Kiu legas la dokumentaron de la hispana postmilita esperantismo, tiun frapas, kiom da religio troviĝas en ĝi: mesoj dum kongresoj, pastroj en la estraroj, internacia unuiĝo de katolikaj esperantistoj. La facila konkludo estas, ke Esperanto allogas religiemajn homojn. Kompare kun aliaj landoj, oni vidas ion alian: ĉi tie ne postvivis la plej devota branĉo, sed tiu, kiu havis la plej grandajn ŝancojn funkcii publike.
Paĝo 209 de la Boletín de la Federación Esperantista Española, januaro 1951. Dekstre, la teologoj de la Kolegio Majora Sankta Karlo Boromeo en Salamanko salutas la hispanajn esperantistojn; malsupre, la anonco pri la nova Katolika Esperantista Hispana Asocio, el Zaragozo, kiu funkcias «kun la aprobo de la ekleziaj cenzuroj».
La citaĵoj el hispan-, katalun- kaj germanlingvaj fontoj estas nia traduko, krom kie la originalo estas citita; tiuj el esperantlingvaj fontoj estas laŭvortaj.
Kiu restis
Antaŭ la milito, skribas José Antonio del Barrio kaj Ulrich Lins en la komunikaĵo, kiun ili prezentis en 2006 al internacia kongreso pri la Hispana Enlanda Milito, «la mayoría de los esperantistas españoles eran simpatizantes de las ideas republicanas, bien por influencias liberales, nacionalistas u obreristas. No obstante, una minoría procedía del campo católico, y tomó partido por el bando nacional» (La utilización del Esperanto durante la Guerra Civil Española, p. 4). Kio okazis poste, legeblas en la listo de nomoj, kiun ambaŭ kolektis.
Estis pafmortigitaj Sidonio Pintado, pedagogo kaj dum kelkaj monatoj de 1935 prezidanto de la Hispana Esperanto-Asocio, «acusado de pertenecer a movimientos izquierdistas» —oni mortigis lin en la nokto de la 30-a de majo 1939 sur la monto Oliva, en Taragono, laŭ lia militkortuma proceso (Revista Cambrils, 2005)—, kaj Cayetano Redondo Aceña, urbestro de Madrido inter 1936 kaj 1937 kaj antaŭenpuŝanto de Esperanto ene de la Socialista Partio, pafmortigita ĉe la muroj de la tombejo de Almudena la 21-an de majo 1940 (Boletín n-ro 359). En Majorko, Xavier Margais nombras inter la murditoj Joan Matas Soler, Josep Salom Nadal, Antoni Coll Sastre kaj Sebastià Crespí Valls, kiu estis prezidinta la Esperantistan Klubon Palma (Kataluna Esperantisto 338, 2006); del Barrio kaj Lins aldonas, ke la tri unuaj estis membroj de SAT, la laborista asocio. En Zaragozo, Antonio Marco Botella mencias kiel ekzekutitojn Isidoro Achón, vicprezidanton de Frateco, José Carnicer, Joaquín Larrumbe kaj la fratojn González (Un siglo de Esperanto en Aragón); pri Carnicer, del Barrio kaj Lins skribas, ke oni mortigis lin «al parecer debido a que se encontró en su poder una carta de Julio Mangada».
La perforto ne iris en nur unu direkto. Joan Font i Giralt, prezidanto de la internacia unuiĝo de katolikaj esperantistoj (IKUE) de 1927 ĝis 1935 kaj profesoro en la seminario de Collell, estis arestita de milicanoj la 15-an de aŭgusto 1936 kaj murdita sur la ŝoseo de Banyoles al Olot (IKUE).
En 1937 disvastiĝis la famo, ke la frankismaj trupoj ekzekutis la tutan esperantistan grupon de Kordovo. La novaĵon publikigis la gazetaraj komunikoj de la Generalitat kaj ĝin reprenis Popola Fronto, la bulteno eldonata en Valencio; intervenis katolikaj esperantistaj amaskomunikiloj kiel Espero Katolika, kaj la naciisma Ĉefa Stabejo tion neis «categóricamente», aldonante, ke se iu esperantisto estis ekzekutita, «lo habría sido por otras causas». Laŭ del Barrio kaj Lins, la nunaj esploroj indikas, ke ja mortis grava nombro da kordovaj esperantistoj, «aunque probablemente no sólo por su condición de tales, sino por su relación con círculos masones y socialistas» (p. 14).
