ la biografieto publikigita de la Kataluna Esperanto-Asocio, li kreskis en profunde religia medio kaj, tre juna, eksentis abomenon por la frankisma diktaturo, kaj tiu abomeno kondukis lin lerni la katalunan kaj Esperanton. En 1961 li laboris unu jaron en Perpinjano; poste li revenis al Madrido. La Ondo de Esperanto metas lin aktiva en la movado ekde 1954.
Lia dua etapo, tiu kiu konatigis lin, komenciĝas en 1997, kiam li rekontaktis la movadon kaj komencis grandan agadon en interreto. Li estis unu el la plej konataj uzantoj de Esperanto en la reto, precipe en la Usenet-grupo soc.culture.esperanto kaj en dekoj da dissendolistoj. KEA emfazas tion, kion li mem starigis kiel taskon: konstrui pontojn inter la katalunaj kaj la hispanaj esperantistoj. En 2008, en la 34-a Kataluna Kongreso de Esperanto en Sabadell, KEA agnoskis lian vivofaron. En 2013 li estis membro de la organiza komitato de la 86-a Kongreso de SAT, en Madrido.
Kion li faris por ni. Ĉi tie ni povas dokumenti lin senpere, ĉar ĝi troviĝas en la korespondado de la grupo. Inter 2008 kaj 2015 li estis konstanta ĉeesto en ĉiuj listoj, kiujn la grupo uzis —nia_listo, iberia-esperantistaro, satenhispanio, Maldekstro kaj Esperanto— kaj en la propra listo de la grupo, EsperantoValencia, kies administranto li estis.
Tiu administra laboro estas malgranda kaj nevidebla, kaj ĝuste ĝi tenas liston viva: akcepti aliĝojn, plusendi tion, kio ne alvenis, averti pri mortintaj adresoj. En majo 2015 li ankoraŭ petis, ke oni aprobu la aliĝon de Dennis Keefe ĉar, li skribis, «por mi tiu tasko estas iomete komplika, miaj 83 jaroj pli kaj pli pezas». Kiam Augusto Casquero ne sukcesis aperigi mesaĝojn en la valencia listo, estis Darío, kiu transskribis ilin: tiel alvenis al la grupo, en oktobro 2014, la helpopeto por Flama Floro, juna vjetnama esperantistino, kiu studis en Murcio kaj venis al Valencio.
Kaj li portis al la listo tion, kio okazis proksime: la Esperanto-ekspozicion de CGT en Gandia (januaro 2014), prelegon en Castelló (oktobro 2014). Ankaŭ inverse: kiam en decembro 2013 oni fermis la valencian publikan radio-televidon, estis li, kiu portis la temon al la listo de SATeH, kie li tenis ĝin malfermita dum semajnoj.
Krome, tio kio cirkulis tra la listoj danke al li estis konstanta fluo: la Esperanto-servo de Pola Radio, Le Monde Diplomatique en Esperanto, La Ondo de Esperanto —kiun li legis kaj rekomendis dum pli ol dek jaroj—, novaĵoj pri Apertium kaj pri Vikipedio, alvokoj, gazetartikoloj kaj leteroj al la redakcio.
De SATeH li estis aktiva membro ĝis la fino: en januaro 2014 li partoprenis en la diskuto pri la emblemo de la asocio, kaj en junio 2015, jam sen fortoj por vojaĝi, li sendis sian reprezentantecon por la kunveno en la sidejo de la Hispana Federacio, petante pardonon pro la foresto de «ĉi tiu 83-jara oldulaĉo».
Li havis rekoneblan stilon, koran kaj mokantan sin mem. En januaro 2015, en diskuto pri sociaj retejoj, li skribis, ke li preferas la malnovajn forumojn, «io kongrua kun mia 83-jara oldeco», kaj bedaŭris, ke la klasikaj forumoj restas vakuaj dum konatuloj liaj gaje aktivas en Facebook.
La lasta mesaĝo lia en la korespondado de la grupo estas de la 7-a de aŭgusto 2015. Li mortis la 14-an de oktobro. La novaĵo atingis la liston de SATeH la 26-an de oktobro, kiam iu demandis ĉu la Darío de la Bitbulteno estis «nia Darío». La respondo estis jes, ke li jam delonge malsanis sed daŭre aktivis el hejmo, kaj ke li estis «luktema homo».
