La plej severa kritiko kiun iam ricevis la esperantista movado ne venas de ekstere. Ĝin verkis, en Esperanto kaj dum pli ol dudek jaroj, unu el la plej bonaj poetoj kiujn havis la lingvo. En 2013 Jorge Camacho publikigis «La zombia lingvo» kaj diris ke ni esperantumas pro inercio, ke la aktivismo funkcias kiel placebo kaj ke la movado dediĉas sian tempon al konservado de fosiliiĝintaj strukturoj. En tiu sama jaro, UEA donis al li sian diplomon pri elstara arta agado. Kaj Camacho ne foriris: li plu verkis poezion en Esperanto dum la tuta tempo — kvankam en 2026 li mem diras al ni, ke nuntempe li jam ne verkas poemojn en iu ajn lingvo.
Maldekstre, portreto de Jorge Camacho, senkadraj okulvitroj, rigardanta flanken. Dekstre, lia citaĵo en Esperanto: «Ni esperantumas simile kiel antaŭ 50, 75 aŭ eĉ 100 jaroj… kaj nur niaj aktivaĵoj plu tenas ĝin viva, fikcie, inercie, zombie (sen)viva», kun la du lastaj vortoj verde.
Kiu estas Jorge Camacho
Konvenas komenci ĉi tie, ĉar tio kio venas poste kompreneblas alimaniere depende de tio, kiu ĝin diras.
Jorge Camacho Cordón naskiĝis en Zafra, en Estremaduro, la 18-an de novembro 1966. En la naŭdekaj jaroj li apartenis al la grupo de poetoj kiun la kritiko konas kiel la Iberan Skolon, kiu konatiĝis per la kolektiva volumo Ibere libere (Vieno, 1993) kune kun Gonçalo Neves, Miguel Fernández kaj Miguel Gutiérrez Adúriz («Liven Dek»). De tiam li publikigis pli ol dek originalajn poemarojn en Esperanto —Celakantoj kaj Saturno (2004), Eklipsas (2007), Koploj kaj filandroj (2009), La silika hakilo (2011), En la profundo (2013), Strangaj spikoj kaj Palestino strangolata (2016), Brulvunde (2017), Gadir (2025)—, li tradukis Borges en Esperanton kaj estis unu el la kutimaj voĉoj de Beletra Almanako, la ĉefa literatura revuo de la lingvo.
Li do ne estas ekstera kritikanto nek rankora dizertinto. Li estas iu kiu dediĉis sian vivon al verkado de literaturo en Esperanto, kaj la movado tion agnoskis: en 2013 li ricevis de UEA la Diplomon pri Elstara Arta Agado, distingon kiun la hispana federacio raportis en sia bulteno, kaj en 2016 la 75-a Hispana Kongreso de Esperanto, okazinta en Herrera del Duque, dediĉis feston kaj omaĝon al la literaturo, al la Ibera Skolo kaj, inter aliaj verkistoj, al li. En tiu sama kongreso li prelegis.
Ekster Esperanto, kaj laŭ la biografia noto kiun dediĉis al li la bulteno de la hispana federacio en 2008, li vivtenas sin interpretante por la Eŭropa Unio el la angla, la finna kaj la portugala — detalo kiun indas memori, ĉar kiam poste li diskutos ĉu lerni Esperanton ŝanĝas ies vivon, li prezentos kiel kontraŭekzemplon sian propran sperton pri la finna.
Jen kio faras interesa lian kritikon: ĝi ne estas la kritiko de iu kiu foriras, sed de iu kiu restas.
«Zombia» ne signifas «morta»
La vorto venas al li el intervjuo kun la poeto kaj eseisto Jorge Riechmann, kiu parolis pri «zombiaj konceptoj, kiuj ŝajnas vivaj, kiuj signifas la samon kiel antaŭ duonjarcento — sed tio ne veras»; la ekzemplo de Riechmann estis la vorto progreso.
