La vorto esperantisto povas indiki tiun, kiu parolas la lingvon, tiun, kiu ĝin studas, tiun, kiu ĝin defendas, tiun, kiu laboras por ĝin disvastigi, aŭ tiun, kiu apartenas al asocio. Distingi tiujn signifojn helpus pli bone priskribi la realon de Esperanto — kaj, cetere, pli bone klarigi nian historion.
Unua numero de La Esperantisto (Nurenbergo, la 1-a de septembro 1889). La kapo diras esperantisto, sed la subtitolo prezentas la gazeton kiel destinitan «por la amikoj de la lingvo Esperanto».
Kiam ni diras, ke iu estas esperantisto, kion ni ĝuste asertas? Ke tiu kapablas fari konversacion en Esperanto? Ke tiu estas lernanta ĝin? Ke tiu opinias dezirinda ĝian adopton kiel internacian lingvon? Ke tiu aktive partoprenas en la movado? Aŭ nur ke tiu estas membro de asocio?
Unu sama persono povas kunigi ĉiujn tiujn kondiĉojn, sed povas ankaŭ plenumi nur unu el ili. Ekzistas kutimaj parolantoj kiuj partoprenas en neniu organizaĵo, aktivuloj kiuj malmulte uzas la lingvon, lernantoj kiuj ankoraŭ ne kapablas konversacii, kaj membroj de asocioj kiuj de jaroj ĉeestas neniun aranĝon. Nomi ilin ĉiujn esperantistoj estas oportune, sed informas tre malmulte.
Stranga nomo por tiu, kiu parolas lingvon
Ni ne nomas anglistoj la homojn kiuj parolas la anglan, nek francistoj tiujn kiuj parolas la francan. Ni diras anglofono, frankofono aŭ, simple, parolanto de la angla. Anglisto kutime estas iu, kiu profesie studas la anglan lingvon aŭ kulturon.
La sufikso -isto ne indikas nur ideologiojn: ĝi aperas ankaŭ en profesioj kaj agadoj, kiel pianisto, ĵurnalisto aŭ biciklisto. Tamen, en vortoj kiel socialisto, pacifisto aŭ ekologiisto ĝi sugestas aliĝon al afero. Esperantisto permesas ambaŭ legadojn.
Tio klarigeblas per tio, ke la lingvo kaj la projekto ĝin disvastigi naskiĝis kune. En la unuaj jaroj, studi Esperanton signifis preskaŭ ĉiam partopreni en la provo fari ĝin internacia lingvo. Jam en 1889, la unua gazeto de la komunumo nomiĝis La Esperantisto. Ĝia subtitolo tamen jam montris la ŝanceliĝon: ĝi prezentis sin kiel Gazeto por la amikoj de la lingvo Esperanto. Amikoj, ne parolantoj.
La nekompleta solvo de Bulonjo
La Bulonja Deklaracio, aprobita en la unua Universala Kongreso de 1905, volis eviti, ke esperantismo estu konfuzata kun politika, religia aŭ morala doktrino. La kvina punkto asertis:
Esperantisto estas nomata ĉiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanto, tute egale por kiaj celoj li ĝin uzas.
Sekve, ĝi konsideris esperantisto ĉiun personon kiu konas kaj uzas Esperanton, sendepende de la celo. Aparteni al asocio estis rekomendinde, sed ne deviga.
La intenco estis seniideologiiga, sed la difino lasis du problemojn. La sufikso -isto plu sonis kiel nomo de adepto, kaj «scii kaj uzi» starigis neniun minimuman nivelon: ĉu validas tiu, kiu kapablas legi per vortaro? tiu, kiu tenas elementan konversacion? tiu, kiu parolis ĝin antaŭ tridek jaroj?
La kontraŭdiro plu vivas. La Diccionari de la llengua catalana de la Institut d’Estudis Catalans difinas esperantista kiel «subtenanton de Esperanto kiel internacia helpa lingvo». Laŭ Bulonjo temas ĉefe pri uzanto de la lingvo; laŭ la DIEC, pri subtenanto de la propono. Unu kondiĉo ne nepre implicas la alian.