Fontoj: nekrologa noto de la Kataluna Esperanto-Asocio (oktobro 2015), el kiu venas ankaŭ la foto; nekrologa noto de La Ondo de Esperanto (oktobro 2015); kaj la korespondado de la grupo kaj de la esperantistaj listoj (2008-2015). La du nekrologaj notoj ne kongruas pri lia aĝo je la morto —84 laŭ KEA, 85 laŭ La Ondo—; li mem nomis sin 83-jara en siaj mesaĝoj de 2014 kaj 2015.
Amador Ángel García Santos (Ciaño de Langreo, Asturio, 1945)
Li gvidis la Esperanto-kursojn de la grupo inter 2010 kaj 2014, kvar sinsekvajn kursojn. En la anoncoj li aperis simple kiel Ángel García, «licenciito pri greka filologio».
Ángel García, kiu gvidis la Esperanto-kursojn de la grupo inter 2010 kaj 2014. Bildo publikigita en la blogo de la grupo en septembro 2013.
La ejoj ŝanĝiĝis: la kurso de februaro 2011, trimonata, en la avenuo Peris i Valero, 96; tiu de 2011-2012, jam por la tuta akademia jaro, en la strato Peu de la Creu, 17; tiu de 2012-2013, en la sama ejo, sidejo de la Instituto Social del Treball; kaj tiu de 2013-2014, en la Reĝa Konvento de Predikistoj de la strato Ciril Amorós, la domo de la dominikanoj en Valencio. Ĉiuj estis senpagaj kaj je komenca nivelo.
Dum li instruis, li mem ekzameniĝis. La 7-an de majo 2011, en la kastelo de Grésillon (Francio), li sukcesis la Esperanto-ekzamenon de la sistemo ORIGÓ —tiun, kiun administras la ekzamencentro de la Universitato ELTE de Budapeŝto kune kun Universala Esperanto-Asocio— je la meza nivelo (B2), en la kompleksa formo. La atestilo, numero 00326, donas ankaŭ lian precizan naskiĝdaton: la 18-an de marto 1945.
Ángel García kun sia Esperanto-atestilo, la 27-an de aŭgusto 2026.
La atestilo de la ORIGÓ-ekzameno pri Esperanto de Amador Ángel García Santos, meza nivelo (B2), farita en Grésillon la 7-an de majo 2011 kaj subskribita de la prezidanto de Universala Esperanto-Asocio kaj de la direktoro de la ekzamencentro.
Li estas dominikana frato. Li naskiĝis en 1945 en Ciaño de Langreo (Asturio), licenciiĝis pri Sankta Skribo ĉe la Papa Biblia Instituto de Romo (1983), diplomiĝis ĉe la École Biblique de Jerusalemo (1985) kaj doktoriĝis pri Teologio ĉe la Teologia Fakultato de Valencio (1990), kie li estis profesoro pri Enkonduko al la Malnova Testamento kaj pri Biblia greka lingvo. Li aŭtoris El Pentateuco. Historia y sentido (1998), Introducción al griego bíblico (2002), la Diccionario del griego bíblico. Setenta y Nuevo Testamento kaj De Génesis a Reyes. Introducción a los nueve primeros libros de la Biblia (Verbo Divino, Estella, 2017).
Lia rilato kun la grupo antaŭas la kursojn: li jam venis en 2008, kiam la renkontiĝoj okazis merkrede, kaj li korespondis en Esperanto, lingvo en kiu li subskribis «Angelo».
Li restis ligita al la grupo post kiam li ĉesis instrui: en 2020 li ankoraŭ pagis la membrokotizon. La 19-an de novembro 2022 li celebris, en la sama konvento de Ciril Amorós, la omaĝan meson al José Pérez Sempere, prezidanto de la grupo dum preskaŭ tridek jaroj; ĝin petis José María, filo de Sempere. Kvin tagojn poste li venis al la semajna Kafo-Kunveno en la Merkato de Kolumbo. Li neniam membris en la estraro: lia kunlaboro kun la grupo estis instrua.
Fontoj: korespondado de la grupo (2008); la anoncoj de la kursoj en la blogo de la grupo (2011-2013) kaj Nou Dise n-ro 390 (22-a de septembro 2011); aŭtora paĝo ĉe Editorial Verbo Divino; interna arkivo de la grupo (oktobro-novembro 2022); komuniko de la koncernato (aŭgusto 2026); fotoj de la portreto kaj de la atestilo faritaj la 27-an de aŭgusto 2026, disponigitaj de li mem.