Camacho vidas tie du kontraŭajn direktojn. De ekstere, Esperanto ŝajnas surprize viva: ordinaraj homoj miras kiam ili ekscias ke aperas nova libro en Esperanto aŭ ke okazas rok-koncerto, ĉar ili opiniis la lingvon enterigita kaj montriĝas ke ĝi ankoraŭ moviĝas. De interne, male, la impreso estas la kontraŭa:
En la dudekunua [jarcento], la ekstera vesto de la afero restas grandparte la sama […]: simboloj, flago, himnoj; Zamenhof-kulto; finvenkismo; landaj kaj internaciaj asocioj; naciaj kaj internaciaj kongresoj; la ĉiamaj diskuttemoj; neologismofobio ktp.
Kaj de tie la frazo kiu famiĝis:
Ni esperantumas simile kiel antaŭ 50, 75 aŭ eĉ 100 jaroj, kredante nian aferon same reala kiel tiam, kvankam kerne ĝi jam mortis antaŭ tre longe, kaj nur niaj aktivaĵoj plu tenas ĝin viva, fikcie, inercie, zombie (sen)viva.
La limo kiun li mem starigas
Tuj poste, Camacho faras ion kion la plimulto de la kritikantoj ne faras: li relativigas sian akuzon. Li uzas la leĝon de Sturgeon —90% de la sciencfikcio estas feko, laŭ la verkisto Theodore Sturgeon, kiu aldonis ke laŭ la sama kriterio same estas 90% de la kino, de la literaturo aŭ de la konsumvaroj— kaj konkludas:
Simile ni povus diri ke, jes ja, Esperanto zombias, sed ke ankaŭ 90% de ĉio niamonda montriĝas kompareble zombia, aŭ eĉ pli!
La ekzemplo kiun li donas estas la katolika eklezio. Kaj li finas la ĉapitron per honesta frazo: «Do kion ni faru? Mi mem ne scias».
La kontentigilo, la placebo kaj la koncedo
La parto kiu plej pikis estas la sekva. Camacho proponas ke la esperantismo funkcias kiel kontentigilo de psikaj bezonoj —precipe la bezono agi por pli bona kaj pli justa mondo— kaj ke, kiel tia, ĝi estas surogato de la reala agado:
Aktivi en Esperantujo estas agado placebe kontentiga por la psiko de individuo teorie ema al pli justa mondo.
La komparo kiun li faras estas kun Greenpeace aŭ Amnestio Internacia, kaj la rezulto ne estas favora: li parolas pri agado «grandparte senefika kaj, feliĉe, ankaŭ nenoca».
Nu, kaj jen kio kutime restas ekster la resumoj: li tuj koncedas ke estas io kion Esperanto vere produktas.
Tamen ni ne forgesu ke la praktika aktivado konsistas el ofta uzado de internacia lingvo, el konstanta rilatado kun alinacianoj ktp. Do ni tamen iel realigas la utopion de kosmopolitismo, mondcivitanismo aŭ mondanismo — jen nia evidenta, kaj eble sola, efektiva kontribuo.
Kiam leganto respondis al li en la komentofadeno, Camacho tion konfirmis senhezite: «laŭ mi, la kerno de esperantismo estas tio kion tradicie oni nomis kosmopolitismo, mondcivitanismo, mondanismo».
La kosmopolitismo ne estas tio kion Camacho malmuntas: ĝi estas tio kion li savas.
La aktivismo kiu ne estas placebo: Palestino
Ĉi tie konvenas halti, ĉar estas parto de Camacho kiu ne kaŝas sin kaj kiu lumigas la antaŭan argumenton. Se la esperantismo estas, kiel li diras, surogato de la reala politika agado, la evidenta demando estas kion li faras pri la reala politika agado. La respondo estas publikigita: la palestina afero kaj la kritiko de la cionismo trairas lian lastatempan verkaron.
En 2016 li publikigis la poemaron Palestino strangolata, tutan libron pri la konflikto, ĉe la franca eldonejo MAS. Kaj en aprilo 2024 li publikigis en sia blogo «La senlima okupacio», longan tekston plenan je piednotoj, kiu estas punkto-post-punkta refuto de artikolo aperinta ene de la movado.
La libro ne restis senmova. En 2026 aperis dua, reviziita kaj ampleksigita eldono ĉe la eldonejo Espero, prezentita en la Universala Kongreso en Grekio, kiu aldonas al la poemaro prozajn tekstojn —inter ili «La senlima okupacio» mem— kaj poemon de Mohammed Abu Mughessib. Hispanlingve, Palestina estrangulada aperis en 2018 ĉe Calumnia Edicions, kun antaŭparolo de Santiago Alba Rico, kaj en decembro 2023 en dua, reviziita kaj ampleksigita eldono ĉe CantArabia; hodiaŭ ĝi troviĝas ankaŭ en la katalogo de Loto Azul.
