Du milionoj estas la cifero plej ripetita dum kvardek jaroj. Ĝi ne devenas de iu ajn censo: ĝi devenas de rondigo farita de ĝia aŭtoro en 1988, kiu mem avertis ke ĝi povus esti duoble tro granda. Ĉi tie ni reekzamenas de kie venas ĉiuj cirkulantaj taksoj kaj metas apud ilin tion, kion oni ja povas kalkuli. Survoje aperas io neatendita: la sola fojo kiam ĉi tiu komunumo vere kalkulis sin okazis antaŭ pli ol jarcento.
La observeblaj indikiloj de la esperantismo, en logaritma skalo: de la 79 monataj redaktantoj de la Vikipedio en Esperanto ĝis la 320.000 profiloj de Facebook de 2014, tra la 21.915 numeritoj de la Adresaro de Zamenhof.
Ne ekzistas mondskala censo de la parolantoj de Esperanto. Neniam oni faris ĝin. Tio ne signifas ke la ĝusta cifero estas 100.000, nek 60.000, nek 20.000: ĝi signifas ion pli simplan kaj, science, pli gravan. Ni ne scias kiom da homoj parolas Esperanton.
Tio estas la demando plej ofte farita al ni, kaj ĝis nun ni respondis ĝin en du linioj. Ĉi tiu artikolo estas la longa versio, kaj ĝi disvolviĝas en tri partoj: kion signifas «paroli Esperanton», kaj kial la respondo ŝanĝas la ciferon je faktoro de dek mil; de kie venas ĉiu takso kiu cirkulas —la du milionoj de Culbert, la du milionoj de Facebook, la sesdek tri mil de Nielsen— kaj kiom valoras ĉiu el ili; kaj kion oni vere povas kalkuli, de la kongresoj ĝis la redaktantoj de la Vikipedio.
Ni antaŭdiru la finon, ĉar ĝi estas tio, kion ni plej malmulte atendis trovi: la sola fojo kiam ĉi tiu komunumo bone kalkulis sin estis inter 1889 kaj 1909, kaj kalkulis ĝin Zamenhof.
Unua problemo: kion signifas «paroli Esperanton»?
Antaŭ ol kalkuli parolantojn oni devas decidi kiu estas parolanto.
Iu persono faris kurson antaŭ kvin jaroj kaj memoras kelkajn vortojn. Alia legas simplajn tekstojn, sed kiam ĝi renkontas esperantiston tuj transiras al la hispana aŭ al la angla. Tria persono tenas normalan konversacion, kvankam ĝi uzas Esperanton unu fojon jare. Kvara legas, skribas kaj parolas kutime. Kaj kvina akiris ĝin en la infanaĝo en familio kiu uzis ĝin: temas pri denaskulo.
| Kategorio | Kion tio proksimume signifas |
|---|---|
| Studis Esperanton | Faris iun formadon, kvankam ĝi jam malmulte memoras |
| Pasiva scio | Komprenas parton de la lingvo sed malfacile parolas ĝin |
| Funkcia parolanto | Kapablas teni realan konversacion |
| Kompetenta parolanto | Komunikiĝas komforte pri granda diverseco de temoj |
| Aktiva uzanto | Krom scii ĝin, uzas ĝin nuntempe |
| Denaskulo | Akiris ĝin dum la infanaĝo en la familia medio |
La praktika limo kiu plej interesas nin estas ĉi tiu:
Se du nekonatoj kiuj diras paroli Esperanton renkontiĝas, ĉu ili kapablas teni la konversacion en Esperanto?
Kiu havas tre elementan nivelon ja lernis Esperanton kaj apartenas al ĝia medio. Sed kalkuli tiun homon same kiel funkcian parolanton diras preskaŭ nenion pri la dimensio de la lingva komunumo. La problemo ne estas ekskluziva de Esperanto —ankaŭ estas malfacile diri kiom da homoj «parolas la francan» kiel fremdan lingvon—, sed ĝi pezas pli en lingvo sen rimarkinda denaska loĝantaro kaj sen iu ajn teritorio kie la scio deduktiĝus el la loĝantaro.
Tiu distanco ankaŭ ne estas nia malkovro. Ĝin jam mezuris, sur ŝipo, la plej bona stilisto kiun havis la lingvo.
Kazimierz Bein, «Kabe» —tradukinto de La Faraono, aŭtoro de la unua unulingva vortaro, vicprezidanto de la Akademio— rakontis en 1931 ke en universala kongreso, ĉe la Ĝeneva lago, la esperantistoj «parolis tiel malbone» ke li petis ilin paroli al li en sia nacia lingvo dum li respondis en Esperanto. Kaj li memoris kion li diris al ili de la tribuno, en 1906, post aŭskulti la pastron defendi ke Esperanto estas nepra por la pastroj kaj la oficiron defendi ke ĝi estas tia por la oficiroj:
«Miaopinie tiuj, kiuj plej necese devas lerni Esperanton, estas la esperantistoj mem» —kion la kongreso aprobis per granda aplaŭdo.
— Kabe al Jean Forge, «Kion diris sinjoro Kabe?», Literatura Mondo, 1931
En universala kongreso, ĉirkaŭita de homoj kiuj vojaĝis tien ĝuste ĉar ili parolis Esperanton, unu el la plej bonaj parolantoj de la lingvo devis ŝanĝi lingvon por interkompreniĝi. La distanco inter deklari sin parolanto kaj teni konversacion estas tiel malnova kiel la lingvo, kaj ĉiu kalkulo kiu ne konsideras ĝin kalkulos ion alian. (Pri Kabe kaj pri liaj kritikoj ni parolis aparte; li fine forlasis Esperanton en 1911 kaj donis al ĝi la verbon kabei.)
