De la Lingva Komitato de 1905 ĝis la nuna Akademio de Esperanto: la historio de planlingvo, kiun ĝia aŭtoro decidis ĉesi plani.
La Lingva Komitato kunveninta en 1907, du jarojn post sia fondiĝo en Bulonjo-ĉe-Maro. Zamenhof sidas en la vico de seĝoj.
En 1905 Esperanto jam ne estis la privata projekto de Ludwik Lejzer Zamenhof. Ekzistis libroj, revuoj, asocioj, tradukistoj kaj parolantoj en dekoj da landoj, kaj la Unua Universala Kongreso de Bulonjo-ĉe-Maro ĵus pruvis, ke la lingvo funkcias kiel interparola rimedo inter homoj sen ajna alia komuna lingvo.
La sukceso malfermis demandon, kiu antaŭe ne havis sencon. Se Esperanto jam ne apartenis al Zamenhof, kiu decidis pri la lingvo? Kiu rajtis deklari akceptebla novan vorton, solvi gramatikan dubon, interpreti la Fundamenton? Kaj, precipe, kiu povis malhelpi, ke ĉiu generacio de parolantoj denove reformu ĝin laŭ sia gusto?
La institucia respondo ekkonstruiĝis en tiu sama jaro, nomiĝis Lingva Komitato, kaj kvardek tri jarojn poste fine transformiĝis en la Akademion de Esperanto.
La problemo venis de 1894 — kaj de pli frue
Kaj ĝi havis precedencon kiun ĉiuj memoris freŝe. Volapuko, la internacia lingvo kiu triumfis antaŭ Esperanto, disfalis ĝuste pro ĉi tiu demando: Schleyer rezervis al si vetorajton super la decidoj de sia propra Akademio, la Akademio ne akceptis tion, kaj de la rompo de 1889 la movado neniam refortiĝis. La disputo pri kiu regas la lingvon ne sola klarigas la malkreskon de Volapuko —gravis ankaŭ la komplekseco de la gramatiko kaj la deformado de la radikoj—, sed ĝi decide kontribuis al ĝi, kaj Esperanto havis tion antaŭ la okuloj dum ĝi decidis kiel sin regi.
La bezono de lingva aŭtoritato ne aperis el nenio. Dum la unuaj jaroj Zamenhof ricevis lavangon da plibonigaj proponoj, multaj el ili prudentaj, multaj reciproke nekunigeblaj, kaj la konflikto eksplodis en la voĉdono de 1894 pri la reformo de la lingvo. La reformismo malgajnis tiun voĉdonon, sed, kiel resumas la esperantologo Carlo Minnaja, «la reformideoj plu rondiris inter la ĉefaj gvidantoj de la movado».
En 1905 la sperto kristaliĝis en la Fundamento de Esperanto, sankciita de la kongreso mem en Bulonjo: la lingvo povis kreski kaj riĉiĝi, sed ĝi bezonis kernon, kiun neniu rajtu modifi. Zamenhof eĉ petis, ke la fundamento konserviĝu kun siaj eraroj. Li metis la stabilecon super la perfektecon.
Tio solvis nur duonon de la afero. Frostigi la kernon ne forigas la novajn dubojn: uzata lingvo plu bezonas vortprovizon, teknikan terminaron, stilajn kriteriojn, gramatikajn interpretojn kaj solvojn por uzoj, kiujn la fondaj tekstoj ne antaŭvidis. Necesis do institucio kapabla mastrumi la evoluon sen remalfermi ĉiufoje la konstitucion de la lingvo.
1905: komitato «simple lingva»
La protokolo de la kongreso de Bulonjo estas tre mallonga kaj tre klara. En la dua kunsido, prezidata de la franca filozofo Émile Boirac (1851-1917), rektoro de la Universitato de Diĵono,
«La Prezidanto demandas la Kongreson, ĉu ĝi konsentas pri la fondo de Komitato simple lingva kun Doktoro Zamenhof kiel prezidanto, por priparoli kun li ĉiujn demandojn rilatajn al la lingvo mem. Tiu propono estas unuanime aprobita.»