Garikoitz «Gari» Knörr de Santiago (Vitoria-Gasteiz, 1977; en la grupo ekde 2019)
Li estas la instruisto de la eŭska, kiu malfermis al Esperanto oficialan lingvolernejon. Naskita en Vitoria-Gasteiz —kiam en la grupo aperis krokodilo el lia urbo, li mem diris tion: «mia naskiĝurbo, Vitorio aŭ Gastejso»—, li instruas en la Fako pri la Eŭska de la Escuela Oficial de Idiomas de Valencio-Zaidía.
Jam en 2013 Esperanto tenis lin proksima al la grupo: li venadis al la ĵaŭdaj interŝanĝoj en la Big Ben, kiam la laboro lasis lin en Valencio kaj ne en Vitoria. Li plene eniris la 26-an de oktobro 2019, dum la dua Lingva Festivalo de Ĉesto, kie li prezentis la eŭskan; en tiu sama nokto Rosa Zanón transdonis lian telefonnumeron kaj Ismael Ejarque aldonis lin al la grupo, kaj li respondis «Dankon, Ismael, kaj saluton al ĉiuj!».
Kion li faris poste, tion neniu antaŭe faris ĉi tie. El lia iniciato kaj kun la aprobo de la lerneja direkcio naskiĝis la Esperanto-Semajno ĉe la EOI, de la 13-a ĝis la 17-a de decembro 2021: tio, kio estis unu prelego por la Zamenhofa Tago, iĝis kvin tagoj da agadoj —dek kvin infografikaĵoj pruntitaj de la Hispana Esperanto-Federacio, informtablo de la naŭa matene ĝis la oka vespere prizorgata de dek membroj, tri «fulmokursoj» ĉiutage kaj kvar prelegoj vendrede—. Li havigis la klasĉambrojn, metis la emblemojn de la lernejo kaj de la Fako pri la Eŭska sur la afiŝon kaj filmis la videon pri la dismetitaj paneloj. Kiam la paneloj revenis al la Federacio, la grupo prezentis lin kiel «la samideana instruisto kiu ebligis la eventon». → Kiel pasis la semajno
En la grupo li estas unu el la profesiaj lingvo-instruistoj —Dennis Keefe ĉiam metas lin en tiun liston, kun la eŭska— kaj unu el la kutimuloj de la ĵaŭdaj kafo-kunvenoj.
Fontoj: korespondaĵoj de la grupo (2013, 2021-2022); Whatsapp-grupo de la grupo (2019-2025).
Diego «Djego» Mascarell (Valencio, 1977; en la grupo ekde aprilo 2025)
Li aliĝis al la grupo en aprilo 2025. Kelkajn semajnojn antaŭe li jam iris proprainiciate al la sidejo ĉe la avenuo Peris y Valero, kaj trovis ĝin fermita. Li subskribas «Djego» kaj skribas esperante ekde la unua tago.
Li venas el la libera programaro kaj el la retro-komputiko: li tradukis esperanten la imitilojn JSpeccy kaj DeniseEmu, kiam li apenaŭ komencis kun la lingvo. Kaj kun la helpo de Pablo Busto li tradukis ankaŭ la ROM-on de la ZX Spectrum kaj la TK90X, kiun disdonas Rodolfo Guerra: la firmvaron mem de la maŝino, kiu aperas en dek kvin lingvoj, inter ili Esperanto kaj la valencia. Tio estas unu el la argumentoj, kiujn li ripetas en la grupo: granda parto de la libera programaro jam estas tradukita al Esperanto, komencante per Linukso mem.
Li lernis la lingvon memstare —per la Esperanto-kurso de Duolingo, el la hispana, kaj per lernu!, kiun li nomas «gravega retejo»— kaj poste enskribiĝis en la kursojn de UNED: en junio 2026 li sukcesis la B2-ekzamenon.
Li disvastigas Esperanton per siaj propraj kanaloj —kanalo ĉe YouTube, alia de mallongaj filmetoj ĉe Loops kaj la konto ĉe Mastodon—, kaj en julio 2026 li malfermis Discord-kanalon por la grupo. Ĉiujare li memorigas al la grupo la regulojn de la Esperanto-mallongfilma festivalo Usona Esperanta Bona Filmo kaj proponas al ĝi scenarojn.
Fontoj: la WhatsApp-grupo de la asocio (2025-2026); liaj propraj publikaj kanaloj.