La skalo de Lindstedt: de mil ĝis dek milionoj
La finna lingvisto Jouko Lindstedt alfrontis la problemon en 1996 laŭ la plej honesta maniero ebla: anstataŭ ŝajnigi neeblan precizecon, li donis potencojn de dek. La Esperanto-Asocio de Finnlando plu publikigas lian «multiplika tabelo»-takson:
| Kompetenteco | Takso |
|---|---|
| Parolas Esperanton kiel gepatran lingvon (ĉiam du- aŭ trilingvaj) | 1.000 |
| Uzas ĝin ofte kaj parolas ĝin plene flue | 10.000 |
| Kapablas bone uzi ĝin en parola kaj skriba komunikado | 100.000 |
| Komprenas kontentige la skriban Esperanton | 1.000.000 |
| Iam alproksimiĝis al la bazaj elementoj | 10.000.000 |
Figura 1
Logaritma skalo: ĉiu ŝtupo estas dekoble la antaŭa (1.000 · 10.000 · 100.000 · 1.000.000 · 10.000.000). Ili ne estas rezultoj de censo; la rondaj ciferoj indikas ĝuste ke temas pri grandordoj.
Tridek jarojn poste, la ideo restas la plej utila el ĉiuj: la nombro de «parolantoj» varias je faktoro de dek mil laŭ la minimuma nivelo kiun ni postulas.
La sola fojo kiam ni vere kalkulis nin
Antaŭ ol trarigardi la taksojn konvenas diri ion kio kutime restas ekster tiuj debatoj: estis dudek jaroj dum kiuj la nombro de esperantistoj ne estis taksata, sed kalkulata.
En 1889 Zamenhof publikigis en Varsovio la Adresaron de la personoj kiuj ellernis la lingvon «Esperanto» —la cenzura dato estas la 18-a de septembro laŭ la julia kalendaro kiu tiam regis en la rusa imperio, do la 30-a de septembro laŭ la nia—, broŝuron de 39 paĝoj kun proksimume mil nomoj. Tiuj unuaj mil venis el la promes-slipoj de la Unua Libro, kiuj havas propran historion. Ĉiu registrita persono ricevis numeron. Aperis 29 serioj ĝis 1909, kaj la lasta atribuita numero estis la 21.915, por B. Weber, el Breslau.
Ĝi ne estis listo de simpatiantoj. La antaŭparolo de la serio XVI, de 1896, fiksas la kondiĉojn:
«a) En la Adresaroj estos presataj la nomoj de tiuj personoj, kiuj sendos: 1) la sciigon ke ili akceptas leterojn en Esperanto, 2) la tradukon, faritan de ili, de kelkaj fragmentoj el Esperanto en sian nacian lingvon, 3) la sumon de 40 centimoj por la enskribo […]
b) La novaj Adresaroj aperos de nun regule en la komenco de majo de ĉiu jaro kaj enhavos la adresojn de tiuj personoj, kiuj aliĝis al Esperanto de la 1-a de januaro ĝis la 31-a de decembro de la pasinta jaro.»
— Antaŭparolo de la Adresaro, serio XVI (1896), reproduktita de Javier Guerrero, «Kiom da esperantistoj?»
Tio estas: kompetenteca provo, deklaro pri disponeblo esti kontaktata kaj jara eldono. La registritoj ne estis homoj kiuj aŭdis pri la lingvo: ili estis homoj kiuj tradukis tekston kaj pagis por aperi tie.
La registritoj ricevis sinsekvan numeron kaj oni instigis ilin subskribi la leterojn per la formulo «Esperantisto n-ro 123». Ekde 1904 la kalkulo daŭris ene de la Tutmonda Jarlibro Esperantista de Félicien Menu de Ménil, kiu inkluzivis «la adresaron de doktoro Zamenhof»; en ses jaroj la registritoj kreskis de 7.700 al 21.915.
La distribuo de tiuj 21.915 diras sufiĉe pri kia estis la movado: 31 % loĝis en la rusa imperio, 22 % en Francio, 12 % en Britio, 11 % en Aŭstrio-Hungario, 5 % en Germanio kaj 4 % en Hispanio —proksimume naŭcent homoj, en epoko kiam la valencia esperantismo apenaŭ komenciĝis.
Kaj la kialo pro kiu ĝi finiĝis estas la plej neverŝajna el ĉiuj. Laŭ la Vikipedio, oni ĉesis publikigi individuajn adresojn «pro troa kresko de la nombro de aliĝantoj». Ekde 1909 la jarlibroj kolektis nur societojn, komitatojn kaj konsulojn. Oni ĉesis kalkuli la homojn ĉar ili estis tro multaj, kaj de tiam oni neniam plu kalkulis.
Konvenas ne legi la 21.915 kiel mondan censon —temis pri kumula cifero, ĝi ne malkalkulis la mortintojn nek tiujn kiuj forlasis, kaj ĝi ne atingis tiujn kiuj ne legis la revuojn de la movado. Sed temis pri homoj kalkulitaj unu post la alia, kun nomo kaj numero, kaj neniu nuna indikilo proksimiĝas al tio.
De kie venas la du milionoj
La cifero ne aperis el nenio. Ĝi venas de Sidney S. Culbert, profesoro pri Psikologio de la Universitato de Vaŝingtono, kiu dum jardekoj provizis al la World Almanac la tabelon «The Principal Languages of the World». Tri liaj leteroj, konservitaj kaj publikigitaj de David Wolff, ebligas rekonstrui tion, kion li faris.
En aprilo 1967 la enskribo pri Esperanto malaperis el la tabelo post kiam la lingvisto Gerd Fraenkel kritikis ĝin. Culbert protestis ĉe la redaktoro per longa kaj tute ne afabla letero, en kiu li defendis sian metodon:
«mi persone kondukis surlokan tavolan specimenadon de loĝantaroj en dekoj da landoj dum periodo de pli ol dudek jaroj, dediĉante centojn da horoj al provoj lokalizi ĉiun personon ene de la elektitaj areoj de la elektitaj landoj kiu plenumus miajn kriteriojn de “parolanto de Esperanto”»
— Culbert al Albert C. Aumuller, World Almanac, 25-a de aprilo 1967
Tiumomente la cifero kiun li defendis estis unu miliono, ne du. Tion klarigas letero de januaro 1969 al la prezidanto de la Esperanto-Societo de Cincinnati, kiu riproĉis al li ke la cifero estas tro malalta:
«Kiam —kaj se— mi trovos eble altigi mian takson ĝis rondigitaj du milionoj, vi povas esti certa ke mi faros tion kun konsiderinda plezuro.»