La esprimo «simple lingva» ne estas hazarda: la kongreso forigis de la nova organizaĵo la diskutojn pri esperantismo kaj pri la organizado de la movado, kie la pozicioj estis kontraŭstaraj, por koncentri ĝin sur tio, kio «estas egala por ĉiuj», la lingvo. La lasta oficiala ago de la kongreso, merkrede la 9-an de aŭgusto matene, estis la laŭtlego de la nomoj de la komitatanoj, kies elekton oni komisiis al Zamenhof.
Kiom da ili estis? Ĉi tie la kutima rakonto malsukcesas, kaj indas diri tion, ĉar la cifero ripetiĝas ĉie. Minnaja iris al la originalaj dokumentoj kaj trovas tri malsamajn kalkulojn:
| Fonto | Jaro | Membroj | Landoj |
|---|---|---|---|
| Oficiala Protokolaro de la Unua Kongreso | 1905 | 95 nomoj | 28 |
| Esperantista Dokumentaro, n-ro 1 | 1906 | 98 nomoj | — |
| Jarlibro de la Lingva Komitato kaj de ĝia Akademio | 1935 | 102 | 26 |
La cifero, kiu sukcesis — 102 membroj el 26 nacioj — estas la plej malfrua, kaj Minnaja montras, kial ĝi estas suspektinda: ke oni aldonis membrojn post la kongreso estas tute ebla, sed «estas tre neeble, ke la landoj malpliiĝu». La Historio de la lingvo Esperanto de Edmond Privat (1927) listigas la 95 komencajn nomojn; la Aktoj de la Akademio de 1963-1967 ripetas la 102 el 26, kaj de tie ĝi transiris al la posta bibliografio. Pli valoras citi ĝin kiel tion, kio ĝi estas: oficiala cifero, kiu ne kongruas kun la protokolo.
Pri la prezidanteco, la aprobita propono estis, ke ĝin havu Zamenhof. Li ne volis ĝin. La unua organiza cirkulero, de la 25-a de septembro 1905, jam sciigis, ke «sinjoro rektoro Boirac, laŭ deziro de D-ro Zamenhof, plenumos la direktadon de la Lingva Komitato», kaj la Dua Kongreso tion formale konfirmis. Boirac, kiu prezidis la kongreson, direktos la institucion ĝis sia morto, en septembro 1917.
Zamenhof rezignas pri decidado
Ofte ni imagas Zamenhofon kiel ian lingvan monarkon. Fakte li pasigis jardekon klopodante ĉesi esti tia, kaj li skribis tion nigre sur blanke.
Inter 1906 kaj 1908 li publikigadis en La Revuo siajn Lingvajn Respondojn, respondojn al duboj pri gramatiko kaj uzado. En la respondo 45, de aŭgusto 1908, li respondas al iu, kiu volis ŝanĝi la ĉapelitajn literojn, kaj klarigas al li, kiu estas la legitima vojo: prezenti la proponon al voĉdono de la Lingva Komitato. Kaj li aldonas frazon, kiu valoras kiel tuta reĝimo:
«Principe la Lingva Komitato havas la rajton permesi en la lingvo ĉion, kion ĝi trovas necesa; mi neniam faros al ĝi ian baron, kaj ĉiun decidon de la Komitato matureme pripensitan kaj orde voĉdonitan mi akceptos sen diskuto.»
Baldaŭ poste li ĉesis verki la Lingvajn Respondojn. En la antaŭparolo de 1910 al la kolekto li klarigas precize kial:
«Kiam mi vidis, ke multaj personoj vidas en miaj Respondoj ian “oficialan decidon” pri tiu aŭ alia demando, kaj ke miaj Respondoj povus sekve malhelpi la tute liberan evoluadon de nia lingvo aŭ enmiksiĝi en la kampon, kiu devas plene aparteni al nia Akademio, mi ĉesis ilin publikigi. […] Miaj Respondoj devas esti rigardataj kiel absolute privataj opinioj kaj konsiloj; preni oficialan decidon pri tiu aŭ alia lingva dubo rajtas nur nia Akademio, post pripenso kaj voĉdono kun la tuta Lingva Komitato.»