Rodrigo Portela Sánchez (Valadolido; en la grupo ekde 2026)
Li aliĝis al la grupo en januaro 2026 kun pli ol dudek jaroj da esperantismo malantaŭ si. La 19-an de januaro li prezentis sin tiel: «Saluton, mi estas nova grupano ekloĝinta en Valencio antaŭ nelonge […] Mi nomiĝas Rodrigo kaj estas valadolidano». La sekvan merkredon, la 21-an de januaro, li jam ĉeestis la kunvenon.
Tamen ne estis la unua fojo, ke li partoprenis esperantan aranĝon en Valencio. En la 62-a Hispana Esperanto-Kongreso —julio 2003, en la Colegio Mayor La Asunción— estis li, kiu gvidis la seminarion pri enkonduko en la hispanan lingvon por la eksterlandaj kongresanoj, marde la 15-an tagmeze.
Li venas el la grupo Fido kaj Espero de Valadolido. En tiu sama 2003 li faris ĝian unuan retpaĝon —«juna kaj entuziasma membro de la grupo», priskribis lin la Boletín—, kaj la apero estis anoncita en julio en la bulteno Nia Voĉo. En 2005 li estis la ĉeforganizanto de la esperanta parto de la kulturaj tagoj de Valadolido, kie li prelegis pri planitaj lingvoj dum Pedro Garrote parolis pri Zamenhof. Lia prelego pri Esperanto kaj la artefaritaj lingvoj aperis en la disko Esperanto y traducción: utopía y realidad, eldonita de la elektronika biblioteko de la Provinca Deputitaro de Sorio kun la verkoj de Rafaela Urueña, Pedro Garrote kaj li mem.
Profesie li estas memdungita lingvoinstruisto: li instruas la latinan kaj la antikvan kaj nuntempan grekan, kaj la klasikajn li instruas uzante ilin, «ne per tradukado kiel tro ofte oni faras». En la grupo li estas tiu, kiu elprenas la PMEG-on kiam la babilado atingas la akuzativon, kaj en februaro 2026 li gvidis kun Ángel renkontiĝon pri klasikaj lingvoj. Li venas per publika biciklo ĝis la Norda Stacidomo.
Fontoj: Boletín de HEF n-roj 362 (2003), 370 (2005) kaj 392 (2010); Nia Voĉo (julio 2003); Kajeroj el la Sudo n-ro 59 (julio-septembro 2003); Whatsapp-grupo de la grupo (2026).
José Vicente Castillo García (Valencio, 1956; historiisto)
Li ne estas esperantisto: li estas la historiisto, kiu eltiris el forgeso la valencian esperantismon. Naskita en Valencio en 1956, li licenciiĝis pri Geografio kaj Historio kaj doktoriĝis pri Nuntempa Historio ĉe la Universitato de Valencio; lia esplorado antaŭe temis pri la politiko kaj la laborista movado de la distrikto Ĉiva-Carlet —Política y elecciones en el distrito de Chiva (1891-1914) kaj El asalto a la utopía—, kaj el tiu regiono li venis al Esperanto.
El lia laboro naskiĝis la du libroj, kiuj hodiaŭ subtenas grandan parton de tio, kion ni scias:
- Los trenes de la esperanza. Esperantistas solidarios: niños austriacos en la región valenciana, 1920 (Urbodomo de Ĉesto, 2019): la rekonstruo de la gastigado de preskaŭ kvarcent aŭstraj knaboj kaj knabinoj en 1920, petita de la esperantista grupo de Graz kaj organizita de esperantistoj, ne de la institucioj. Ĝi estis prezentita ĉe la Fundación Cajacheste la 13-an de junio 2019 kaj en la Palaco de Cerveró de la Universitato de Valencio la 27-a de novembro.
- Una estrella verde en las trincheras. Autobiografía apócrifa de Francisco Máñez (Urbodomo de Ĉesto, 2023), kun antaŭparolo de Erich Hackl: la vivo de tiu, kiu portis Esperanton al Ĉesto. Ĝi estis prezentita la 20-an de januaro 2023.
La centjariĝo. En 2020 estis li, kiu movis la memorfeston pri la cent jaroj de la alveno de la infanoj: li parolis kun la Provinca Deputitaro de Zaragozo, kontaktigis la grupon Frateco kun la protokola servo de la institucio, implikis la urbodomojn de Ĉesto kaj de Zaragozo kaj celis, ke aliĝu ankaŭ la katalunaj grupoj, «ĉar tiu estis la alia esenca grupo en la organizado de la vojaĝo». Intertempe daŭris la esplorado: li jam trovis la familiojn de knabino kaj knabo, kiuj restis en Kasteljono.