La priskribo de la metodo aperas nur en oktobro 1989, en letero al David Wolff. Ĝi estas la dokumento kiu plej mankis kaj kiun oni plej malmulte legis, kaj tio, kion ĝi priskribas, estas serioza kampa laboro.
En Francio, en 1958-59, Culbert elektis hazarde dek kvar el la naŭdek ok departementoj, trairis ilin unu post la alia intervjuante aktivajn esperantistojn kaj petante ilin taksi kiom da parolantoj estis en la sia, kaj poste provis vere kalkuli ilin sekvante ĉiujn spurojn. En du departementoj elektitaj same hazarde li restis unu monaton farante ĝisfundan serĉon, kaj tie li trovis duoble pli da parolantoj ol konis la intervjuitaj personoj. El tio li eltiris sian regulon: la mediano de la taksoj de la informantoj bone proksimiĝis al la reala kalkulo, dum la meznombro ĉiam rezultis tro alta pro unu aŭ du optimistoj.
Li ne ĉiam povis fini la laboron. En Okcidenta Germanio li rezignis pro tempomanko, kaj en la Germana Demokratia Respubliko li kontaktis neniun esperantiston por ne kompromiti lin: la sekreta polico gvatis lin dudek kvar horojn tage.
Kaj en la sama letero venas la decida parto, tiu kiun oni preskaŭ neniam mencias kiam oni citas la ciferon:
«Pli krudaj specimenadaj proceduroj fine de la kvindekaj jaroj jam kondukis min taksi ke la nombro de parolantoj atingis la milionon ĉirkaŭ 1956. Nur en 1988 la takso atingis punkton kie mi sentis min pravigita rondigi ĝin supren ĝis du milionoj anstataŭ malsupren ĝis unu miliono. […] Estas tute eble ke la nuna nombro de parolantoj ne superas unu milionon sed, ĉar la eraro povas funkcii en ambaŭ direktoj, ĝi povus jam esti pli alta ol du milionoj.»
Tio estas: la «du milionoj» ne estas mezuro, ili estas la rezulto de rondigo de unu sola cifero kiu troviĝis meze inter unu kaj du milionoj, kaj ĝia aŭtoro diris eksplicite ke ĝi povus esti la duono. La cifero estas de 1988 kaj, kiam Culbert mortis en 2003, neniu reprenis la laboron.
Konvenas ankaŭ diri ke Culbert ne estis propagandisto. En la sama letero li malakceptas la ciferojn de ok kaj dek kvin milionoj kiuj cirkulis, kaj aldonas:
«La emo troigi la nombron de parolantoj de la propra lingvo ne estas malofta. La parolantoj de la franca, de la angla kaj, ve, de Esperanto troviĝas inter la plej senhontaj kulpuloj ĉi-rilate.»
La takso de Facebook: du milionoj, denove
En 2015 la astrofizikisto Amri Wandel, de la Hebrea Universitato de Jerusalemo, publikigis novan takson en revuo kun kolega recenzado. La rezulto denove estis du milionoj, sed laŭ tute alia vojo: la profiloj de Facebook kiuj deklaris paroli Esperanton.
La kalkulo estas eksplicita, kaj la artikolo reproduktas ĝin en noto:
320.000 × 10 × ½ × 3 × 40 % = 1.920.000
— Amri Wandel, How Many People Speak Esperanto? Or: Esperanto on the Web, INDECS 13(2), 2015, p. 321
Tio estas: 320.000 profiloj de Facebook deklaris Esperanton fine de 2014; Facebook kovris proksimume 10 % de la monda loĝantaro (×10); nur duono de la deklaroj estas fidindaj (×½); nur unu el ĉiuj tri parolantoj kiuj uzas Facebook scias ke ĝi povas deklari tion kaj faris ĝin (×3); kaj la ekstrapolo validas nur por la 40 % de la loĝantaro kiu tiam havis interreton (×40 %).
Wandel validigas la metodon komparante ĝin kun lingvoj kiuj ja havas censon: en la franca, Facebook donis 42 milionojn el 190 milionoj da parolantoj; en la germana, 23 el 200; en la hebrea, 1,3 el 9. Inter 10 kaj 20 %, do, kaj 320.000 el du milionoj kongruas.
Sed la sama artikolo enhavas la pruvon kiu malkonstruas ĝin, kaj estas honeste reprodukti ĝin per liaj propraj vortoj:
«Tamen, prenante tre malsaman kazon —la fikcian lingvon klingonan […]— oni ricevas 250.000 uzantojn de Facebook kiuj asertas paroli ĝin. Tiu cifero verŝajne asociiĝus kun la nombro de admirantoj de Star Trek pli ol kun la parolantoj de la klingona lingvo.»
Ĝuste. Profilo de Facebook mezuras identiĝon kun lingvo, ne kapablon teni konversacion en ĝi. Kaj se al tiuj 250.000 oni aplikas la tutan formulon —×10, ×½, ×3, ×40 %— la rezulto estas unu miliono kaj duono da parolantoj de la klingona, de lingvo pri kiu oni konas kelkajn dekojn da kompetentaj parolantoj. Wandel vidas la problemon kaj skribas ĝin; kion li ne faras estas apliki al si la saman skeptikon rilate al Esperanto.
Por kio oni uzas la ciferon: Poznano, 2024
Povus ŝajni ke ĉio ĉi estas diskuto de statistik-amatoroj. Ĝi ne estas, kaj estas freŝa kazo kiu bone montras tion.