Al tiuj, kiuj postvivis, trafis malliberejo, timo aŭ ekzilo. Luis Hernández Lahuerta, ĉefredaktoro de Popola Fronto, «fue condenado a muerte, aunque no se llegó a cumplir la sentencia» (p. 16). Julio Mangada kaj Francisco Azorín Izquierdo iris en ekzilon. La valencia advokato Andrés Piñó, iama socialista deputito, petis la eldoniston de Heroldo de Esperanto, ke li ne skribu al li en Esperanto, ĉar «es peligroso hasta la muerte» —tion rakontas del Barrio kaj Lins surbaze de la memoraĵoj de la eldonisto, Teo Jung—; Marco Botella aldonas, ke Piñó estis trovita murdita apud Valencio. La bilanco de del Barrio kaj Lins: inter la subpremo kaj «las necesidades materiales de la posguerra», «durante una década la actividad relacionada con el esperanto se redujera exclusivamente al ámbito privado» (p. 16).
Frateco: la mekanismo, dokumentita
En tia situacio la escepto diras pli ol la regulo. Frateco, en Zaragozo, estis la sola grava grupo kiu ne fermiĝis, ĉar ĝin protektis ĝia prezidanto, Ramón de Salas Bonal, emerita majoro kun posteno de publika ordo, ĝis li mortis ĉe la fronto en 1938. Ĝian tutan historion —la falangistan atakon de 1941, kio sekvis— ni rakontas en Kiel Esperanto revenis post la milito. Ĉi tie interesas kiel ĝi refariĝis en 1947, ĉar tie la mekanismo restis skribita. La nomoj de la nova estraro devis pasi tra la Civila Registaro —«cada directivo debia ser individualmente aceptado por el Gobernador»—, kaj Marco Botella klarigas laŭ kiu kriterio oni elektis ilin:
«Todos los directivos eran de marcada tendencia católica, lo que ofrecía una garantía de que no iban a ser vetados por la autoridad.» (Ĉiuj estraranoj estis de klare katolika tendenco, kio garantiis ke la aŭtoritato ne vetos ilin.)
Kaj li donas la kialon: tiam «ya influían ostensiblemente en el gobierno de la nación los católicos, que junto con la presión de los países democráticos europeos, eran en realidad la única esperanza de una tímida evolución progresista».
Landskale diras la samon del Barrio kaj Lins —la agado povis rekomenciĝi «gracias sobre todo al amparo de algunos de los círculos católicos» (p. 16)— kaj Marco Botella: al la hispana esperantismo, «solo en el año 1947, merced al esfuerzo de algunos veteranos esperantistas y entre ellos los católicos afectos al régimen, se le permitieron existir con no pocas restricciones» (El esperanto y su «memoria histórica», 2014). Ili ne estas du sendependaj voĉoj: del Barrio kaj Lins deklaras ke ilia referenca teksto estas tiu de Marco Botella. Tiu estas la jaro, en kiu oni rajtigas la Hispanan Esperanto-Federacion, kun sidejo en Valencio; ĝia unua prezidanto, la valenciano Manuel Caplliure Ballester, estis laŭ Garvía «un veterano esperantista muy activo en círculos católicos» (p. 11).
La permeso ne forigis la malfidon: «durante muchos años, las Juntas Generales anuales de los Centros Esperantistas solo podían celebrarse con la presencia de un policía en el estrado de la presidencia», skribas Marco Botella. La estraro devis ĉiujare transdoni al la aŭtoritatoj la membroliston; tial, li rakontas, en Frateco la personoj «no afectas al régimen» pagis la kotizon rekte al la kasisto kaj aperis nenie.
En la cetera Eŭropo la rekonstruo ne pasis tra iu ajn eklezio
En Germanio, la eduka ministerio de la Rajĥo ordonis la 17-an de majo 1935, ke oni ne antaŭenigu la instruadon de Esperanto nek cedu al ĝi klasĉambrojn: «Die Pflege künstlich geschaffener Welthilfssprachen wie der Esperantosprache hat im nationalsozialistischen Staate keinen Raum. Ihr Gebrauch führt dazu, wesentliche Werte völkischer Eigenart zu schwächen» —la kultivado de artefaritaj helplingvoj kiel Esperanto ne havas lokon en la nacisocialisma ŝtato; ĝia uzo malfortigas esencajn valorojn de la popola karaktero— (Deutsche Wissenschaft, Erziehung und Volksbildung, 1935, p. 228). Ulrich Lins, la historiisto de la persekutado de Esperanto, vidas en tio la konfirmon de subpremo, kiu jam daŭris du jarojn (Dangerous Language, vol. 1, 2016, p. 110). La 20-an de junio 1936 dekreto de Heinrich Himmler malpermesis la agadon de la internaciaj organizaĵoj kaj devigis la germanan asocion dissolvi sin antaŭ la 15-a de julio, se ĝi volis eviti devigan likvidadon (Lins, vol. 1, p. 117). Post la milito, en la okcidentaj zonoj, la Deutscher Esperanto-Bund refondiĝis fine de 1947, «antifaschistisch und pazifistisch», prezidata de membro de SAT, la laborista asocio (Marcus Sikosek, Die neutrale Sprache, 2006, p. 252). En la sovetia zono, dispozicio de la 12-a de januaro 1949 ordonis: «Kunstsprachengruppen sind aufzulösen» —la grupoj de artefaritaj lingvoj estu dissolvitaj— (Lins, vol. 2, p. 75).
En Sovetunio, Ernest Drezen, kiu estis gvidinta la unuiĝon de sovetaj esperantistoj, estis arestita en 1937 kaj akuzita pri spionado kaj pri gvidado de trockisma organizaĵo de esperantistoj, kaj pafmortigita la 27-an de oktobro (Sikosek, p. 179; Lins, vol. 2, 2017, p. 11). La unuiĝo neniam estis oficiale dissolvita, kaj la registaro neniam klarigis, kial ĝi subpremis la movadon (Lins, vol. 2, p. 9 kaj 63).
En Bulgario la asocio povis eldoni Internacia Kulturo ekde 1945 (Lins, vol. 2, p. 72). Ekde 1949 la Komunista Partio rekomendis ĝian dissolviĝon; la revuo fermiĝis en 1950 kaj la elsendoj de Radio Sofio en 1952, kaj la asocio oficiale postvivis per senfina prokrastado (Ana Velitchkova, «Nationalized Cosmopolitanism with Communist Characteristics», Social Science History 46:3, 2022, p. 631; Lins, vol. 2, p. 82). En Ĉeĥoslovakio, post unua favora jaro, en 1950 fermiĝis la elsendoj de Radio Prago, kaj en 1952 la partio konsilis ne propagandi nek instrui Esperanton: la 6-an de septembro la komitato de la asocio voĉdonis ĝian memdissolviĝon (Lins, vol. 2, p. 79-81).
Neniu el tiuj rekonstruoj —nek el tiuj subpremoj— dependis de eklezio.
La sama mekanismo, alia vortprovizo
La plej preciza paralelo de tio, kio okazis ĉi tie, ne estas religia. Komence de septembro 1953, en Sankt Pölten (Aŭstrio), ĉirkaŭ du aŭ tri dekduoj da esperantistoj fondis la Mondpaca Esperantista Movado (MEM), kun la ĉeĥo Rudolf Burda kiel unua prezidanto. Ĝi celis, skribas Lins, legitimi la agadon de la esperantistoj en la popolaj demokratioj kiel plian formon de la «batalo por paco», kiun proklamis la reĝimoj (vol. 2, p. 110).
Kaj en GDR, kie Esperanto ne povis organiziĝi ĝis 1965, la decidon prenis la partia gvidantaro, la SED, kaj la Kulturbund —la oficiala kultura organizaĵo— plenumis ĝin: la centra rondo, kiu denove leĝigis la agadon, konstituiĝis la 31-an de marto 1965 kun dek unu membroj, prezidata de Rudi Graetz, membro de la SED kaj iama gvidanto de la laborista esperantista asocio de antaŭ 1933 (Lins, vol. 2, p. 121). Al la Kulturbund gravis antaŭ ĉio, skribas Lins, ke la afero «did not get out of control» (vol. 2, p. 124). La unuan lernolibron eldonitan en GDR, Wir lernen Esperanto sprechen (1967), verkis Ludwig Schödl, ankaŭ li homo de la laborista esperantista movado de antaŭ 1933.
Estraro de dek katolikoj aprobitaj unu post la alia de la guberniestro en Zaragozo; rondo de dek unu partianoj en Berlino. Por ke Esperanto ekzistu, necesis organizaĵo, kiun la potenco havis nenian motivon vetoi, kaj kio ŝanĝiĝas de unu loko al alia estas la vortprovizo, kiun oni devis subskribi, ne la mekanismo. La komparo estas nia; la faktoj, kiuj subtenas ĝin, estas tiuj ĉi-supraj.
Kie la religio ja reaperas, kaj ĝi ne estas katolika
La rilato inter Esperanto kaj religio ne estas hispana artefakto: ĝi ekzistas, kaj estas forta, en lokoj, kie la rekonstruo ne dependis de civila guberniestro.