Li restas proksima al la grupo, al kiu li sendas la akademiajn studojn pri Esperanto, kiujn li ricevas. En decembro 2021 estis li, kiu sciigis, ke la biblioteko de Ĉesto konservas fonduson de preskaŭ cent titoloj en Esperanto.
Fontoj: naskiĝjaro kaj -loko, aŭtoritataj rikordoj de la Nacia Biblioteko de Hispanio; Boletín de HEF n-ro 427 (2019); noto de la Urbodomo de Ĉesto (23-a de januaro 2023); korespondaĵoj kun la grupo (2020); Whatsapp-grupo de la grupo (2019-2024).
Enric Baltasar (Oliva, 1994)
Enric Baltasar sidanta antaŭ granda fenestro, kun la lumigitaj nubskrapuloj de Bangkoko malantaŭe en la bluo post la sunsubiro.
Enric Baltasar el sia hejmo en Bangkoko, kie li loĝas de ĉirkaŭ kvar jaroj, dum la intervjuo de la 13-a de septembro 2026.
El Oliva, kaj la sola valenciano, kiu prezidis TEJOn: la komitato elektis lin en aŭgusto 2017, kaj li demisiis kvin monatojn poste. Antaŭe li fondis la Esperanto-Klubon de Oliva (2012) kaj Valencian Esperanto-Asocion (2013), gvidis la LKK de la hispana kongreso en Cullera (2015) kaj helpis konstrui la Duolingo-kurson de Esperanto por hispanlingvanoj. De 2018 ni ne plu trovas lin en la Esperanto-agado; li loĝas en Bangkoko.
→ Enric Baltasar: ses jaroj de Oliva ĝis la monda prezidanteco
Vicent-Lluís Gimeno i Fuset (Sueca, 9-a de oktobro 1948)
Grupfoto de la Esperanto-kurso de Sueca de julio 2015: dek kvar homoj antaŭ tabulo, kun la Esperanto-flago.
En la kurso de Sueca de julio 2015, kiun li mem ebligis: li estas la unua maldekstre, kun granata ĉemizo. Tiu, kiu identigas lin, estas Enric Baltasar, kiu organizis la kurson.
El Sueca, instruisto de la mezlernejo IES Joan Fuster kaj tiu, kiu enportis la astronomion en la grupon. Tia estis lia maniero esperantumi: klarigi la ĉielon en Esperanto, kaj per la ciferoj de Valencio.
Ni trovas lin unuafoje en la kongreso de Cullera de 2015, kie li aliĝis kaj kie li faris, sabate matene kaj subĉiele sur la kastelo, prelegon pri astronomio. Tiun saman someron estis li, kiu havigis la ejon por la semajnfina kurso okazinta en Sueca la 2-an kaj la 3-an de julio 2015.
La 13-an de decembro 2019 li prelegis en la ejo de la strato Peris i Valero pri «La influo de ŝajna movo de la Suno — Taga Astronomio», kion Valencia Luno —la bulteno de la grupo— resumis en la numero 2. En la numero 3 ĝi publikigis la erartabelon, ĉar estis li, kiu detektis la erarojn de la resumo kaj sendis la korektojn: «nia spertulo pri Astronomio», nomas lin la bulteno. En la numero 14 li tradukis en Esperanton la artikolon de Enric Marco, aŭtoro de la astronomia blogo Stela polvo, pri la konjunkcio de Jupitero kaj Saturno de decembro 2020.
Tio ne estis novaĵo por li: inter 1993 kaj 1996 —kaj verŝajne multe pli longe— li instruis en sia mezlernejo elekteblan kurson pri astronomio, en epoko sen interreto kaj sen komputilaj grafikaĵoj, «per ĉielmapoj sur papero, lumbildoj kaj parolarto kapabla eklumigi iun ajn dormantan scivolemon». Tion rakontas lia iama lernanto Julián Sáez en kolumno de Levante-EMV de la 12-a de aŭgusto 2026, en la tago de suneklipso, por danki lin tridek jarojn poste.
En la WhatsApp-grupo, inter 2019 kaj 2023, li markis ĉiun ekvinokson kaj ĉiun solsticon kun la klarigo farita: «la altitudo de la Suno hodiaŭ tagmeze atingas la maksimumon de la jaro (74,5 gradojn al Valencio); mankas al ĝi 15,5 gradoj por atingi la zeniton». Kaj la 19-an de marto 2020, fermitaj hejme, li skribis la frazon kiu plej bone lin portretas: tri monatojn antaŭe, en la prelego, li rilatigis la semajnon de Falles kun la printempa ekvinokso, kaj «neniu pensis, ke ni estus en tiel escepta situacio de ĝenerala alarmo, sen Falles, sen traques, sen muziko, sen io ajn».