La artikolo kiun li refutas estas «Milito inter Israelo kaj Hamas», de Amri Wandel, publikigita en la numero 314 de Kontakto (2023:3), p. 8-9, laŭ peto de la redaktoro. Wandel estis tiumomente vicprezidanto de la Universala Esperanto-Asocio; li ne apartenas al la nuna estraro, tiu de 2025-2028. Ni ne povis konsulti la originalan artikolon de Wandel: la lastatempaj numeroj de Kontakto elŝuteblas nur per konto de UEA-membro. Do ĉio, kion pri ĝia enhavo ni raportas en ĉi tiu artikolo, venas de la refuto de Camacho. La kronikon de Heroldo Komunikas ni uzas nur por dokumenti la publikigon de la artikolo, la redakciajn cirkonstancojn kaj la postan respondon de Kontakto; Heroldo Komunikas estas la organo de la Esperanta Civito kaj havas proprajn poziciojn ene de la movado.
Camacho kvalifikas la tekston de Wandel kiel cionisman, militisman kaj porkoloniisman propagandon. Inter aliaj riproĉoj, li kritikas prezenti la faktojn kiel «militon», komenci la rakonton la 7-an de oktobro 2023 sen la antaŭa kunteksto, kaj pravigi la israelan agadon en Gazao, kiun li kvalifikas kiel genocidon; kaj li eĉ demandas sin kial Wandel kaj la Esperanto-Ligo en Israelo ne estas forpelitaj el UEA. Ni ne povas kontroli, ĉu tiu karakterizo de la artikolo de Wandel estas fidela, ĉar ni ne povis konsulti la originalon: la lastatempaj numeroj de Kontakto elŝuteblas nur per konto de UEA-membro. Ĉio, kion ni ĉi tie diras pri la enhavo de Wandel, venas do de lia oponanto. Pri tio kial li enmiksiĝis, li diras jenon:
Mi ja ne estas fakulo pri la temo, ankaŭ ne judo nek palestinano […], sed nepras refuti ankaŭ en Esperantujo la abomenindan argumentaron de Wandel kaj similuloj.
Tiu «ankaŭ en Esperantujo» estas tio kio interesas nin ĉi tie. Ne temas pri polemiko kiu venas al li de ekstere kaj kiun li trenas en la lingvon: temas pri polemiko kiu okazas ene de la movado, inter la tiama vicprezidanto de UEA kaj unu el ĝiaj poetoj, kaj en la revuoj de la movado. La redakcio de Kontakto, jam kun Karina Oliveira ĉe la kapo, fine ligis al la respondo de Camacho el posta numero.
Ni ne prenas flankon en la esenco de la afero kaj ne estas nia tasko tion fari. Kio tamen gravas por ĉi tiu artikolo estas la kohereco: la sama homo kiu diras ke aktivi en Esperantujo estas placebo dediĉas sian tempon kaj sian poezion al politika afero kiun li konsideras reala kaj urĝa, kaj kiam li skribas pri ĝi li faras tion en Esperanto kaj ene de la publikaĵoj de la movado. Ĉu oni konsentas kun lia pozicio aŭ ne, nia legado estus alia: tio ne ŝajnas la konduto de iu kiu ĉesis kredi je la lingvo, sed de iu kiu ĉesis kredi ke la lingvo devu esti la afero.
La dua vivo
Por klarigi kial la internaj kritikoj kaŭzas tiel akrajn reagojn, Camacho uzas du bildojn. La unuan li verkis en 2010, prezentante numeron de Beletra Almanako: Esperantujo kiel heterotopio en la senco de Foucault, fizika loko kie konkretiĝas utopio, kiel infana ludodometo aŭ teatro. La dua estas pli pika: Esperantujo kiel dua vivo, komparebla al la virtuala mondo Second Life.
Havi tian duan, eskapan vivon prezentas kelkajn avantaĝojn, kaj ajnaj kritikoj minacantaj ĝian pluekziston devas esti firme rebatitaj, anatemitaj.