La aŭtoro de la lingvo deklaras sin mem nur unu plia kompetenta uzanto. Li povis argumenti, rekomendi kaj esti aŭskultata kun grandega respekto, sed li jam ne volis, ke la lingvo dependu institucie de la volo de unu sola persono. Post lia adiaŭa parolado en Krakovo, en 1912, Minnaja resumas tion senkompate: «la Majstro fakte jam havis nenian rolon, ne nur en la movado, sed eĉ ne en la lingvo. La povon prenis aliaj».
Tro granda por funkcii
La Lingva Komitato estis internacia kaj plurforma ĝuste ĉar ĝi devis eviti la impreson, ke unu nacio, unu skolo aŭ unu sola persono regas la aliajn. Sed organizaĵo el pli ol cent personoj disĵetitaj tra la mondo, en epoko de poŝta korespondado kaj sen ia ajn maniero voĉdoni malproksime krom semajnoj da leteroj, estis malfacile funkciigebla.
La ciferoj de la periodo diras ĉion. En la kongreso de Barcelono en 1909 la Komitato konsistis formale el 156 membroj, sed «pli ol duono ne estis reprezentita, eĉ ne per delegitoj». Jam en tiu sama jaro oni diskutis, ĉu necesas forstreki el la listo la membrojn, kiuj ne laboras. Kaj kelkaj membroj jam transiris al Ido kaj agadis kontraŭ Esperanto sen voli forlasi la Komitaton: la batalo pri la lingvo okazis interne de la institucio komisiita gardi ĝin.
1908: ene de la komitato, Akademio
La krizo de Ido, inter 1907 kaj 1908, postulis organon lingve reprezentan, sed kapablan decidi rapide. La regularo preparita de Boirac, aprobita de la Kvara Universala Kongreso en Dresdeno en 1908, solvis la problemon duobligante la institucion: apud la Lingva Komitato, ĉiam pli granda, oni difinis Akademion el maksimume 18 membroj, kiu faros la unuan studon de la lingvaj demandoj kaj nur poste prezentos decidproponojn al la plena Komitato.
La definitiva regularo, de 1912, firmigis la strukturon: Lingva Komitato kun senlima nombro, kun la Akademio kiel ĝia supera komisiono. La realaj ciferoj ĉiam restis sub la maksimumo — 12 akademianoj en 1912, 13 en 1913 el 150 komitatanoj — kaj la kalkulo ĉesis okazi laŭ landoj por okazi laŭ reprezentataj lingvoj: 19 en 1913, 28 en 1934 el 124 membroj.
Endas eviti la anakronismon: la Akademio de 1908 ankoraŭ ne estas la hodiaŭa Akademio de Esperanto. Dum kvardek jaroj kunekzistis la larĝa Komitato kaj ĝia malgranda Akademio.
Inter tiuj, kiuj defendis en Bulonjo la tezon de Zamenhof — konfidi la lingvon al komitato — estis Kazimierz Bein, «Kabe», kaj la ironio de lia vojo meritas esti memorata. Bein ne estis eksterulo malkontenta: li estis unu el la grandaj tradukistoj de la lingvo, stilisto kun daŭra influo, leksikografo kaj vicprezidanto de la Akademio. En 1911 li subite malaperis el la movado, neniam doninte klarigon. La lingvo dediĉis al li verbon, kabei: forlasi Esperanton abrupte, kiel faris Kabe.
«Kontroli la evoluon» ne signifas regi
La regularo de la lingvaj institucioj, kiel ĝi aperas en la Jarlibro de 1929, difinis ilian celon per singardo, kiu klarigas ĉion:
«Neniel la Fundamento nek la Lingva Komitato povos esti baro por la normala evoluado de la lingvo, kiun ili male garantias.»
Nek neŝanĝebla lingvo nek lingvo laŭvole reformebla: stabila kerno plus kontrolata evoluo. Sed «kontroli», ĉi tie, ne signifas regi. La Akademio ne povas malhelpi, ke parolanto elpensu vorton, nek ke komunumo spontane akceptu ĝian uzon, nek devigi iun ajn verkiston sekvi rekomendon. Ĝia aŭtoritato estas norma kaj teknika, kaj ĝi ripozas sur la prestiĝo: ĝi studas, difinas, rekomendas, avertas kaj interpretas la Fundamenton.