Fontoj: la naskiĝdato, el la interna dokumentaro de la grupo; Julián Sáez, «Un eclipsi, En Vicent Lluís i com els grans mestres deixen petjades inesborrables», Levante-EMV, la 12-an de aŭgusto 2026, de kie venas lia laboro kiel instruisto en la mezlernejo Joan Fuster kaj la astronomia elektebla kurso; arkivo de la WhatsApp-grupo «Valenciaj esperantistoj» (2019-2023); Valencia Luno, tria epoko, n-ro 2 (februaro 2020), kun la resumo de la prelego subskribita de li; n-ro 3 (marto 2020), kun la korekto; kaj n-ro 14 (februaro 2021), kun la traduko de la artikolo de Enric Marco. Programo kaj aliĝintlisto de la kongreso de Cullera de 2015. Ke estis li, kiu havigis la ejon de Sueca, rakontas Enric Baltasar, kiu organizis la kurson, en notoj de videokonferenco de la 13-a de septembro 2026.
Tiuj, kiuj subtenas la ĉiutagon
La listo fariĝus senfina, se ni provus meti ĉiujn, kiuj funkciigis la grupon en la lastaj jardekoj.
Se vi estas el ĉi tiu listo kaj volas propran artikolon —aŭ se vi volas, ke ne estu—, skribu al ni.
Kio mankas al ni
Ĉi tiu paĝo havas grandajn kaj konatajn truojn:
- Naskiĝdatoj. Pri la plimulto ni ne havas ilin: la esperantaj fontoj donas la mortdaton kaj malmulton pli.
- La virinoj. Ĝis bone en la 20-a jarcento ili preskaŭ nur aperas kiel akompanantinoj aŭ en la listoj de tiuj, kiuj deklamis poemojn. Ni scias, ke ili ĉeestis —la fraŭlino Julia Lacruz salutanta Zamenhof en 1909, la fraŭlino Rubio improvizanta en 1951, la kvin gefratoj Casquero en 1969, la virino, kiun en la grupo oni nomis «Micaelino» kaj kiu en la sepdekaj donis la voĉon al la radioprogramo—, sed ni ne havas ilian vivovojon.
- La jaroj 1939-1947. Ni ne scias, kiu subtenis ion ajn.
Se vi havas datenojn, korektu nin.
La nomoj aperas kun la familinomoj, kiujn donas la fontoj. Kiam fonto donas nur unu, ni lasas unu: ĉi tie ni ne kompletigas familinomojn per divenado.
Ĉefaj fontoj: kolekto de la Boletín de la Federación Esperantista Española / de la Federación Española de Esperanto (Gazetoteko); valencia gazetaro ciferecigita en la Biblioteca Virtual de Prensa Histórica; La Suno Hispana kaj Hispana Esperanto-Gazeto. Ĉiu dateno iras kun la citita fonto. Vidu ankaŭ la Historio de Esperanto en Valencio.
Referencoj
- Augusto Casquero, duono da vivo instruante Esperanton tra la mondo
- Dennis Keefe, pli ol kvardek jaroj da Esperanto-instruado, de Cheste ĝis Ĉinio
- Memore al Jau «la Nederlandano»
- Esperanto ĉe Radio Klara
- Esperanto en Levante-TV (2009)
- Xest, cent jaroj de esperanto: la raportaĵo de Las Provincias el 2009
- Ĉu eblas atesti la nivelon de Esperanto?
- Ràdio Klara intervjuas la grupon pri la nova esperanto-kurso
- À Punt intervjuas la grupon okaze de la Esperanto-Tago (2021)
- La feminisma revuo, kiun ni ne povis aĉeti
- Senpaga kurso de Esperanto ĉe la avenuo Peris i Valero (2011)
- Senpaga Esperanto-kurso en la strato Peu de la Creu (2011-2012)
- Esperanto-kurso 2012-2013 en la Institut Social del Treball
- Esperanto-kurso 2013-2014 en la Reĝa Konvento de Predikistoj
- Enric Baltasar: ses jaroj de Oliva ĝis la monda prezidanteco
- Esperanta semajnfino en Sueca, julio 2015
- Cullera 2015: kiam la kongreso pleniĝis de junuloj
Legi en: