Dum dudek jaroj, en Hungario la plimulto de la universitatanoj ne povis ricevi la diplomon sen atestilo pri fremda lingvo. Validis la angla, validis la germana —kaj validis Esperanto. Dekmiloj da homoj ekzameniĝis pri ĝi. Kiam en decembro de 2022 la Parlamento forigis la postulon, la esperanto-ekzamenoj falis de miloj al naŭ jare.
La konstruaĵo de ELTE Origó Nyelvi Centrum, ĉe la angulo de la strato Baross kun la strato Rigó, en Budapeŝto. «La strato Rigó» estas, en la hungara, la kutima nomo de la oficiala lingvoekzameno.
En 2011 okazis en Hungario 5.240 oficialaj esperanto-ekzamenoj. Ĝi estis la tria plej ekzamenata lingvo de la lando, antaŭ la franca kaj la hispana kaj nur malantaŭ la angla kaj la germana. En 2024 okazis naŭ. En 2025, aliaj naŭ.
La fina disfalo ne klarigeblas per io kio okazis ene de Esperanto, sed per la malapero de la instigo kiu nutris ĝin: dum jardekoj la hungara ŝtato kondiĉigis la transdonon de la universitata diplomo je la prezento de atestilo pri fremda lingvo je nivelo B2, kaj Esperanto estis unu el la akceptataj lingvoj. Kiam la postulo falis, la ekzameno malpleniĝis en du jaroj.
Tio ne signifas ke antaŭe ĉio iris bone. Inter 2011 kaj 2019, kun la postulo plene valida, la esperanto-ekzamenoj jam estis perdintaj 64 %% de la kandidatoj, dum la tuta hungara ekzamensistemo perdis 25 %%: Esperanto pasis de esti 3,2 %% de ĉiuj ekzamenitoj de la lando al esti 1,5 %%. La leĝo klarigas la disfalon de 2020-2024; ĝi ne klarigas la jardekon da malkresko kiu estis antaŭe.
La oficialaj ciferoj de la hungara Eduka Oficejo permesas diri ion pli ĝenan por ambaŭ flankoj de la kutima diskuto. Esperanto havis la famon esti la plej facila el ĉiuj disponeblaj opcioj. Sed ĝi estis ankaŭ la lingvo kiu donis la plej malmultajn sukcesojn: en 2019, el tiuj kun pli ol cent kandidatoj, neniu malsukcesigis tiom da homoj —preskaŭ ses el ĉiuj dek.
La leĝo: la diplomo restis en la tirkesto
La mekanismo ne estis ke oni bezonis scii lingvon por studi. Estis ke, post fino de la studoj kaj sukceso en la fina ekzameno, la universitato ne transdonis la oklevél —la diplomon— ĝis kiam la studento ne pruvis nivelon B2 de viva fremda lingvo per ŝtate agnoskita ekzameno. La artikolo 51 de la Leĝo pri supera instruado de 2011 diris tion tiel: «antaŭkondiĉo por la eldono de la diplomo kiu atestas la finon de la superaj studoj estas la sukcesa fina ekzameno kaj, se ĉi tiu leĝo ne disponas alie, la sukceso en la preskribita lingvoekzameno». Estis esceptoj —la leĝo mem antaŭvidas ilin, kaj la postuloj de ĉiu studprogramo povis esti pli striktaj—, sed la ĝenerala regulo estis tiu.
La hungara esperantisto László Szilvási jam klarigis tion en la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio de novembro-decembro de 1997:
«En Hungario esperanto estas agnoskita kiel viva lingvo, kaj la ŝtata ekzameno de meza grado valoras same kiel tiu de la angla, la germana aŭ aliaj lingvoj. (La ŝtata lingvoekzameno valoras kromajn poentojn en la abiturienta ekzameno kaj en la aliro al la universitato, kaj estas kondiĉo por ricevi la universitatan diplomon.)»
La efiko estis duobla: poentoj en la aliro kaj kondiĉo por diplomiĝi. Laŭ Oszkár Princz, ĝenerala sekretario de la Hungara Esperanto-Asocio, la origino de la fenomeno estas leĝo de 1995 pri la deviga ekzameno de fremdaj lingvoj en la supera instruado: «De tiam kreskis abrupte la nombro de studentoj kiuj faras la ŝtatan lingvoekzamenon», li deklaris en komuniko de la Eŭropa Esperanto-Unio kiun la Boletín reproduktis en majo-junio de 2004.
Ni ne sukcesis identigi kiu dispozicio de 1995 estas tiu kiun Princz havis enmense, kaj tial ni citas lian datigon kiel tion kio ĝi estas: tiu de atestanto. La jura fadeno kiun oni ja povas sekvi pasas tra la Leĝo pri supera instruado de 1993 —al kiu la leĝo de 2011 eksplicite referencas por la studoj komencitaj antaŭe— kaj finiĝas en la artikolo 51 de ĉi-lasta.
Kial esperanto validis
Esperanto ne enŝteliĝis tien pro iu freŝdata administra fendo. Ĝi estis tie de multe antaŭ ol la leĝo faris ĝin profitodona.
En 1966 estiĝis en Hungario Ŝtata Komisiono de Lingvoekzamenoj ankaŭ por esperanto, kaj tiun saman jaron komenciĝis en la Universitato Eötvös Loránd (ELTE) de Budapeŝto la fakstudado de esperanta lingvo kaj literaturo, direktata de István Szerdahelyi (kronologio de la Hungara Esperanto-Asocio). Ferenc Jáki (1919-2010) prezidis tiun ekzamenkomisionon de 1967 ĝis 2008, laŭ lia nekrologo en la Boletín 390.
En februaro de 2000, kiam Hungario anstataŭigis la malnovajn ŝtatajn ekzamenojn per sistemo de akreditititaj ekzamenoj, la ITK —la lingvocentro de la strato Rigó, poste ELTE Origó— estis la unua akreditita centro de la lando, kaj esperanto eniris la pakaĵon. Letero de la ITK de la 12-a de oktobro de 2001, subskribita de la vicdirektoro András Galló, atestas al la Hungara Esperanto-Asocio ke la centro ekzamenas pri esperanto «kiel viva lingvo» kaj en la ŝtata kaj en la akreditita kadro.
La jure decida punkto alvenis la 6-an de januaro de 2004: la Lingvistika Instituto de la Hungara Scienca Akademio deklaris ke esperanto estas «tre normigita, forte socialigita kaj neetna viva lingvo, kiu plenumas ĉiujn eblajn lingvajn funkciojn ene de sekundara lingva komunumo». La Ministerio pri Edukado komunikis al la universitatoj ke esperanto havis la statuson de viva fremda lingvo. Ĝis tiu momento, diras Princz, «kelkaj ŝtataj institutoj ne volis trakti esperanton kiel egalan».
Konvenas ne konfuzi la du aferojn. La deklaro de 2004 ne kreis la ekzamenon: ĝi decide fortigis la pozicion de Esperanto antaŭ la universitatoj kiuj ne volis akcepti ĝin.
La ciferoj
Jen la oficialaj datumoj de la hungara Eduka Oficejo, kiu publikigas la nombron de ekzamenitoj laŭ lingvo kaj jaro. La serio 2011-2020 konserviĝas en arkiva konservaĵo de la sama paĝo; tiu de 2016-2025 estas tiu kiu estas enrete hodiaŭ. La oranĝa linio estas la romaa (lovari), la alia lingvo kun famo de vojkurtigo: ĝi estas tie kiel kontrolo, por vidi ĉu tio kio okazis al Esperanto okazis nur al Esperanto.
Personoj ekzamenitaj en Hungario pri Esperanto kaj pri la romaa (lovari), jaro post jaro de 2011 ĝis 2025: Esperanto falas de 5.240 al 9, kaj la romaa de 1.779 al 0.
La ciferoj jaro post jaro
| Jaro | Esperanto | Romaa (lovari) | Loko de Esperanto |
|---|---|---|---|
| 2011 | 5.240 | 1.779 | 3-a |
| 2012 | 3.699 | 1.284 | 3-a |
| 2013 | 3.613 | 945 | 3-a |
| 2014 | 3.342 | 964 | 3-a |
| 2015 | 2.993 | 974 | 3-a |
| 2016 | 3.212 | 1.378 | 3-a |
| 2017 | 2.254 | 1.690 | 3-a |
| 2018 | 2.091 | 1.641 | 3-a |
| 2019 | 1.861 | 1.412 | 3-a |
| 2020 | 681 | 614 | 5-a |
| 2021 | 225 | 360 | — |
| 2022 | 244 | 371 | — |
| 2023 | 40 | 58 | — |
| 2024 | 9 | 10 | — |
| 2025 | 9 | 0 | — |
Nur inter 2011 kaj 2020 ekzameniĝis pri esperanto 28.986 homoj. Laŭ la Boletín de 2004, esperanto jam atingis la trian lokon en 2002, forpuŝante la francan.
«La plej facila opcio» ne signifas «facila»
La hungara gazetaro baptis ĝin la jolly joker de la lingvoekzamenoj: la plej malmultekosta kaj la plej rapida por savi la diplomon. La Origó mem klarigis tion tiel: esperanton «elektis precipe tiuj kiuj studis la anglan aŭ la germanan maksimume en la mezlernejo kaj perdis la nivelon dum la universitataj jaroj» (Eduline, 16-a de februaro de 2022).
La sukcesostatistikoj de la sama administracio diras alian aferon. Jen la sukcesintoj el la prezentiĝintoj:
| Jaro | Esperanto | Angla | Germana | Romaa (lovari) |
|---|---|---|---|---|
| 2018 | 38 % | 68 % | 59 % | 50 % |
| 2019 | 40 % | 68 % | 61 % | 47 % |
| 2020 | 30 % | 70 % | 63 % | 50 % |
En 2020, el 681 homoj kiuj ekzameniĝis pri esperanto, sukcesis 203. En 2019, inter la lingvoj kun pli ol cent kandidatoj, esperanto estis la lasta de la sukceslisto, kaj la romaa la antaŭlasta.
Tio ne pruvas ke la esperanto-ekzameno estis pli malfacila ol tiu de la angla, nek ke ĝia famo de facileco estis malvera. La du aferoj estas perfekte kongruaj: Esperanto povis esti la plej facila opcio —la plej mallonga kaj malmultekosta el la disponeblaj— kaj samtempe tiu kiun plej multaj malsukcesis, eble ĉar ĝi estis tiu kiu plej altiris kandidatojn kiuj alvenis kun malmulta preparado. Tion diras la Origó mem: tien iris tiuj kiuj perdis la anglan de la mezlernejo.
La datumoj diras kiom malsukcesis, ne kial. Kion ili ja malpruvas estas la forta versio de la legendo —ke Esperanto estis donacita sukceso—, kaj ili malpruvas ĝin per la nombroj de la ŝtato, ne per la niaj.
Kiel ĝi finiĝis
La postulo de la atestilo lasis ĉiujare milojn da diplomoj blokitaj: homoj kiuj finis la studojn kaj ne havis la paperon. En la printempo de 2020, kun la pandemio, la hungara registaro aprobis la dekreton 101/2020 (IV. 10.): «kiu sukcesas en la fina ekzameno antaŭ la 31-a de aŭgusto de 2020 estas liberigita de la devo fari la lingvoekzamenon postulatan kiel antaŭkondiĉo por la eldono de la diplomo» (artikolo 6 de la dekreto). Tio ripetiĝis en 2021. La akademia studo de Fajt, Bánhegyi, Vékási kaj Cseppentő pri la «moratorio de la lingvoekzameno» kalkulas ke ĉirkaŭ 135.000 diplomitoj ricevis la diplomon sen atestilo (Modern Nyelvoktatás, 2022/3-4).
La 7-an de decembro de 2022, la hungara Parlamento aprobis —per 135 voĉoj por, 41 kontraŭ kaj 15 sindetenoj— la modifon kiu forigis la lingvoekzamenon kiel juran kondiĉon de la diplomo: la sola jura postulo iĝis la fina ekzameno, kaj ĉiu universitato restis libera postuli ĝin aŭ ne. La artikolo 51 diras nun, tute: «antaŭkondiĉo por la eldono de la diplomo kiu atestas la finon de la superaj studoj estas la sukcesa fina ekzameno». La resto de la frazo malaperis.
La rezulto videblas en la grafikaĵo: 244 esperanto-ekzamenoj en 2022, 40 en 2023, 9 en 2024. Kaj tio ne estas esperantista fenomeno. La romaa (lovari), la alia lingvo kun famo de vojkurtigo, falis de 1.412 ekzamenitoj en 2019 al 614 en 2020 kaj malaperis ankaŭ el la unuaj pozicioj. La lovari funkcias ĉi tie kiel kontrolo: lingvo sen ia ajn rilato al la esperantismo, submetita al la sama administra instigo, priskribas la saman kurbon. Kio finiĝis ne estis la intereso pri Esperanto: estis la instigo.
Ĉu ĝi lasis parolantojn?
Jen la demando kiu interesas la movadon, kaj la respondo kiun donas la hungaraj censoj ne estas afabla.
La censo kalkulis 2.083 homojn kiuj diris scii esperanton en 1990 kaj 4.575 en 2001. En 2011, meze de la ekzamena furoro, la cifero altiĝis al 8.397 (tabelo de la censo). Kaj en la censo de 2022 ĝi denove estis «iom pli ol kvar mil», praktike la sama kiel en 2001: la ĵurnalo HVG, komentante la datumojn de la Centra Statistika Oficejo, kvalifikis tion kiel «la eble plej strangan kaj plej malfacile klarigeblan datumon» de la tuta censo.
La plaŭzibla klarigo estas ke parto de tiuj kiuj deklaris scii Esperanton en 2011 alvenis al ĝi per la ekzameno kaj ĉesis uzi ĝin poste. La tempa koincido estas tre forta —la censa pinto falas meze de la ekzamena furoro—, sed konvenas diri kion ĝi ne pruvas: la censoj ne sekvas la samajn homojn, kaj ne permesas kontroli ĉu tiuj de 2011 estas la ekzamenitoj. Tio estas hipotezo, ne datumo.
Kaj ankaŭ la sinsekvo ne estas ĝuste tiu kiu ŝajnus. La censo de 2022 estis farita en oktobro, du monatojn antaŭ ol la Parlamento forigis la postulon: kiam oni kalkulis, jam de du jaroj estis amnestioj kaj la ekzamenoj estis disfalintaj, sed la postulo ankoraŭ ekzistis sur la papero.
Tio ne signifas ke nenio restis. Ĝi signifas ke atestilo ne estas parolanto, kio estas la fundamenta problemo de kalkuli kiom da homoj parolas Esperanton, kaj ke dekmiloj da ekzamenoj ne estas la sama nombro da esperantistoj: distingo kiun konvenas ke la movado faru antaŭ ol faru ĝin iu alia.
La ekzameno ankoraŭ ekzistas, malgraŭ tio kio estis publikigita
En aprilo de 2025, pluraj hungaraj amaskomunikiloj anoncis ke tiu estus la lasta jaro en kiu eblus fari la akreditititan ekzamenon pri esperanto (Eduline, 7-a de aprilo de 2025). La saman tagon, la Eszperantó Alapítvány malkonfirmis la novaĵon: post kunveno kun la direkcio de la Origó, la centro «retiris la antaŭan decidon» kaj konservus ĉiujare la eblon de la akreditita ekzameno ankaŭ en Esperanto. La sekvan tagon, Eduline malkonfirmis tion kion ĝi mem estis publikiginta: laŭ László Szilvási, de la Esperanto-Fondaĵo, la konfuzo venis de tio ke «la Origó nek forigis nek ĝisdatigis la malnovan novaĵon en sia retejo».
Venkis la malkonfirmo. La ekzamenkalendaro de la Origó por 2026 kunvokas esperanton en februaro kaj la 3-an de oktobro, kaj esperanto plu estas en la listo de akreditititaj lingvoj de la Eduka Oficejo. La ekzameno daŭras; kio jam ne ekzistas estas la kialo pro kiu miloj da homoj faris ĝin.
Pri kio estas ĝuste tiu ekzameno, en kio ĝi diferencas de la internacia atestilo de UEA kaj kion signifas «oficiala» en ĉiu kazo, ni verkis Ĉu eblas atesti la nivelon de esperanto?.
Kion ni ne scias
Restas malfermitaj demandoj kiujn la konsultitaj fontoj ne respondas, kaj pli valoras diri tion ol plenigi ilin.
Ni ne scias kiom da homoj el tiuj dekmiloj da ekzamenitoj plu uzas la lingvon, ĉar neniu sekvis ilin. Ni ne scias kiom fakturis la ekosistemo de lernejoj kaj intensivaj kursoj kiu kreskis ĉirkaŭ la ekzameno. Kaj ni ne scias kiu parto de la hodiaŭa hungara esperanto-movado venas de tie kaj kiu parto estis tie antaŭe.
Kion ni ja scias estas la ĝenerala formo de la fenomeno: ŝtato metis instigon, esperanto plenumis la postulojn por profiti ĝin, dekmiloj da homoj utiligis ĝin dum dudek jaroj, kaj kiam la instigo malaperis foriris preskaŭ ĉiuj.
Fontoj
- Oktatási Hivatal, statistikoj pri lingvoekzamenoj: nombro de ekzamenitoj laŭ lingvo kaj jaro, 2016-2025, la arkivita serio 2011-2020 kaj la sukcesprocentoj laŭ lingvo de 2018, 2019 kaj 2020.
- Dekreto 101/2020 (IV. 10.) de la Hungara Registaro, artikolo 6 (Nemzeti Jogszabálytár).
- Balázs Fajt, Mátyás Bánhegyi, Adél Vékási kaj Krisztina Cseppentő, «A nyelvvizsga-moratórium margójára», Modern Nyelvoktatás 2022/3-4, DOI 10.51139/monye.2022.3-4.71.91.
- Portfolio, «Szavazott a parlament: ezentúl a nyelvvizsga nem feltétele a diploma megszerzésének», 7-a de decembro de 2022.
- Eduline, «Drasztikusan visszaesett az eszperantóból nyelvvizsgázók száma…», 16-a de februaro de 2022, kaj «Idén lehet utoljára akkreditált nyelvvizsgát tenni…», 7-a de aprilo de 2025.
- Vasárnap, «Továbbra is lehet eszperantóból állami nyelvvizsgát tenni», 7-a de aprilo de 2025, kaj la korekto de Eduline, «Mégsem szűnik meg az akkreditált nyelvvizsga lehetősége eszperantóból», 8-a de aprilo de 2025.
- Nyelv és Tudomány, «Az élő eszperantó», pri la deklaro de la Lingvistika Instituto de la Hungara Scienca Akademio de la 6-a de januaro de 2004.
- ELTE Origó Nyelvi Centrum, ekzamenkalendaro de 2026, kaj Oktatási Hivatal, lingvoj de la akreditita sistemo.
- Idegennyelvi Továbbképző Központ, letero de András Galló al Oszkár Princz, 12-a de oktobro de 2001.
- Kronologio de esperanto kun hungaraj referencoj kaj censaj datumoj pri lingvoscio, Hungara Esperanto-Asocio.
- HVG, «A lakosság negyede állítja, hogy beszél angolul», 27-a de septembro de 2023, pri la lingvaj datumoj de la censo de 2022.
- Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio, n-ro 333 (novembro-decembro de 1997), n-ro 366 (majo-junio de 2004) kaj n-ro 390 (2010).
La fotografio de la konstruaĵo de la strato Rigó estas de Globetrotter19 kaj estas reproduktata laŭ licenco CC BY-SA 4.0.
Legi en:
Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.