Reala dusenceco
La demando estis observita en studoj de diversaj landoj. En esploro pri la kataluna esperantismo, la socilingvisto Hèctor Alòs i Font ne limigis sin al la demando, kion signifas la vorto: li komparis kvar eblajn kriteriojn — paroli la lingvon, kunhavi ĝiajn idealojn, plenumi ambaŭ kondiĉojn aŭ iun ajn el la du — kaj kontrastis la respondojn kun la maniero, laŭ kiu ĉiu partoprenanto klasifikis sin mem. Neniu difino akiris klaran plimulton, kaj la individuaj respondoj krome montris kontraŭdirojn inter la deklarita kriterio kaj la memperceptado.
Krunoslav Puškar atingis similan rezulton en enketo inter 108 esperantistoj de Kroatio. Antaŭ la malferma demando pri tio, kiun oni konsideru esperantisto, la respondoj disdividiĝis inter tiu, kiu simple parolas Esperanton, tiu, kiu krome kunhavas ideologion, tiu, kiu partoprenas en la movado, tiu, kiu kutime uzas la lingvon, kaj tiu, kiu alprenas certajn kosmopolitajn aŭ egalecajn valorojn. La diverseco do ne estas kataluna aparteco.
El teoria vidpunkto, la itala socilingvisto Federico Gobbo eksplicite distingas la du konceptojn: esperantofono indikas tiun, kiu akiris certan kompetenton pere de la uzado de la lingvo, dum esperantisto indikas tiun, kiu subtenas Esperanton, eĉ se tiu ne uzas ĝin. Li ankaŭ atentigas, ke ekzistas esperantofonoj kiuj rifuzas la ideologian etikedon kaj esperantistoj sen efektiva scio de la lingvo, kvankam ambaŭ grupoj estas malplimultaj.
La konfuzo havas praktikajn sekvojn. Kiam organizaĵo parolas pri la «nombro da esperantistoj», ĝi eble kalkulas parolantojn, lernantojn, simpatiantojn aŭ membrojn. Kiam biografio kvalifikas iun kiel esperantiston, ni ne scias, ĉu tiu uzis la lingvon, ĉu tiu ĝin varbis, aŭ ĉu tiu nur apartenis al asocio.
Pli preciza terminaro ebligus distingi:
| Termino | Kion ĝi indikas | Kion ĝi ne nepre implicas |
|---|---|---|
| Esperantofono aŭ parolanto de Esperanto | Kapablas uzi la lingvon en reala komunikado | Ke tiu defendas ĝian disvastigon |
| Lernanto de Esperanto | Estas lernanta ĝin | Ke tiu jam parolas ĝin memstare |
| Subtenanto de Esperanto | Konsideras la proponon dezirinda | Ke tiu dediĉas al ĝi tempon aŭ parolas la lingvon |
| Esperantista aktivulo | Aktive laboras favore al Esperanto | Ke tiu uzas ĝin flue |
| Membro aŭ aliĝinto | Estas registrita en organizaĵo | Ke tiu partoprenas aŭ regas la lingvon |
La kategorioj povas kombiniĝi. Persono povas esti samtempe esperantofona, esperantista, aktivula kaj membra; alia povas paroli la lingvon sen defendi ian ajn politikan projekton; kaj tria povas labori por ĝin disvastigi sen ankoraŭ atingi fluecon.
Kazo el la propra domo
Ne necesas iri malproksimen por trovi la problemon. En la biografioj de ĉi tiu arkivo la vorto esperantisto aperas preskaŭ kvindek fojojn, kaj en bona parto de tiuj kazoj ni mem ne kapablas diri, kion ĝi ĝuste signifas. Pri Conchita Soler Sempere (? – la 20-a de novembro 1966), ekzemple, ni skribas, ke ŝi estis «filino de Fernando Soler Valls kaj ankaŭ esperantisto». Ni scias, ke ŝia patro dediĉis al ŝi la sesan eldonon de sia gramatiko kaj ke en 1966 ŝi ĉeestis la 27-an Hispanan Kongreson de Esperanto, en Bilbao. Ni ne scias, ĉu ŝi parolis la lingvon, ĉu ŝi ĝin studis, aŭ ĉu ŝi akompanis sian patron en agado kiu estis ĉefe lia.
Skribi tie esperantisto estas, en tiaj kazoj, la sola honesta elekto: ĝuste tion diras la fontoj, kaj precizigi pli signifus elpensi. Sed konvenas scii, kion la vorto ne asertas. La sama etikedo kovras, en ĉi tiuj paĝoj, tiun, kiu prezidis la grupon, tiun, kiu pagis la kotizon, tiun, kiu instruis, kaj tiun, kiu akompanis la familion al kongreso.
Kiam lingvo aspektas kiel ideologio
Apliki al iu ajn parolanto vorton finiĝantan per -isto povas igi Esperanton aspekti malpli kiel lingvon kiun ĉiu homo rajtas libere uzi, kaj pli kiel la propran lingvon de movado al kiu necesas aliĝi. En demokratiaj kuntekstoj, tio estas ĉefe problemo de percepto: ĝi povas sugesti, ke lerni Esperanton signifas akcepti ideologion aŭ integriĝi en difinitan komunumon.
Tio ne signifas, ke la finaĵo klarigas la subpremon suferitan sub totalismaj reĝimoj: la nazioj persekutis la movadon pro la juda deveno de Zamenhof, pro la internaciismo kaj pro la pacifismo, kaj la stalinismo, pro la kontaktoj kun eksterlando. Sed indas rimarki, ke tio, kio estis persekutata, ĉiam estis organizita kolektivo, kaj esperantisto estas ĝuste vorto kiu indikas kolektivon.
Kial la distingo ne enradikiĝis
La plej serioza kontraŭargumento al ĉio ĉi estas simpla: la vorto ekzistas de cent dudek jaroj kaj la komunumo plu diras esperantisto. La Bulonja Deklaracio donis al ĝi oficialan rangon, la nomoj de la asocioj ĝin portas, kaj esperantofono havas teknikan tonon kiu al multaj homoj sonas kiel etikedo trudita de ekstere. Neniu prezentas sin kiel esperantofonon, kiam li konatiĝas kun iu en kongreso.
Tio estas peza argumento: la uzoj ne ŝanĝiĝas per dekreto, kaj ni ankaŭ ne proponas anstataŭigi ion ajn. Esperantisto plu estos la vorto de la komunumo, kaj estas bone ke tiel estu. Kion ni proponas estas multe pli modesta kaj koncernas ĉefe tiun, kiu skribas: kiam la frazo temas pri lingva kompetento — kalkulo, biografio, gazetara noto —, indas elspezi du vortojn pli kaj diri ĝuste tion, kion ni volas diri.
Ne necesas forlasi la vorton esperantisto
Esperantisto estas historia kaj utila vorto por indiki la ligon kun la movado. La problemo estas uzi ĝin aŭtomate, kiam tio, kion ni volas priskribi, estas lingva kompetento.
Klara konvencio estus uzi esperantofono aŭ parolanto de Esperanto por tiu, kiu uzas la lingvon; esperantisto por tiu, kiu identiĝas kun la projekto; aktivulo por tiu, kiu laboras por ĝi; lernanto por tiu, kiu ĝin lernas; kaj membro por la formala rilato kun organizaĵo. En Esperanto, la travidebla formo estas Esperanto-parolanto aŭ esperantoparolanto.
Tio ne faras esperantofono titolo rezervita al tiu, kiu parolas perfekte. Kiam la nivelo estas grava, pli bone estos indiki konkretan kapablon aŭ atestilon. La distingo ne servu por ekskludi, sed por klarigi honeste, pri kiu kaj pri kio ni parolas.
Esperanto estas samtempe lingvo, kultura komunumo, propono de lingva politiko kaj organizita movado. Tiuj realoj superkuŝas, sed ne estas identaj. Se ni volas nur diri, ke iu parolas la lingvon, esperantofono — aŭ, pli simple, parolanto de Esperanto — estas pli preciza. Se ni volas emfazi, ke tiu ĝin defendas, tiam esperantisto diras ion, kion parolanto ne diras.
Ĉi tiu artikolo rigardas la vortojn. Ekzistas alia, kiu rigardas la homojn: la mil manieroj esti esperantisto trairas la profilojn kiuj kunvivas sub la etikedo — la parolanto, la instruisto, la aktivulo, tiu kiu gardas la memoron de la movado — kaj kial du esperantistoj povas kunhavi la vorton sen kunfali en io ajn.
La kovrilo de La Esperantisto (1889) devenas de Wikimedia Commons kaj estas publika havaĵo.
Legi en:
Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.