En Brazilo, en 1937 Ismael Gomes Braga konvinkis la Brazilan Spiritistan Federacion krei fakon pri Esperanto, kaj en januaro 1940 la mediumo Francisco Cândido Xavier, «Chico Xavier», ricevis la tekston «Missão do Esperanto», atribuitan al la spirito Emmanuel, kiu rekomendis ties studadon (David Pardue, «Spiritism and Esperanto in Brazil», Esperantologio / Esperanto Studies 2, 2001, p. 17-19). En Japanio, la religio Oomoto adoptis Esperanton en 1923; ĝia tradicio rakontas, ke la kunfondinto, Onisaburo Deguchi, aŭdinte pri ĝi, deklaris ĝin la lingvo de la ĉielo (Oomoto). Kaj la bahaanoj, kiuj havas universalan helplingvon inter siaj principoj, ankaŭ antaŭenigis ĝin (Pardue, p. 11).
Kio ŝanĝiĝas estas la proporcio
La demando «kial la hispana esperantismo estas tiel religia» havas do respondon, kiu ne parolas pri Esperanto. La religio aperas ligita al la lingvo en duono de la mondo, kaj eĉ ne ĉiam temas pri la sama religio. Kio estas propra al ĉi tie, ne estas, ke ĝi ĉeestas: ĝi estas la proporcio, kaj la proporcion decidis tiuj, kiuj restis en kondiĉoj kunveni. La sola estraro, kiu povis konstituiĝi en Zaragozo en 1947, estis estraro, kiun la aŭtoritato ne vetus; la membroj, kiuj ne estis tiaj, ne aperis en la listo transdonita al la polico; kaj la nomoj de la laborista kaj laika branĉo estas, ĉefe, tiuj de la ĉi-supra listo. Malfacilas ne legi en tio kaŭzan rilaton.
Tio ne signifas, ke la aliaj malaperis. Garvía substrekas, ke la Federacio de 1947 «dio cabida en posiciones de responsabilidad a esperantistas que se habían adherido a uno u otro bando durante la Guerra Civil», kaj la Boletín redaktis Hernández Lahuerta, la iama redaktoro de Popola Fronto. La katolika branĉo ne okupis la tutan movadon: ĝi okupis la fasadon, kiun la reĝimo devis aprobi.
Kion ni ne havas, estas la mezuro. «La katolika Esperanto-movado en Hispanio ne posedas fundan historian esploron», skribis en 2007 José Antonio del Barrio (Boletín n-ro 378, p. 17), kaj ankoraŭ neniu kalkulis, kiom da postmilitaj centroj havis estrarojn kiel tiu de Frateco. Ni havas la mekanismon dokumentita, ne statistikon.
Fontoj. Por la hispana kazo, José Antonio del Barrio kaj Ulrich Lins, «La utilización del Esperanto durante la Guerra Civil Española», komunikaĵo ĉe la internacia kongreso La Guerra Civil española 1936-1939 (Madrido, 27-29 de novembro 2006), publikigita en la aktoj sur KD-ROM (Sociedad Estatal de Conmemoraciones Culturales, 2006; registro en Dialnet) kaj ankaŭ rete; la paĝoj, kiujn ni citas, estas tiuj de la eldono de SAT en Hispanio. Antonio Marco Botella, Un siglo de Esperanto en Aragón (2000) kaj «Esperanto y “Memoria Histórica”» (2014). Roberto Garvía, Lengua y utopía. El movimiento esperantista en España (1890-1936), Editorial Universidad de Granada, 2022 (specimeno, p. 9-17). Xavier Margais, «El moviment esperantista a Mallorca: una víctima més de la repressió franquista», Kataluna Esperantisto 338 (2006). Jordi Moreno, «Sidonio Pintado Arroyo», Revista Cambrils (2005). IKUE, «P. Juan Font y Giralt». Boletín de la Federacio, n-ro 359 (2003) kaj 378 (2007). Boletín Oficial del Estado n-ro 105, 13-a de oktobro 1938, p. 1789. Por la cetera Eŭropo, Ulrich Lins, Dangerous Language, vol. 1, Esperanto under Hitler and Stalin (2016) kaj vol. 2, Esperanto and the Decline of Stalinism (2017), Palgrave Macmillan, la referenca verko pri la persekutado de Esperanto; Marcus Sikosek, Die neutrale Sprache. Eine politische Geschichte des Esperanto-Weltbundes, doktora disertacio, Universitato de Utrecht, 2006; la dekreto de 1935, en Deutsche Wissenschaft, Erziehung und Volksbildung 1 (1935), kajero 11, p. 228 (Biblioteko pri Historio de Edukado, Berlino); Ana Velitchkova, «Nationalized Cosmopolitanism with Communist Characteristics», Social Science History 46:3 (2022), p. 617-642. Brazilo: David Pardue, «Uma só língua, uma só bandeira, um só pastor: Spiritism and Esperanto in Brazil», Esperantologio / Esperanto Studies 2 (2001), p. 11-27. Oomoto, en ĝia propra retejo.
Legi en: