Du akademioj kaj unu lingvo: la AVL, la Normoj de El Puig kaj kiu decidas kiel oni skribas la valencian

En la Valencia Komunumo ekzistas du institucioj kiuj publikigas gramatikojn kaj vortarojn de la valencia, sed ili ne havas la saman statuson. La Valencia Akademio de la Lingvo estas la institucio al kiu la Aŭtonomia Statuto komisias fiksi la normon, kaj tiu normo estas deviga por ĉiuj valenciaj administracioj. La Reĝa Akademio de Valencia Kulturo ellaboras ekde 1979 alternativan kodigon — la Normojn de El Puig — kiu ekiras de alia premiso: ke la valencia estas lingvo sendependa de la kataluna. Iu ajn rajtas skribi per ĝi, sed ĝi ne estas la oficiala normo.

Ni publikigas ĉi tion en esperantista retejo ĉar la valencia kazo starigas, ĝuste ĉi tie kaj kun dokumentoj je nia dispono, la demandojn kiuj trairis la tutan historion de Esperanto: kiu havas aŭtoritaton por fiksi lingvon, de kie venas tiu legitimeco, kio okazas kiam parto de la parolantoj ĉesas rekoni ĝin kaj kiom kostas teni du rivalajn kodigojn. Temas pri la samaj demandoj de 1894 kaj de la ido, kun la diferenco ke ĉi tie la konflikto havas leĝojn, buĝetojn kaj lernejojn.

Du kolumnoj sur hela fono. Maldekstre, sub la titolo «AVL · oficiala normo», la vortoj València, xiquet, jo, organitzar, metge, literatura. Dekstre, sub la titolo «RACV · Normes del Puig», la samaj vortoj skribitaj Valéncia, chiquet, yo, organisar, mege, lliteratura.
Du kolumnoj sur hela fono. Maldekstre, sub la titolo «AVL · oficiala normo», la vortoj València, xiquet, jo, organitzar, metge, literatura. Dekstre, sub la titolo «RACV · Normes del Puig», la samaj vortoj skribitaj Valéncia, chiquet, yo, organisar, mege, lliteratura.

Du institucioj, du malsamaj statusoj

La artikolo 41 de la Aŭtonomia Statuto establas ke la Valencia Akademio de la Lingvo (AVL) estas la norma institucio de la valencia lingvo kaj ke ĝiaj decidoj estas devige aplikendaj por ĉiuj publikaj administracioj de la Valencia Komunumo. La Leĝo 7/1998, pri la kreo de la AVL, etendas tiun devon al la institucioj de la Generalitat, al la eduka sistemo, al la publikaj amaskomunikiloj kaj al la entoj kaj entreprenoj kun publika posedo aŭ financado.

La Reĝa Akademio de Valencia Kulturo (RACV) estas alia afero. Laŭ ĝia propra Sekcio de Valenciaj Lingvo kaj Literaturo, ĝi naskiĝis en 1915 pro impulso de la Provinca Deputitaro kaj la Urbodomo de Valencio, kiel Centro de Valencia Kulturo, kaj hodiaŭ ĝi apartenas al la Hispana Konfederacio de Centroj de Lokaj Studoj de la CSIC. Ĝi havas akademianojn, vortarojn, gramatikon, korektilon, eldonejojn kiuj publikigas laŭ ĝia normo kaj kursojn kiuj instruas ĝin. Kion ĝi ne havas estas la kompetenco kiun la Statuto atribuas al la AVL.

Tio ne faras kontraŭleĝa skribi per la Normoj de El Puig. Privatulo, eldonejo aŭ asocio rajtas uzi la kodigon kiun ili volas. La malkongruo aperas kiam administracio pretendas apliki kodigon malsaman ol tiu fiksita de la AVL. Tial, oficiale reenkonduki ilin ne estus ŝanĝi stilmanlibron: necesus modifi la leĝaron kaj, se oni volus anstataŭigi la aŭtoritaton de la AVL, ankaŭ reformi la Statuton.

Paroli pri «la du akademioj» sen pliaj klarigoj kaŝas tiun malsimetrion. Nei ke la RACV ekzistas kaj produktas norman verkaron estus same malvere.

Ne temas nur pri ortografio

Kiam oni vidas skribitaj la formojn València kaj Valéncia, xiquet kaj chiquet, jo kaj yo aŭ organitzar kaj organisar, estas facile pensi ke temas pri du manieroj skribi ekzakte la saman lingvon. La diferenco iras preter la literoj: la Normoj de El Puig estas parto de kompleta kodigo, kun kriterioj pri prononco, morfologio, sintakso kaj leksiko, konstruita sur la ideo ke la valencia estas lingvo malsama ol la kataluna.