Ilona Koutny gvidis la Interlingvistikajn Studojn de la Universitato Adam Mickiewicz de Poznano, verŝajne la plej ampleksa kaj plej oficiala universitata instruado de Esperanto de la lastaj jardekoj, de 1998 ĝis 2024. En intervjuo de oktobro 2024, klarigante kial Esperanto devus havi lokon en la eduka sistemo, ŝi argumentis tiel:
«Lingvo kun 2 milionoj da parolantoj —kiel oni povas aŭdi, Amri Wandel parolas eĉ pri 3 milionoj— devus aperi en diversaj niveloj de la oficiala eduka sistemo.»
Ĝi ne estas propaganda cifero nek reta cifero: ĝi estas tiu, kiun uzas, bonfide, katedrulino pri interlingvistiko por negoci kun sia universitato. Kaj ĝuste tial gravas ke ĝi ne estu fundamentita. Rimarku, krome, ke la cifero kreskis survoje: Wandel, kiu en 2015 kalkulis du milionojn, jam parolas pri tri.
Kaj la sama intervjuo enhavas la kontraŭpunkton. La magistraj studoj malfermiĝis en 2022 kun dek ĉinaj studentoj, kaj tiam:
«Sed post la sukcesa unua jaro neniu el la tuta mondo enskribiĝis krom 5 ĉinaj studentoj. Tio ne sufiĉis por relanĉi la studojn […] tiel ke la sola sukcesa eksperimento finiĝis pro la malforteco de la esperanta movado.»
El tio deduktiĝas neniu cifero: magistraj studoj pri interlingvistiko en Pollando estas tre specifa oferto kaj ĉiu lingvo havus malfacilaĵojn plenigi ilin. Sed ĝi estas plia el tiuj datumoj kiujn la hipotezo de la du milionoj devus klarigi. Koutny resumas tion per frazo kiu validas por la tuta artikolo: «En la universitato mi sukcesis konvinki ĝin; la solaj kiujn mi ne sukcesis konvinki pri la utilo studi estis la esperantistoj.»
Moderna takso: 63.000, kun grandega marĝeno
La plej serioza kvanta provo de la lastaj jaroj estas tiu de la dano Svend Vendelbo Nielsen, publikigita en januaro 2018. Anstataŭ ekstrapoli el unu sola fonto, ĝi kombinas la malmultajn loĝantarajn censojn kiuj permesas deklari Esperanton —Litovio (2011), Estonio (2011), Nov-Zelando (2006) kaj Rusio (2010)— kun indikiloj de la komunumo: membroj de UEA, uzantoj de Lernu, Edukado.net, Pasporta Servo, naciaj asocioj kaj aliaj servoj.
La centra takso de lia modelo estas 62.983,9 parolantoj. La dekuma cifero ridigas kaj tio estas ĝuste la afero: ĝi estas la eligo de modelo, ne kalkulo. Kiam Nielsen enkalkulas la necertecon de la ekstrapolo, la larĝa intervalo iras proksimume de 31.000 ĝis 183.000 homoj —faktoro de ses inter la du ekstremoj.
Tio ne signifas «efektive estas 63.000». Ĝi signifas ke modelo konstruita sur observeblaj datumoj produktas grandordon de dekoj da miloj, kaj ke eĉ tiu grandordo ne estas fermita.
Tial ni ne donos «nian ciferon»
Estus tente fermi la debaton dirante: ni ne estas du milionoj, ni estas sesdek tri mil. Sed ankaŭ tion ni ne scias. Eble estas 40.000, eble 80.000, eble 150.000. Kaj la rezulto ĉiam dependos de la difino de parolanto.
Do, ni ŝanĝu la demandon:
Kian dimension havas la komunumo kiun ni ja povas observi?
Neniu el la indikiloj kiuj venas nun estas censo, kaj neniu inkluzivas ĉiujn parolantojn. Sed ĉiuj estas kalkulitaj, publikigitaj kaj kompareblaj kun si mem jaron post jaro.
La mondaj kongresoj
La Universala Kongreso, kiun UEA organizas ĉiujare ekde 1905, estas la plej longa kontinua serio kiun ni havas. La absoluta rekordo estas tiu de Varsovio 1987, kun 5.946 aliĝintoj: temis pri la centjariĝo de Esperanto kaj ĝi okazis en Pollando. La dua estas Nurenbergo 1923, kun 4.963. Ĉe la alia ekstremo, la du plej malgrandaj kongresoj de la historio estas San Francisko 1915 (163 aliĝintoj) kaj Vaŝingtono 1910 (357).
Tiuj du ciferoj de la komenco de la jarcento jam avertas pri la ĉefa problemo de la serio: la loko gravegas. La ĉeesto en UK dependas de la distanco al la esperantistaj kernoj, de la prezo de la flugoj, de la kosto de la loĝado, de la aĉetpovo de la eblaj partoprenantoj, de la vizoj kaj de la ferioj. UK en Centra Eŭropo ne kompareblas kun unu en Subsahara Afriko. Interpreti falon inter du sinsekvaj kongresoj kiel ekvivalentan falon de la monda nombro de parolantoj estus eraro.
La maniero neŭtraligi tion estas rigardi tutajn jardekojn, kaj rigardi aparte la eŭropajn kongresojn:
Figura 2
Stangoj: meznombro de ĉiuj kongresoj de la jardeko. Linio: meznombro nur de la kongresoj okazintaj en Eŭropo. Propra kalkulo surbaze de la historia listo de la UK-oj de la CO de UEA, aldonante Gracon 2026. La jardekoj de 1910 kaj 1940 estas nekompletaj pro la du militoj.
La formo de la du linioj estas la sama, kaj tio estas la rezulto kiu gravas: la maksimumo estas la jardeko de 1980 (2.643 meze; 3.057 en la eŭropaj kongresoj) kaj de tie la serio falas senĉese ĝis la 1.058 de la nuna jardeko. Ĝi ne estas efiko de la geografio, ĉar la eŭropaj kongresoj solaj falas same.
La lastaj dek jaroj konkretigas tion. En 2019 Lahti estis la plej malgranda eŭropa UK de la tuta postmilita epoko: 917 aliĝintoj laŭ la listo de la CO de UEA, 904 laŭ la komuniko de UEA citita de Libera Folio. Sekvis Montrealo 2022 (859), Torino 2023 (1.318), Aruŝo 2024 (854), Brno 2025 (1.132) kaj Graco 2026, kiu malfermiĝis la 2-an de aŭgusto kun 1.128 aliĝintoj el 62 landoj. En la okdekaj kaj naŭdekaj jaroj eŭropaj kongresoj kun du kaj tri mil partoprenantoj estis normalaj; ekde 2010, superi 1.500 fariĝis escepta.
Tio ne permesas konkludi ke la monda nombro de parolantoj falis en la sama proporcio. Ĝi permesas aserti ion pli limigitan, sed firman: la organizita esperantismo perdis ĉirkaŭ 60 % de sia mobilizkapablo ekde la okdekaj jaroj.
Kaj se la problemo estas ke vojaĝi kostas monon?
Ĉeesta kongreso postulas tempon, transporton, loĝadon kaj, laŭ la lando, vizon. Estas tute eble ke estas multaj parolantoj kiuj neniam ĉeestos. Tial la Virtuala Kongreso, kiun UEA organizas ekde 2020, estas interesa natura eksperimento: malaperas preskaŭ ĉiuj tiuj baroj.
Figura 3
Stangoj: ĉeesta Universala Kongreso. Linio: Virtuala Kongreso. En 2020 kaj 2021 la ĉeesta kongreso estis nuligita pro la kovimo kaj la virtuala anstataŭis ĝin —krome, ĝi estis senpaga por la membroj de UEA—, kaj tial ili estas la du plej grandaj. La cifero de 2022 estas la minimumo: estis pli ol 1.450 aliĝintoj kaj efektive partoprenis proksimume mil homoj.
La VK de 2024 registris 1.256 homojn el 89 landoj. La aliĝo ankaŭ ne estas perfekta eksperimento: la kondiĉoj ŝanĝiĝas ĉiuedicie kaj la ligo kun UEA povas esti baro. Kaj, precipe, aliĝi al kongreso ne estas paroli Esperanton, kaj ne aliĝi ankaŭ ne estas ne paroli ĝin: multaj kompetentaj parolantoj scias ke la virtuala kongreso ekzistas kaj simple ne interesiĝas.
Sed la datumo restas informa. Se estus du milionoj da funkciaj parolantoj, estas legitime demandi kial monda evento al kiu oni povas aliri de hejme mobilizas grandordon de mil homoj kaj ne dekojn da miloj. Ĝi ne estas matematika refuto de la du milionoj: ĝi estas datumo kiun ĉiu hipotezo pri du milionoj da aktivaj parolantoj devus klarigi.
La membroj, la revuo kaj la atestiloj
La ciferoj de UEA estas la plej longa kaj plej pura serio kiu ekzistas, ĉar ili estas publikigataj ĉiujare laŭ la sama kriterio. Renato Corsetti, eksprezidanto de la asocio, resumis ilin tiel en 2020: en 1948 UEA havis 17.707 membrojn entute; en 1966 ĝi atingis 32.202; en 2019 ĝi havis 12.779.
La individuaj membroj —tiuj kiuj pagas la kotizon rekte— atingis la fundon en 2019 kun 4.162, la plej malalta cifero ekde la krizo de la tridekaj jaroj, kiam la asocio disiĝis en du. Konvenas diri ke de tiam ĝi iomete reboniĝis: 4.700 en 2023, kaj Libera Folio mem konstatis en 2025 ke «la kvanto de individuaj membroj dum la lastaj jaroj iom kreskas». La falo de la longa serio estas reala; tiu de la lasta kvinjaro, ne.
Kio ja falas senpaŭze estas la revuo Esperanto, la organo de la asocio. Ĝi iam superis 9.000 ekzemplerojn; en 1994, jam malaperinta la sovetia bloko kun siaj kolektivaj abonoj, ĝi ankoraŭ superis 5.000. En 2024 ĝin ricevis 1.417 homoj, 110 malpli ol en 2023.
Kaj la atestiloj? Povus ŝajni ke kalkuli la diplomitojn solvas la problemon de la difino, kaj parte tio veras: kiu havas B2 kapablas teni konversacion, sen diskuto. La internacia sistemo UEA-KER havas 2.945 sukcesintajn homojn ekde fine de 2008 —889 de B1, 865 de B2, 1.122 de C1 kaj 69 de C2— laŭ la publika datumbazo de Edukado.net.
Sed kiel mezuro de la tuto ĝi estas aĉega, kaj ni scias tion propraspertve: en la Esperanto-Grupo de Valencio, la homoj pri kiuj ni scias ke ili havas formalan atestilon kalkuleblas per la fingroj de unu mano, kaj ni havas multe pli da homoj perfekte kapablaj konversacii. Atestilo estas bonega pruvo de kompetenteco por tiu kiu akiris ĝin, kaj tre malbona indikilo de la tuta nombro de parolantoj. Ĝi validas kiel planko: estas almenaŭ tri mil homoj kiuj pruvis antaŭ ekzamena komisiono ke ili scipovas la lingvon.
Kial ili ne estas multe pli multaj? Koutny, kiu pasigis dudek ses jarojn formante esperantologojn en Poznano, donas maloportunan klarigon: «La esperantistoj preferas konvinki aliajn lerni Esperanton, sed konsideras ke ili mem jam ne bezonas lerni pli.» Tio estas ŝia opinio, ne datumo, sed ĝi venas de iu kiu havis la klasĉambron antaŭ si dum pli ol du jardekoj.