De tie li pasas al la memtrompo, kiun li fundamentas per Robert Trivers kaj Steven Pinker: placebo funkcias nur se tiu kiu ĝin prenas ne scias ke ĝi estas placebo. Kaj de tie al la certecoj, laŭ la norvega filozofo Peter Wessel Zapffe: kredi ke ekzistas monda lingva problemo kaj ke Esperanto ĝin solvas estas ekzisteca ankro same kiel la fido je dio, je nacio aŭ je paro.
Ĝuste tio estas la kialo pro kiu Camacho opinias ke Tazio Carlevaro eraras kiam li prognozas ke en 2045 la movado reduktiĝos al kvar maljunuloj: dum homoj bezonos ankrojn, Esperanto plu altiros ilin.
La simpla fakto
Kaj post la tuta konceptа arkitekturo venas la plej senarmiga ĉapitro el ĉiuj, titolita «La simpla fakto». Camacho agnoskas ke al la antaŭaj kialoj mankas la ĉefa:
Esperantujo vekas en mi nur indiferenton, apation, enuon, lacon… Mi lacas kaj enuas, atingis la limon.
Li komparas tion kun alia afero kiu okazis al li: kiel juna li voregis sciencfikciajn romanojn kaj nun li apenaŭ finas mezlongan romanon. Ne temas pri ĝenerala depresio, li precizigas, sed pri satiĝo pri konkreta afero. Kaj li precize datas la komencon de la krizo: tuj post la Hispana Kongreso de Esperanto de majo 2013.
Pri tio li aldonas singardon kiun ni devas agnoski al li, kaj kiun indas kopii:
Temas pri io, kio okazas al mi, nun, kaj do mi ne prezentas tiun simplan fakton kiel principon aplikindan al aliaj esperantuloj. Ĉiu iras, kiel saĝ’ al li diras.
Kritiko kiu trairas pli ol dudek jarojn
«La zombia lingvo» ne estas subita ideo de 2013. Ĝi estas la artikolo kie kristaliĝas linio kiu trairas lian verkaron, kaj kiun oni povas sekvi kun datoj.
1999 — La liturgio de l’ foiro. La titolo estas vortludo kiu perdiĝas en traduko: la foiro ne estas iu ajn foiro, ĝi estas Literatura Foiro kaj ĝia kooperativo, la kerno kiu antaŭenpuŝis la raŭmismon kaj kiu fine fondus la Esperantan Civiton. La libreto estas ekzegezo, linio post linio kaj sufiĉe sarkasma, de la Manifesto de Raŭmo de 1980 kaj de la doktrinaj tekstoj kiuj el ĝi eliris. La tezo estas ke manifesto konvertiĝis en liturgion: komentante la kvinan tezon pri la renkontiĝoj kaj la «misio» de la kulturaj centroj, li skribas «temas pri la liturgio de l’ foiro; kaj la kvintezon oni devas mantri».
Tio kio jam anoncas kio venos poste estas la noto kiu ĝin enkondukas. Camacho tie avertas ke du redaktoroj de esperantistaj revuoj rekomendis al li ne publikigi ĝin en libreta formo:
Bonvolu do legi ĝin ne kiel artikolon por la ĝenerala publiko, sed estiel privatan leteron, kiun mi sendas al diversaj kolegoj kaj geamikoj.
Li tamen ĝin publikigis, en Antverpeno, en marto 1999.
2001 — la eksiĝo kaj la poemo. Tiun jaron li forlasis la Akademion de Esperanto, en kiun li estis eniririnta en 1992: tiel resumis ĝin la bulteno de la hispana federacio en 2008 — «en 1992 Camacho estis akceptita en la Akademion de Esperanto, sed rezignis en 2001» —, kaj tiel rakontas li mem. Li ankaŭ publikigis en Fonto tekston el kiu li poste citas jenajn liniojn:
Mi ja admiras la lingvon esperanto; sed la afero esperanto, kiun mi lastatempe opiniis «nobla hobio», nun, kiel hobio, oscedigas min.
El la sama jaro estas la poemo «Trapezoj»: «Dudek jarojn mi dediĉis / al la kvadraturo de unu cirklo».
2009 — La esperanta malpopolo. La eseo kie li neas ke ekzistas iu ajn «esperantista popolo»: la formulo, li diras, ne kompareblas kun «la palestina popolo» sed kun «la futbala popolo» aŭ «la filatela popolo». Kaj estas sekcio titolita laŭlitere «Kial mi ne kabeis plene?», kvar jarojn antaŭ la zombia teksto:
Mi ne bezonis fornei parton de mia vivo, sed nur rekanali ĝin. Tro drastaj decidoj pli similas al fuĝo ol al solvo. […] Esperanto plu donas al mi ion, kion mi ne trovas aliie ajn: neracian senton de senpera aparteno al la mondo.
Kaj la frazo kiu resumas lian tutan pozicion: «Sed mi ne plu proponas esperanton al la mondo, pri tio mi jam laciĝis antaŭ jaregoj. Mi simple plu uzas ĝin, ĉefe por verki».
2012 — Nefermita poemo pri Esperanto kaj Esperantujo. La tuta diagnozo de 2013, sed en versoj kaj unu jaron pli frue. Tie estas la enuo («De svage longa tempo mi enuas pri la plejparto de Esperantujo»), estas la disigo inter lingvo kaj afero («La nudan lingvon mem mi ŝatas»), estas la datigo al la 19-a kaj 20-a jarcentoj, kaj estas la respondo pri kial ni daŭrigas:
Kial tamen ni tiom esperantumas? Tutsimple, ĉar ni estas kaptitaj. […] Ni tiom esperantumas, do, pro inercio.
Kaj ĉe la fino de la poemo aperas tio kio lin retenas, kio ne estas ideo sed homoj: «pluraj homoj brile junaj, novaj, inteligentaj, belaj, simpatiaj, entuziasmaj». La poemo fermiĝas deklarante «sian nedemision, restemon, malkabeon».
2017 — Brulvunde. Kvar jarojn post la zombia teksto, kaj multe pli akre. La poemo «Lingvo Internacia» revenas laŭlitere al la vortprovizo de 2013 kaj ĝin etendas:
ĵargon’ surogata, placeba, hobia, zombia. […] malvasta kaĝo sen fermita pordo
La lasta sekcio de la poemo, trilinia, estas la plej nigra punkto de la tuta vojo: «lingva fenomeno jam aborta, grundo fru-mature malfekunda, erco elĉerpita». Kvankam, ankaŭ ĉi tie, li mem starigas al si la limon: «eble mi troigis, ja poetoj emas al troigoj».
La diskuto kiun li malfermis
La artikolo de 2013 generis tujan debaton en Libera Folio, kaj tiu debato estas same interesa kiel la teksto.
La plej ellaborita respondo estis tiu de José Antonio Vergara, kiu malkonsentas pri la ĝenerala diagnozo —li diras ke li perceptas signojn de vigleco— sed koncedas la parton kiu plej gravas: ke jes ja ekzistas bone zombiaj ritoj kaj ideologiaj trajtoj en la esperantista medio, kaj ke inter ili elstaras la finvenkismo. Lia propono estas tria vojo kiun li nomas plivastismo, alternativo tiel al la finvenkismo («la dogmo ke Esperanto devu esti la dua lingvo de ĉiuj») kiel al la raŭmismo: ke la reale ekzistanta esperanta fenomeno estu ĉiam pli vasta, en ĉiuj imageblaj sencoj, sen mezuri sin kontraŭ fina venko kiu ne alvenas.
Aliaj respondoj iras aliajn vojojn: Andreas Kuenzli asertas ke Esperanto havos ŝancon nur se ĝi forlasos «la verdan get(t)on» kaj la ekstera mondo komencos vere ĝin uzi; leganto rakontas ke liaj konatoj demandas al li «Ĉu Esperanto ankoraŭ vivas?», kio estas ĝuste la zombieco vidata de ekstere kiun priskribis Camacho.
Kaj ĝuste pro la reagoj Camacho ampleksigis la artikolon de Libera Folio ĝis konverti ĝin en «Motivoj por ne kabei», publikigitan en Beletra Almanako 19 en februaro 2014. La ĉapitroj pri la kontentigilo, la placebo, la dua vivo, la memtrompo kaj la certecoj estas postaj al la debato: li aldonis tion kion oni pensigis al li.