Aspekto Normo de la AVL Normo de la RACV
Koncepto pri la lingvo La valencia estas la propra varianto de la valencianoj ene de komuna lingvo. La valencia estas lingvo sendependa de la kataluna.
Ĝenerala kriterio Prioritatas valenciajn formojn kaj konservas la kohezion kun la ceteraj variantoj. Prioritatas la diferencigon kaj la formojn kiujn ĝi konsideras aŭtente valenciaj.
Reprezentaj skribformoj xiquet, jo, literatura, metge, organitzar, València chiquet, yo, lliteratura, mege, organisar, Valéncia
Parola modelo Distingas inter formalaj, familiaraj kaj teritoriaj prononcoj. Establas propran parolan normon kaj altigas al normo kelkajn ĝeneralajn familiarajn realigojn.
Institucia kampo Deviga por la valenciaj Administracio kaj eduka sistemo. Libervola uzo en entoj, eldonejoj kaj privataj aktivaĵoj.

Konvenas ĉi tie forigi facilan miskomprenon: la plimulto de tiuj diverĝoj ne ŝanĝas kiel sonas la vorto. chiquet kaj xiquet, yo kaj jo, organisar kaj organitzar estas prononcataj same en ambaŭ normoj; kio ŝanĝiĝas estas la litero per kiu oni reprezentas la saman sonon. Kaj la kialoj kiujn la RACV donas por elekti ilin ne estas la proksimeco al la strata parolo: ĝi defendas la ch ĉar ĝi simpligas la sistemon, ĉar «temas pri skribformo pli disvastigita internacie ol la TX» —ĝin havas la angla, la kastilia kaj la galega— kaj ĉar la valencia literaturo jam uzis ĝin de antikve. Konsideri ĝin kastiliaĵo, ĝi diras, «estas eraro», kaj ĝi argumentas tion per la plej malsuspektinda aŭtoritato ebla: la Gramàtica catalana de Pompeu Fabra el 1926, kiu registras ke «aquest ch és actualment usat sols a València» («tiu ĉi ch estas nuntempe uzata nur en Valencio»).

La Nova Gramàtica de la Llengua Valenciana de la RACV ne prezentas siajn skribformojn kiel permesojn: ĝi integras ilin en sistemon kaj pravigas ilin per la grafika tradicio, la etimologio aŭ la prononco. La antaŭparolo komenciĝas dirante ke «la valencia estas novlatina lingvo, rekta sekvo de la romanigo» de la teritorio, kaj lokas la valencian, la katalunan kaj la okcitanan ene de pli vasta diasistemo kiun ĝi nomas okcitan-valencia. Ne temas pri terminologia prefero: temas pri hipotezo pri la origino kaj la limoj de la lingvo.

La prononco montras tion eĉ pli bone. La Gramàtica normativa valenciana de la AVL konsideras propra al la normlingvo «la prononcon de la intervokala d en la finaĵoj -ada kaj -ador», kaj aldonas ke la mutiĝo «estas fenomeno tre ĝeneraliĝinta en la familiara valencia». La formala dokumentaro de la ortografio de la RACV diras pri la sama finaĵo ke la d «konserviĝas en la skribo pro tradicio, sed ne estas prononcata». La du kodigoj ne reprezentas malsamamaniere la saman prononcon: ili metas la limon inter la familiara kaj la formala en malsamajn lokojn.

Kaj neniu normlingvo reproduktas ekzakte la straton. Skribi ne estas transskribi ĉiun elizion nek ĉiun lokan prononcon; se tiel estus, la sama vorto skribiĝus malsame en Alcoi, en Castelló, en Elx kaj en la urbo Valencio.

Valencia aŭ kataluna: unu demando pri nomo kaj alia pri klasifiko

Valencia estas la historia, statuta kaj socia nomo de la propra lingvo de la valencianoj, kaj uzi ĝin ne implicas nei ian ajn lingvan unuecon. En filologio, tiu lingvo ricevas kutime la nomon kataluna.

La AVL formulis la distingon en sia verdikto de 2005: la valenciaj, katalunaj, balearaj, andoraj, nordkatalunaj, algeraj parolmanieroj kaj tiuj de la Franja kaj de El Carxe formas la saman lingvan sistemon, kaj samtempe la nomo valencia estas plene legitima kaj devas esti konservata. La Verdikto 75/1997 de la Konstitucia Tribunalo nuligis la rezoluciojn kiuj malpermesis al la Universitato de Valencio uzi katalunan kiel akademian nomon: ĝi ne faris la filologion jura kompetento, sed rekonis la universitatan aŭtonomion por uzi la sciencan nomon.

Sekve, la konflikto ne resumiĝas en «unuj nomas ĝin valencia kaj la aliaj, kataluna». Multegaj homoj kiuj ĉiam nomas ĝin valencia akceptas ke temas pri la sama lingvo kiu estas parolata en Katalunio kaj en la Balearoj. La reala malkonsento aperas antaŭ alia demando: ĉu temas pri variantoj de la sama lingvo aŭ pri sendependaj lingvoj.

De la Normoj de Castelló al la Normoj de El Puig

Komence de la 20-a jarcento la valenciaj aŭtoroj ne kunhavis stabilan ortografion. En 1932, verkistoj, periodaĵoj kaj entoj interkonsentis pri la Normoj de Castelló: ne kompleta gramatiko, sed ortografiaj bazoj kiuj adaptis al la valencia la sistemon de la Instituto de Katalunaj Studoj. Ilin subskribis aŭ akceptis institucioj tiel malsamaj kiel la Societo de Kastelona Kulturo, Lo Rat Penat kaj la Centro de Valencia Kulturo, antaŭulo de la RACV. La preambulo de la leĝo pri la kreo de la AVL priskribas ilin kiel «historian fakton», kaj en 2016 ili estis deklaritaj nemateria kulturvaloraĵo (slipo de la Ministerio pri Kulturo).

La nuna konflikto ekformiĝis dum la Transiro. En 1977 Miquel Adlert publikigis En defensa de la llengua valenciana, kaj la Sekcio de Valenciaj Lingvo kaj Literaturo de la tiama Akademio de Valencia Kulturo ellaboris en 1979 novan kodigon. La RACV mem klarigas ke ĝi faris tion pro «la provizora karaktero de la Normoj de Castelló» kaj pro «la neceso de modelo pli proksima kaj fidela al la lingva realo de la Valencia Popolo», kaj ke ĝi estis ratifita la 7-an de marto 1981 «de milo da eminentuloj», dum ceremonio en la monaĥejo de Santa Maria del Puig. De tie venas la populara nomo.

La RACV aldonas ke ĝiaj normoj «estas la solaj kiuj estis oficiale rekonitaj ĝis la kreo de la AVL», ke la unua Aŭtonomia Statuto estis publikigita laŭ ĝiaj kriterioj kaj ke en la unuaj jaroj de la demokratio ili estis tiuj uzataj en la publika instruado. Tiu fazo, mallonga kaj politike konvulsia, finiĝis kiam la aŭtonoma registaro elirinta el la elektoj de 1983 firmigis la administran uzon de la normo devenanta el la Normoj de Castelló.

Ne konvenas projekcii al 1932 la nunan disiĝon. Lo Rat Penat kaj la Centro de Valencia Kulturo partoprenis en tiu konsento, kaj kelkaj figuroj kiuj poste iĝis referencoj de la sesecionismo antaŭe defendis la unuecon de la lingvo. La nuntempa konflikto ne estas la senŝanĝa daŭrigo de mezepoka disputo: ĝi estas, grandparte, politika kaj kultura produkto de la lastaj jardekoj de la 20-a jarcento.

Partikularismo ne estas sesecionismo

Inter tiuj kiuj akceptas la unuecon de la lingvo ekzistas ankaŭ malsamaj modeloj: unu pli konverĝa, ligita al la tradicio de la Instituto de Katalunaj Studoj kaj de la Interuniversitata Instituto de Valencia Filologio, kaj unu pli partikularisma, disvolvita de la AVL, kiu donas prefereron al la valenciaj formoj. Teksto kiu uzas este, eixe, tindre, hui, dos aŭ huit ne estas duonvoje al la Normoj de El Puig nek estas malbone skribita: ĝi povas sekvi skrupule la oficialan valencian modelon.

Tion oni povas mezuri. La disertacio de Miguel Vázquez-Sanchis, farita per pezita specimeno de 1090 loĝantoj de la 33 valenciaj komarkoj inter 18 kaj 70 jaroj, trovis ke la parolantoj ne perceptas la partikularisman kaj la konverĝan modelojn kiel du kompaktajn kaj ekskluzivajn blokojn: ili kombinas ilin, emas al indiferenteco kaj montras «malfortan ĝeneralan preferon por la modelo de la AVL». La elektoj ne respondas al ununura identeca akso, kaj ne redukteblas al dikotomio inter «valencianistoj» kaj «katalanistoj».

La blaverismo: pli vasta ol iuj normoj

La Normoj de El Puig estas la plej videbla lingva komponanto de la blaverismo, sed la du konceptoj ne estas sinonimoj. La blaverismo estas politika kaj identeca movado kiu forte ekestis dum la Transiro, kaj ĝi prenas la nomon de la blua strio de la Senyera. Vicent Flor, kiu dediĉis al ĝi sian doktoran disertacion, priskribas ĝin kiel valencian regionismon kontraŭkatalunan, ĝenerale konservativan kaj enigitan sen konflikto en la hispanan nacian identecon.

En tiu rakonto, Katalunio aperas kiel la ĉefa minaco al la valencia personeco, dum la historia kaj nuna premo de la kastilia ricevas multe malpli da atento. Tio produktas malsimetrion: formo kunhavata kun Katalunio povas esti denuncita kiel fremda, kaj tre disvastigita kastiliaĵo povas pasi kiel spontanea esprimo de la popola valencia.

La nomo de la teritorio estas parto de la sama konflikto. La preambulo de la Statuto de 1982 diras tion senkaŝe: la aŭtonomio naskiĝas tie kie «la valencia tradicio devenanta el la historia Reĝlando de Valencio renkontiĝas kun la moderna koncepto de País Valencià», kaj la artikolo 1 solvas la disputon per tria nomo, Comunitat Valenciana, kiu estas tiu kiu konstas kiel oficiala nomo. País Valencià estas la formo kutime uzata de la valencianismo kiu akceptas la unuecon de la lingvo kaj tiu kiun la blaverismo malakceptas, kaj Regne de València tiu kiun revendikas la partikularisma sektoro. La oficiala nomo estas do negocita interkonsento, kaj ne administra hazardo: en ĉi tiu artikolo ni uzas ĝin ĝuste pro tio.

Konvenas ne konverti tion en karikaturon de ĉiuj defendantoj de la Normoj de El Puig. La movado havis verkistojn, juristojn kaj ĵurnalistojn, kaj dokumentitan eldonan produktadon. Ankaŭ ne ĉiu prefero por pli partikularisma modelo estas sesecionisma.

Kiam la sento anstataŭas la argumenton

Trajto de la blavera diskurso estis la kontraŭintelektualismo, kaj necesas precizigi kion tio signifas: ne ke ĝiaj adeptoj havas malmulte da klerigo — la movado havis akademianojn kaj publikigis gramatikojn kaj vortarojn —, sed ke oni neas la aŭtoritaton de la fakuloj kiam iliaj konkludoj kontraŭdiras antaŭan identecan konvinkon.

«La lingvo apartenas al la popolo, ne al la filologoj» enhavas veron kaj konfuzon. La parolantoj rajtas nomi sian lingvon, senti identecon kaj akcepti aŭ malakcepti la rekomendojn de normlingvo. Sed la sento ne solvas per si mem historian aŭ komparan demandon: el «mi sentas min valenciano kaj ne katalunano» ne dedukteblas ke la valencia kaj la kataluna havas sendependajn originojn.

La mekanismo aperas kiam la fakulo kiu subtenas la unuecon de la lingvo ĉesas esti iu kun kiu oni malkonsentas kaj iĝas malamiko. Se la plimulto de la universitataj fakultatoj konsentas, la konsento povas esti reinterpretata kiel pruvo de infiltriĝo, kaj la rezonado iĝas nekontrolebla: la fakulo validas se li konfirmas la komencan konkludon kaj estas malkvalifikata se li kontraŭdiras ĝin.

Estus tamen eraro ignori la respondecojn de la alia flanko. Parto de la kultura valencianismo foje uzis tonon de supereco, malŝatis realajn identecajn zorgojn aŭ prezentis kiel necesan katalunan identecon kiun multaj valencianoj ne kunhavas. Tio helpas kompreni kial la blaverismo trovis publikon; ĝi ne validigas ĝiajn filologiajn hipotezojn.

Defendi lingvon sen paroli ĝin

La valencia povas funkcii kiel komunika lingvo aŭ kiel identeca emblemo, kaj la du funkcioj ne ĉiam iras kune. Flor parolis, en intervjuo de 2012, pri retorika uzo de la valencia ene de regionismo ĉefe kultura. Ni tamen ne havas statistikon kiu permesu diri kiu proporcio de la adeptoj de la Normoj de El Puig uzas ilin ĉiutage: ni scias ke ekzistas daŭra eldona produktado, kursoj de Lo Rat Penat, vortaroj, korektilo kaj gramatiko, kaj estas ankaŭ facile observi spacojn kie la valencia estas defendata ĉefe en la kastilia.

Ĉiukaze, la ĉefa sociolingvistika problemo ne estas kiel oni skribas konsonanton, sed ĉu la valencia estas transdonata, parolata kaj ĉu ĝi okupas spacojn. La enketo pri kono kaj socia uzo de 2021 kaj la barometro de 2023 montras multe pli grandan ĉeeston de la kastilia en multaj personaj, profesiaj kaj publikaj kampoj.

Ĉi tie estas paradokso kiun esperantisto tuj rekonos: proksimigi la normlingvon al la parolo faciligas la identiĝon de la parolantoj, sed rompi la kongruecon kun la cetero de la lingva teritorio reduktas la eldonan merkaton, la edukajn rimedojn, la amaskomunikilojn kaj la disponeblajn ciferecajn ilojn. Estas ĝuste la kalkulo kiu decidis la sorton de la ido.

València aŭ Valéncia: litero konvertita en politikon

La debato pri la oficiala nomo de la urbo koncentras preskaŭ la tutan konflikton. La valencilingvanoj de la urbo prononcas normale la akcentitan e fermita. La AVL rekonas tion, sed konservas la tradician skribformon València kiel ortografian escepton; la RACV konsideras ke la akcento devas respeguli la prononcon kaj skribas Valéncia. La malkonsento ne temas pri kiel la homoj diras ĝin: temas pri ĉu la loknomo devas konservi kunhavatan historian skribformon aŭ akomodiĝi al la loka vokalismo.

La urba registaro de PP kaj Vox malfermis dosieron por anstataŭigi la oficialan nomon València, aprobitan per dekreto en 2017, per la dulingva formo Valencia/Valéncia. La AVL raportis malfavore pri la ŝanĝo kaj, en 2026, malakceptis ankaŭ la urbajn kontraŭdirojn. Dum ni skribas ĉi tion, la oficiala loknomo plu estas València kaj la dosiero dependas de la traktado fare de la Generalitat.

Ĉu konflikto kun elirejo?

La kreo de la AVL en 1998 provis fermi disputon kiu dum jardekoj blokis la valencian lingvopolitikon, kaj ĝi faris tion kombinante tri elementojn: la oficialan nomon valencia, propran norman institucion kaj la kontinuecon kun la Normoj de Castelló. Ĝi ne konvinkis la sesecionismon — Vox petis la «necesajn leĝajn modifojn» por reenkonduki la Normojn de El Puig, kaj Lo Rat Penat postulas la nuligon de la leĝo pri la kreo de la Akademio —, sed ĝi ja ebligis konstrui vortarojn, gramatikojn kaj oficialajn kriteriojn kun multe pli granda ĉeesto de valenciaj formoj.

Verŝajne ne ekzistas formulo kiu forigu la identecajn malkonsentojn. Sed oni ja povas diskuti pli klare:

  • diri valencia ne signifas nei la unuecon de la lingvo;
  • preferi valenciajn formojn ne devigas adopti la Normojn de El Puig;
  • familiara formo povas esti aŭtenta sen esti taŭga por ĉiuj registroj;
  • la RACV havas realan norman produktadon, sed ĝi ne estas dua oficiala aŭtoritato;
  • skribi private per la Normoj de El Puig estas legitime; apliki ilin en la Administracio postulus ŝanĝi la juran kadron;
  • kaj la vivforto de la valencia dependas multe pli de ĝia uzo kaj de ĝia transdono ol de la simbola venko de unu skribformo super alia.

Esperanto travivis ĝuste tion samon je malgranda skalo kaj sen ŝtato: komunumo kiu diskutas ĉu la normon fiksas akademio, la uzo aŭ la fondinto; parto kiu foriras ĉar ĝi ne rekonas la komunan aŭtoritaton; kaj, fine, la malkovro ke la koston de la rompo de la kongrueco pagas la parolantoj. La lingvoj ne regas sin mem, kaj kiu regas ilin neniam estas nur demando de gramatiko.

Fontoj

Leĝaro, jurisprudenco kaj instituciaj dokumentoj

Dokumentoj de la RACV kaj de Lo Rat Penat

Studoj

Gazetaro kaj publika debato

La citaĵoj el la RACV estas tradukitaj el originaloj kiuj uzas ĝian propran ortografion.

Vidu ankaŭ

Legi en:

Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.

Etikedoj