La ilo, per kiu ĝi kreskigas la lingvon sen tuŝi ĝian fundamenton, estas la plej lerta parto de la sistemo. La fonda Universala Vortaro ne povis enhavi ĉiujn vortojn bezonatajn dum la venontaj jarcentoj, kaj tial ekzistas la Oficialaj Aldonoj: listoj de radikoj, kiujn la Akademio agnoskas kiel oficialajn sen reskribi iun ajn antaŭan regulon. Aperis naŭ el ili, la lasta en 2007. La diferenco kompare kun reformo estas preciza kaj estas la tuta ŝlosilo de la sistemo: ne estas la samo diri «de nun tiu malnova regulo estas malĝusta» kaj diri «de nun ni havas ankaŭ tiun novan rimedon». La malnovaj tekstoj restas validaj.
1948: unu sola institucio
La Dua Mondmilito faris la reston. Minnaja donas la mezuron de la katastrofo per unu linio: en 1939 la membroj de la Lingva Komitato estis 102; en 1946 restis nur 48.
La rompo ebligis funde reorganizi. Post kelkaj jaroj da diskutoj kaj voĉdonoj, la nova statuto forigis la duoblecon kaj difinis unu solan institucion sub la nomo Akademio de Esperanto, kiu transprenis «la celojn kaj la laborojn de la antaŭa Lingva Komitato kaj de ĝia Akademio». La nombro de membroj fiksiĝis je 45, kion Minnaja priskribas kiel «la mezon inter tro larĝa lingva komitato kaj tro pinta antaŭa Akademio». Ĝuste tiu estas la institucio, kiu, kun postaj statutaj retuŝoj, atingas la nunon.
Kiu elektas la akademianojn
La nuna statuto difinas la Akademion kiel «sendependan lingvan institucion, kies tasko estas konservi kaj protekti la fundamentajn principojn de la lingvo Esperanto kaj kontroli ĝian evoluon» — preskaŭ la sama formulo de 1908. Kaj ĝia konsisto respondas al mekanismo de kooptado:
| Artikolo | Enhavo |
|---|---|
| 3 | «La nombro de akademianoj estu principe 45.» |
| 4 | Mandato de 9 jaroj, reelektebla. |
| 5 | Ĉiun trian jaron oni submetas al voĉdono trionon de la membroj. |
| 8 | Por kandidatiĝi necesas esti «proponita de almenaŭ 5 akademianoj, kiuj reprezentas almenaŭ tri malsamajn naciajn lingvojn». |
| 9 | La prezidanto demandas la kandidaton pri lia klerigo, lia verkaro en Esperanto kaj lia «fideleco al la Fundamento de Esperanto». |
Estas do la akademianoj mem, kiuj elektas la estontajn akademianojn. Tio havas evidentan logikon — ne multe sencus elekti gramatikistojn kaj leksikografojn laŭ populareco — kaj la statuto eksplicite prioritatas esperantologojn, leksikografojn, pedagogojn kaj aŭtorojn kaj tradukistojn, kiuj riĉigis la lingvon. Sed la kooptado starigas ankaŭ legitiman demandon pri tio, kiel intelekte renoviĝas institucio, kiu mem elektas siajn posteulojn, kaj pri tio, kiom malfacile ĝi enprenas minoritatajn skolojn. Estas la ĉiama dilemo: stabileco kontraŭ renovigo.
Kaj la demando de la artikolo 9 fermas la cirklon. La institucio komisiita mastrumi la ŝanĝon estas samtempe devigata protekti la principon, kiu limigas ĝin.
La Akademio estas ankaŭ batalkampo
Konvenus ne imagi ĝin kiel serenan tribunalon. En 1963 la Akademio dividiĝis en du pro la debato pri -ata kaj -ita: ĉu ago finita en la pasinteco esprimiĝu per la nefinita aŭ per la finita pasiva participo. La subtenantoj de -ata nomiĝis «simetriistoj» aŭ «logikistoj»; tiuj de -ita nomiĝis «zamenhofanoj». La komenca fajrero estis, ke la akademiano Teo Jung, direktoro de Heroldo, korektis la artikolojn, kiujn sendis al li por publikigo la akademiano Ivo Lapenna.