La distancon inter tiu planko kaj la plafono bone mezuras Duolingo. Enric Baltasar, unu el la valenciaj volontuloj kiuj konstruis la Esperanto-kurson por hispanlingvanoj, kalkulas ke la hispana versio atingis pinton de 367.000 aktivaj lernantoj kaj ke, sumante ĉiujn versiojn, la kurso kumulis 1,7 milionojn da enskribiĝoj; sed li taksas ke la hispana produktis ĉirkaŭ 36.500 finintojn, proksimume 5 %. Duolingo neniam publikigis revizion de tiuj ciferoj, do ili estas la takso de iama kunlaboranto. Eĉ tiel, la grandordo diras kio gravas: inter esti komencinta Esperanton kaj esti finlerninta ĝin tiel ke ĝi utilu por paroli estas faktoro de dudek. La dek milionoj kaj la dek mil de Lindstedt estas la samaj homoj, filtritaj.
Pasporta Servo
Pasporta Servo, la reto de gastigado inter esperantistoj administrata de TEJO, estas la sola el la grandaj indikiloj kiu kreskas.
Figura 4
Atentu: la horizontala akso ne estas proporcia al la tempo, temas pri la jaroj pri kiuj ni havas datumon. La falo de 2010 al 2017 respondas al la transiro de la presita libro al la retejo, kiu devigis ĉiujn rekonfirmi sin.
De 39 gastigantoj en 19 landoj en la jaro 1974 ĝis 2.267 en 123 landoj kaj 1.670 urboj laŭ la paĝo de la servo konsultita la 2-an de septembro 2026. La kampanjo por 2026 parolas pri «pli ol 2.400 gastigantoj el 121 landoj»; la du ciferoj devenas de la sama organizo kaj ne kongruas ekzakte, verŝajne ĉar unu kalkulas registritajn kontojn kaj la alia konfirmitajn gastigantojn.
La plej interesa ŝanĝo, tamen, ne estas la nombro. Estas ke oni jam ne devas gastigi iun. La nuna retejo akceptas ke gastiganto limigu sin al
«akcepti gaston hejme por manĝi pladojn kuiritajn de vi», «gvidi gaston tra via urbo por vidi la plej belajn kulturajn kaj historiajn trezorojn», aŭ «renkontiĝi kun gasto en loka kafejo, restoracio aŭ trinkejo por konatiĝi komforte»
Ne necesas havi liberan liton. Tio konvertas Pasportan Servon en ion tre proksiman al katalogo de homoj pretaj paroli Esperanton kun nekonato —kio, ĉar ĝi estas ĝuste la funkcia difino de parolanto kiun ni serĉis, meritas apartan artikolon.
Amikumu: la sola loko kie oni deklaras sian nivelon
La indikilo kiu plej proksimiĝas al la demando kiun ni faris komence estas Amikumu, la aplikaĵo kiun Chuck Smith kaj Richard Delamore lanĉis la 22-an de aprilo 2017 por trovi parolantojn de via lingvo proksime al vi. Ĝi naskiĝis nur por Esperanto kaj kvar monatojn poste malfermiĝis al ĉiuj lingvoj, sed Esperanto restas tie la dua lingvo, nur post la angla.
Kaj ĝi publikigas tion, kion neniu alia publikigas: kiom da homoj deklaris tie ĉiun lingvon kaj en kiu nivelo.
| Entute | Denaska | Progresinta | Meznivela | Komencanta | |
|---|---|---|---|---|---|
| Angla | 21.602 | 7.874 | 6.569 | 4.958 | 2.189 |
| Esperanto | 16.615 | 292 | 2.040 | 4.201 | 10.041 |
| Hispana | 8.812 | 2.558 | 1.243 | 1.974 | 3.037 |
Publikaj statistikoj de Amikumu, konsultitaj la 2-an de septembro 2026. La kompleta tabelo havas 748 lingvojn.
La formo de tiu kolumno estas kio gravas. Du trionoj de tiuj kiuj deklaras Esperanton en Amikumu deklaras sin komencantoj, kaj nur 2.332 diras esti denaskaj aŭ progresintaj. Ĝi estas, malgrande kaj kun realaj datumoj, la sama piramido kiun Lindstedt desegnis per potencoj de dek.
Tamen, la cifero havas la difekton kiun ni jam vidis en ĉiuj kumulaj kalkuliloj: ĝi ne havas horloĝon. La statistikoj ne portas daton, ne distingas inter aktiva konto kaj forlasita konto, kaj sumas ĉion kio eniris ekde 2017; la lasta ĝisdatigo de la aplikaĵo por Android estas de decembro 2023. La 292 «denaskaj» ankaŭ ne konfuzendas kun kontrolitaj denaskuloj: temas pri kaseto kiun ĉiu mem markas.
Kun tiuj rezervoj, 16.615 nivel-deklaroj restas la plej detala portreto kiu ekzistas pri kiel distribuiĝas la kompetenteco ene de la komunumo.
La indikilo kiun neniu rigardas: kiu skribas
Estas publika, monata kaj reproduktebla serio kiu neniam aperas en tiuj debatoj: la homoj kiuj redaktas la Vikipedion en Esperanto. La Fondaĵo Wikimedia publikigas ĉiumonate kiom da registritaj homoj faris tie kvin aŭ pli da redaktoj. Ĝi ne estas enketo nek profila deklaro: ĝi estas homoj skribantaj Esperanton.
Figura 5
Propra kalkulo surbaze de la statistika API de Wikimedia, sumante la sekciojn de 5-24, 25-99 kaj 100 aŭ pli da monataj redaktoj. 2026 inkluzivas la unuajn sep monatojn.
La maksimumo estas de 2008, kun 145 monataj redaktantoj meze; hodiaŭ estas 79. Ĝi estas falo de 45 % en dek ok jaroj, kaj ĝi estas multe pli milda ol tiu de la kongresoj. Ĝi ankaŭ estas multe pli malgranda absolute: la komunumo kiu skribas enciklopedian Esperanton ĉiumonate enteniĝas en unu aŭtobuso.
La foto de la observebla Esperantujo
| Indikilo | Cifero | Jaro | Kion ĝi vere mezuras |
|---|---|---|---|
| Aktivaj redaktantoj de la Vikipedio en Esperanto | 79 | 2026 | skribas Esperanton ĉiumonate |
| Aliĝintoj al la Universala Kongreso (Graco) | 1.128 | 2026 | forta internacia engaĝiĝo |
| Aliĝintoj al la Virtuala Kongreso | 1.256 | 2024 | partopreno sen geografiaj baroj |
| Ricevantoj de la revuo Esperanto | 1.417 | 2024 | daŭra ligo kun la asocio |
| Gastigantoj de Pasporta Servo | 2.267 | 2026 | preteco akcepti nekonatojn |
| Atestiloj UEA-KER de B1 ĝis C2 | 2.945 | 2008-2026 | kompetenteco atestita antaŭ komisiono |
| Individuaj membroj de UEA | 4.700 | 2023 | pagas internacian kotizon |
| Tutaj membroj de UEA kun naciaj asocioj | 12.779 | 2019 | organizita aparteno |
| Profiloj de Amikumu kun deklarita nivelo | 16.615 | 2026 | memdeklarita nivelo, kumula ekde 2017 |
| Numeritoj en la Adresaro de Zamenhof | 21.915 | 1889-1909 | traduko farita kaj kotizo pagita |
| Profiloj de Facebook kiuj deklaras Esperanton | 320.000 | 2014 | identiĝo kun la lingvo |
Tiuj ciferoj ne sumeblas kaj ne mezuras la saman loĝantaron: la sama persono povas esti en pluraj vicoj samtempe, kaj la jaroj iras de 1889 ĝis 2026. Ordigitaj en logaritma skalo evidentiĝas kio okazas kiam oni malaltigas la sojlon:
Figura 6
Logaritma skalo: ĉiu unuo de la vertikala akso multiplikas per dek. La ekzaktaj ciferoj kaj la jaroj, en la supra tabelo.
De la cent monataj redaktantoj de la Vikipedio ĝis la 320.000 profiloj de Facebook estas tri kaj duona grandordoj. La distanco inter unu kaj la alia ne estas mezureraro de iu ajn: ĝi estas ĝuste tio, kion Lindstedt diris en 1996.
Kaj estas maloportuna datumo meze de la tabelo: la dua plej alta indikilo estas de 1909. La 21.915 numeritoj de la Adresaro superas ĉiun modernan kalkulon kiu postulas ion pli ol marki kaseton, kaj ili superas ilin kiam la lingvo havis dudek du jarojn kaj la movado enteniĝis en kelkaj revuoj. Oni povas obĵeti ke la cifero estis kumula kaj ke ĝi malkalkulis neniun —tio veras—, sed same estas la 16.615 de Amikumu kaj la 320.000 de Facebook, kaj tiuj estis sendintaj tradukon faritan permane.
Ĉu Esperanto malkreskas?
La datumoj de la kongresoj kaj de la revuo indikas sufiĉe klare ke la tradicia asocia esperantismo perdis mobilizkapablon kompare kun la 20-a jarcento. Tio estas datumo. Salti de tie al «la lingvo malaperas» ne estas. Estas almenaŭ tri hipotezoj kongruaj kun tio, kion ni vidas:
- Estas malpli da parolantoj. Parto de la institucia redukto reflektus realan malpliiĝon de la lingva komunumo.
- Estas parolantoj, sed malpli da asociiĝemo. Multaj homoj plu lernas kaj uzas Esperanton sen vidi la bezonon aliĝi nek pasigi semajnon en kongreso.
- La komunumo transloĝiĝis al la interreto. Retoj, videokonferencoj, Telegram, Discord kaj YouTube permesas uzi Esperanton sen iam aperi en la statistikoj de UEA nek de loka grupo.
La dua kaj la tria ne estas nia spekulado: ĝi estas kion diras la gvidantaro mem de la movado. Demandita pri la falo de membroj, la tiama prezidanto de TEJO, Joop Kiefte, respondis:
«La malpliiĝo estas ironie la rezulto de ekstreme pozitiva evoluo, nome la interreto. La historiaj funkcioj de UEA nun estas plene kovritaj de simpla uzo de la interreto, kaj ni bezonas tempon por trovi novajn manierojn fari la membriĝon alloga.»
Ke la falo de la membroj mezuru la krizon de la asocio kaj ne tiun de la lingvo estas racia hipotezo. La problemo estas ke ni havas neniun manieron kontroli ĝin, ĉar la sola aferon kiun ni scipovas kalkuli estas ĝuste la membroj.
Esti malmultaj ne estas malsukceso
Povas ekzisti la tento pensi ke publikigi malaltajn ciferojn malutilas al Esperanto. Ni pensas ĝuste la malon, kaj pro tri kialoj.
La unua estas ke plibrilaj ciferoj ne funkcias. Kiam iu malkovras ke la observeblaj indikiloj ne respondas al la anoncita grandeco, ĝi ne ekdubas nur pri tiu datumo: ĝi ekdubas pri la cetero de tio, kion ni rakontas al ĝi.
La dua estas interna, kaj ĝi estas pli malbona. Se ni kredas ke ni havas du milionojn da parolantoj dum la funkcia komunumo estas multe pli malgranda, ni ne povas scii ĉu ni kreskas aŭ malkreskas, ni ne povas mezuri la efikecon de la kursoj, ni ne povas taksi kiom da lernantoj restas, ni ne povas scii ĉu estas generacia anstataŭigo kaj ni ne povas distingi la krizon de la asocioj disde la krizo de la lingvo. Bone mezuri ne estas malbone paroli pri Esperanto: ĝi estas la kondiĉo por decidi kion fari pri ĝi.
La tria estas ke la cifero ne estas la kriterio. Lingvo publikigita en 1887, sen ŝtato, sen teritorio, sen deviga lernejigo kaj sen kultura industrio kiu altrudu ĝian uzon, plu ebligas ke homoj el dekoj da landoj konatiĝu kaj konversaciu sen recurri al la nacia lingvo de iu el la du. Ke la komunumo estu pli malgranda ol ni imagis ne faras la fenomenon malpli interesa. Kaj eble Esperanto neniam estos amaslingvo: ĝi povus plu ekzisti kiel niĉa internacia lingvo, kun eta sed sufiĉe aktiva, distribuita kaj konektita komunumo por ke tiu kiu lernas ĝin povu vere uzi ĝin.
Tiukaze la utilaj demandoj jam ne estas kiom da milionoj ni estas, sed kiom da homoj kapablas teni konversacion, kiom uzas ĝin ĉiujare, ĉu eniras novaj parolantoj laŭ sufiĉa ritmo, ĉu la studentoj atingas funkciajn nivelojn, ĉu estas generacia anstataŭigo kaj ĉu parolanto povas trovi interparolantojn, renkontiĝojn, librojn kaj muzikon. Eta kaj aktiva komunumo estas lingvistike pli vivipova ol multe pli granda teoria loĝantaro konsistanta el homoj kiuj iam studis la lingvon.
Do, kiom da parolantoj havas Esperanto?
Ni ne scias, kaj post trarigardi la fontojn ni intence rifuzas doni ciferon.
Ni scias ke la taksoj dependas enorme de tio, kion ni konsideras «parolanto». Ni scias ke la famaj du milionoj estas rondigo de 1988 pri kiu ĝia aŭtoro avertis ke ĝi povus esti duoble tro granda. Ni scias ke la reeldono de 2015 de la sama cifero, per la vojo de Facebook, produktas unu milionon kaj duonon da parolantoj de la klingona se oni aplikas al ĝi la saman metodon. Ni scias ke modelo bazita sur realaj censoj produktas dekojn da miloj, kun necerteca faktoro de ses. Kaj ni scias ke ĉiuj kalkuleblaj indikiloj de la komunumo —kongresoj, membroj, revuo, atestiloj, Pasporta Servo, Vikipedio— moviĝas inter la dekoj kaj la dekoj da miloj, ne en la milionoj.
Ni ankaŭ scias ke neniu el tiuj indikiloj inkluzivas ĉiujn parolantojn, kaj ke la distanco inter tio, kion ni vidas, kaj tio, kio estas, estas ĝuste tio, kion neniu mezuris ekde 1909.
La rigora respondo restas la sama:
Ni ne scias kiom da homoj parolas Esperanton.
Tamen, estas malfacile klarigebla malsimetrio. Zamenhof, sen telefono kaj kun la poŝta servo de la rusa imperio, sciis la nomon kaj la numeron de ĉiu persono kiu pruvis ke ĝi scipovas Esperanton. Ni, kun la tuta komunumo konektita, devas dedukti tion el kiom da homoj aliĝas al kongreso. Eble ne necesas nova lerta ekstrapolo: eble kio necesas estas refari tion, kion oni jam faris antaŭe. Pri tio ni parolas en la dua artikolo.
Fontoj
La ligiloj de la teksto kondukas al la fonto de ĉiu datumo. Krome:
- Culbert, Sidney S. Leteroj de 1967, 1969 kaj 1989 pri la metodo uzita por taksi la nombron de parolantoj, kolektitaj kaj publikigitaj de David Wolff: 1967, 1969, letero pri la metodoj, 1989 kaj enkonduka noto de Wolff. La tradukoj al Esperanto estas niaj.
- Lindstedt, Jouko. Takso laŭ grandordoj (1996), publikigita de la Esperanto-Asocio de Finnlando.
- Nielsen, Svend Vendelbo. «La nombro de parolantoj de Esperanto» (27-a de januaro 2018) kaj «Per-country rates of Esperanto speakers».
- Wandel, Amri. «How Many People Speak Esperanto? Or: Esperanto on the Web». Interdisciplinary Description of Complex Systems 13(2), 2015, 318-321. DOI 10.7906/indecs.13.2.9.
- CO UEA. Historia listo de la Universalaj Kongresoj.
- Libera Folio. «Nova malrekordo: UEA plu ŝrumpas» (2020) kaj «Pli da membroj pagas malpli al UEA» (2025).
- Programo Mia Amiko. «La Universala Kongreso en Graco inaŭgurita» (2-a de aŭgusto 2026).
- Virtuala Kongreso de Esperanto. vk.esperanto.net.
- Pasporta Servo / TEJO. Pri la servo.
- Edukado.net. Homoj kun atestilo UEA-KER.
- Guerrero, Javier. «Kiom da esperantistoj?» (22-a de aprilo 2020), pri la Adresaro de Zamenhof, kun la faksimiloj kaj la antaŭparolo de la serio XVI. La listo de serioj kun datoj kaj numer-intervaloj troviĝas en Vikifontaro. Guerrero datas la unuan Adresaron en 1889 laŭ la cenzura permeso; la artikolo de Vikipedio datas ĝin en 1890 kaj situigas la numeron 21.915 en 1908, ne en 1909.
- Amikumu. Statistikoj laŭ lingvo, konsultitaj la 2-an de septembro 2026.
- Koutny, Ilona. Intervjuo en Libera Folio, «Esperantistoj preferas konvinkadi aliajn» (8-a de oktobro 2024), pri la fermo de la Interlingvistikaj Studoj de Poznano.
- Forge, Jean (pseŭdonimo de Jan Fethke). «Kion diris sinjoro Kabe?», Literatura Mondo, 1931. Intervjuo farita en Varsovio la 24-an de junio 1931.
- Niaj artikoloj pri Kabe kaj liaj kritikoj al Esperanto.
- Baltasar, Enric. The Secret to Getting 367,000+ People to Learn a Language on Duolingo.
- Wikimedia Foundation. API de statistikoj pri redaktantoj. La serio de la Vikipedio en Esperanto estas nia kalkulo surbaze de ĉi tiu fonto kaj iu ajn homo povas reprodukti ĝin.
Legi en:
Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.