Kial li ne kabeis
La titolo de la teksto de 2014 ne estas «motivoj por foriri»: ĝi estas «motivoj por ne foriri». Kaj la respondo kiun li donas estas tre konkreta:
Do, mi plu uzos ĝin same kiel mi plu uzos, divers-eme kaj diversgrade, aliajn lingvojn de mi konatajn: la finnan, la anglan, la francan, la portugalan, la ĉinan…
Jen kio apartigas Camacho de Kabe: li ne forlasas la lingvon, li forlasas la devon pravigi ĝin. Li ĉesas mezuri ĝin kontraŭ promeso kaj metas ĝin apud la aliaj lingvoj kiujn li scias. La lasta linio de la teksto, antaŭ la notoj, estas frazo kiun li antaŭ nelonge legis: «Ne kredu ĉion kion vi pensas».
Kie li verkas nun
Camacho havas propran rubrikon en la cifereca kultura revuo Café Montaigne, titolitan «Quemaduras» (Brulvundoj), en pluralo. Tie troviĝas liaj lastaj poemoj, multaj en dulingva prezento.
Li mem tamen metas tie provizoran punkton: «nuntempe mi povus diri ke mi ne plu verkas poemojn, nek en Esperanto nek en la hispana», kvankam li konservas en tirkesto libron de poemoj pri la finna naturo, ankoraŭ ne publikigitan kiel apartan eldonaĵon. Temas pri liaj propraj vortoj, en mesaĝo de la 5-a de septembro 2026.
Kion ni pensas pri tio
Ĝis ĉi tie, la tekstoj. Kio venas nun estas nia legado kaj estas markita kiel tia.
Camacho estas maloportuna ĉar li ne lasas sin arkivi en neniu el la du komfortaj kestoj. Li ne estas malamiko de Esperanto —li verkis dek poemarojn— kaj ankaŭ ne estas unu el ni kiu eraris: lia kritiko estas specifa, datita kaj argumentita, kaj kiu volas ĝin rebati devos fari tion per argumentoj kaj ne per la biografio de tiu kiu ĝin faras.
Al ni ŝajnas ke la plej utiligebla parto de lia diagnozo ne estas la vorto zombia, sed la koncedo. Se la praktikata kosmopolitismo estas la reala kaj eble sola kontribuo, tiam ĉio kion ni faras havas tre klaran mezurilon: ĉu tio kion ni organizas metas homojn el diversaj lokoj paroli inter si pri io kio al ili gravas? Se la respondo estas jes, ne gravas ke neniu fina venko alvenas. Se ĝi estas ne, neniu flago ĝin savas.
Kaj estas dua afero, pli malgranda kaj pli praktika, kiu eliras el la poemo de 2012: tio kio lin retenis ne estis argumento, ĝi estis konkretaj homoj, «brile junaj», kun kiuj plaĉis al li kunhavigi tion kion li verkis. Tio koincidas kun tio kion ni trovis en jarcento da homoj kiuj foriris el la movado: tiuj kiuj revenis, revenis pro persono, ne pro kampanjo.
Fontoj
- Camacho, Jorge. «La zombia lingvo», Libera Folio, 9-a de majo 2013 (kopio de Internet Archive; la originala URL jam ne respondas). El tiu kopio venas ankaŭ la intervenoj de José Antonio Vergara, Andreas Kuenzli kaj la ceteraj partoprenantoj en la fadeno, kaj la respondo de Camacho mem.
- Camacho, Jorge. «Motivoj por ne kabei», Beletra Almanako 19, februaro 2014. Ni citas laŭ la kompleta kopio kiun la aŭtoro publikigis en sia blogo la 30-an de aŭgusto 2016; ni ne vidis la presitan ekzempleron de Beletra Almanako.
- Camacho, Jorge. «La esperanta malpopolo», publikigita en lia blogo la 30-an de decembro 2009 kaj represita en la omaĝvolumo al Humphrey Tonkin La arto labori kune (2010).
- Camacho, Jorge. «Nefermita poemo pri Esperanto kaj Esperantujo», 26-a de julio 2012; ankaŭ en la poemaro En la profundo.
- Camacho, Jorge. «Lingvo Internacia», el la poemaro Brulvunde (2017), reproduktita en Heroldo de Esperanto n-ro 2269.
- Camacho, Jorge. La liturgio de l’ foiro (Elementoj por ekzegezo), Progresema Esperanto-Forumo, Antverpeno, unua publika eldono de marto 1999. Kompleta teksto en Project Gutenberg, kun la Manifesto de Raŭmo kaj la suplemento pri la Pakto por la Esperanta Civito.
- Camacho, Jorge. Artikolo en Fonto, 2001, kaj la poemo «Trapezoj». Ni konas ilin nur per la citaĵoj kiujn Camacho mem faras en la notoj de «Motivoj por ne kabei»; ni ne lokalizis la originalon en Fonto.
- Hispana Esperanto-Federacio. HEF-Bulteno n-ro 384 (julio-septembro 2008), p. 22, biografia noto kiu donas la jaron kaj lokon de naskiĝo, la profesion de interpretisto por la Eŭropa Unio kaj la datojn de lia eniro (1992) kaj eliro (2001) el la Akademio de Esperanto. La jaron kaj la lokon konfirmas ankaŭ la aŭtoritata registro de la Deutsche Nationalbibliothek (GND 141268573), kiu ne donas la tagon. La tagon donas li mem: en Facebook-fadeno de la 24-a de novembro 2018, respondante al gratulo de Damon Lord pro la 18-a de novembro, Camacho skribas ke samtage naskiĝis ankaŭ lia fratino Beatriz «el 1966, kiel mi mem». La fadeno ne estas publike ligebla.
- Camacho, Jorge. «La senlima okupacio», 15-a de aprilo 2024, respondo al Amri Wandel, «Milito inter Israelo kaj Hamas», Kontakto n-ro 314 (2023:3), p. 8-9. Ni ne legis la artikolon de Wandel; ni konas ĝin per la refuto de Camacho kaj per la kroniko de Heroldo Komunikas, kiu informas ke la artikolo estis publikigita laŭ peto de la redaktoro kaj ke la nova redakcio de Kontakto poste ligis al la respondo. Heroldo Komunikas estas la organo de la Esperanta Civito kaj havas proprajn poziciojn ene de la movado.
- Camacho, Jorge. Palestino strangolata, poemaro. Unua eldono, MAS, 2016 (kolekto Mas-Libro 147, ISBN 978-2-36960-049-7); dua, reviziita kaj ampleksigita eldono, Espero, 2026. Pri la prezento de la dua eldono en la Universala Kongreso, Libera Folio.
- Camacho, Jorge. Palestina estrangulada. Calumnia Edicions, 2018, kun antaŭparolo de Santiago Alba Rico; dua, reviziita kaj ampleksigita eldono, CantArabia, decembro 2023; en la katalogo de Editorial Loto Azul.
- Camacho, Jorge. Rubriko «Quemaduras» en la cifereca kultura revuo Café Montaigne, kie li publikigas siajn lastajn poemojn, multajn en dulingva prezento. Ke li nuntempe jam ne verkas poemojn kaj ke li havas nepublikigitan libron pri la finna naturo diras li mem, en mesaĝo de la 5-a de septembro 2026.
- Camacho, Jorge. Bibliografio de liaj verkoj, tenata en lia blogo, por la datumoj pri la poemaroj kaj eseoj.
- Carlevaro, Tazio. Ĉu Esperanto postvivos la jaron 2045? PDF en satesperanto.org, kiu estas la prognozo kiun Camacho pridiskutas.
- Hispana Esperanto-Federacio. Boletín / HEF-Bulteno n-ro 410 (aprilo-junio 2015), 411, 412 kaj 413, por la Diplomo pri Elstara Arta Agado de UEA de 2013 kaj por la omaĝo de la 75-a Hispana Kongreso de Esperanto de 2016, en Herrera del Duque.
La portreto de Jorge Camacho estas de Ziko van Dijk, farita en Roterdamo la 24-an de novembro 2007, kaj reproduktiĝas laŭ permesilo CC BY-SA 3.0.
Ĉiuj tradukoj estas niaj.
Vidu ankaŭ
- Kial homoj foriras el la esperantismo
- Kabe: la homo kiu forlasis Esperanton kaj kreis verbon survoje
- Kiom da homoj vere parolas Esperanton?
Legi en:
Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.