Minnaja, kiu estis akademiano, ne kaŝas, kio kuŝis sube: «Temis, ankaŭ ĉi-foje, pri demando de povo». La disputo pri la participoj akompaniĝis de la deziro ŝanĝi la estraron de la Akademio, kun cirkuleroj inter subtenantoj, du kontraŭstaraj kandidatlistoj kaj sekretaj interkonsentoj por koncentri la negativajn voĉojn. En 1963 venkis la kandidatlisto de la itistoj. Jarcenton poste, ambaŭ uzoj plu kunekzistas.
Do, kiu regas?
Neniu tute, kaj tio estas la serioza respondo.
Ne Zamenhof: li konscie rezignis kaj skribe lasis tion. Ankaŭ ne la Akademio: ĝi havas norman aŭtoritaton kaj nenian devigan povon. La internaciaj asocioj organizas la movadon, sed ne posedas la lingvon. Kaj neniu unuopa parolanto povas modifi ĝian sistemon.
Kio ekzistas estas ekvilibro inter tri fortoj. La Fundamento fiksas la strukturajn limojn, kiuj garantias, ke la lingvo restu rekonebla. La Akademio interpretas, studas, oficialigas vortprovizon kaj orientas ene de tiuj limoj. Kaj la komunumo de parolantoj estas tiu, kiu vere faras la uzon: vortoj naskiĝas, signifoj ŝoviĝas, konstruoj modiĝas aŭ malaperas, kaj neniu akademio povas arte teni viva uzon, kiun la homoj forlasis — kiel montras la kazo de la landnomoj je -io, kondamnitaj de la Lingva Komitato kiel kontraŭfundamentaj kaj hodiaŭ tute normalaj.
La paradokso estas, ke Esperanto naskiĝis, ĉar unu persono planis ĝian strukturon, kaj postvivis, ĉar tiu persono iom post iom rezignis plu plani ĝin. La kreinto fiksas kernon, transdonas la aŭtoritaton al institucio, la institucio metas limojn kaj la ĉiutaga uzo faras la reston.
Tio fermas neniun el la debatoj. Kio okazas, kiam vaste disvastiĝinta novigo kolizias kun tradicia interpreto de la Fundamento? Ĝis kiu punkto kooptita institucio havas legitimecon decidi, kiu evoluo estas akceptebla? La nuntempaj diskutoj pri gramatika genro, pronomoj kiel la ri aŭ novaj formoj revenas fojon post fojo al la sama demando, kiun Zamenhof provis solvi antaŭ pli ol jarcento: kiel oni lasas evolui planlingvon sen refari ĝin en konstante redesegneblan projekton?
Ni ne scias, ĉu la sistemo estas la optimuma. Sed ni povas observi ĝian rezulton: pli ol jarcenton poste, kiu parolas Esperanton povas legi la tekstojn de 1905 kaj senpene rekoni en ili la saman lingvon. Eblas, ke tiu kontinueco estas la plej granda sukceso de la Akademio, kaj eblas, ke tiu sama rigideco malfruigis utilajn plibonigojn. Ambaŭ aferoj povas esti veraj samtempe.
Fontoj
- Carlo Minnaja, «La cent jaroj de la ĉefa lingva institucio» (2005), dokumentita sintezo kun la ciferoj kaj la citaĵoj el protokoloj, regularoj kaj jarlibroj.
- L. L. Zamenhof, Lingvaj Respondoj, respondo 45 (La Revuo, aŭgusto 1908) kaj antaŭparolo de 1910.
- Akademio de Esperanto, Statuto.
- Akademio de Esperanto, «Historio de la Akademio».
- Akademio de Esperanto, Oficialaj Informoj kaj Oficialaj Aldonoj al la Universala Vortaro.
- Akademio de Esperanto, Fundamento de Esperanto.
- Vikipedio, «Lingva Komitato».
- Vikipedio, «Kazimierz Bein»: https://eo.wikipedia.org/wiki/Kazimierz_Bein
La fotografio de la Lingva Komitato (1907) devenas de la Bildarchiv Austria pere de Wikimedia Commons; ĝi estas publika havaĵo.
Referencoj
Legi en:
Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.