Kial homoj forlasas la esperantismon

Ĝi okazas ofte, kaj en ĉiu ajn grupo: iu, kiu venadis, ĉesas veni. Tio estas la plej ordinara fenomeno de la esperantismo kaj la plej malbone esplorita, kvankam la movado priskribas ĝin jam de jarcento. Ni legis tion, kion pri ĝi diris Lanti en 1922, Kalocsay en 1971, Jordan en 1987, Carlevaro en 1999 kaj dekduo da aliaj, kaj ĉiuj montras al la sama afero: kion la homoj forlasas estas preskaŭ neniam la lingvo, sed la movado. La komunumo fakte havas tri verbojn por distingi la manierojn foriri, kaj unu el ili signifas reveni.

Karikaturo publikigita en la bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio en 2001: Onklo Sam montranta per la fingro, kun la devizo «KABEINTOJ DE LA MONDO, UNUIĜU!».

Kial ni publikigas tion ĉi. Arkivo, kiu konservas nur tiujn, kiuj restis, rakontas duonon de la historio. Ĉi tie ni dokumentas la alian duonon, kaj ne por lamenti pri ĝi: kiu foriras vidas aferojn, kiujn kiu restas ne vidas, kaj tio, kion skribas la foririntoj, estas fakte unu el la plej utilaj kritikoj, kiujn ni havas. El ĝi eliras du praktikaj konkludoj, kaj ambaŭ estas bonaj novaĵoj. La unua, ke forlasi la movadon ne estas forlasi la lingvon, kaj ke kiu foriras revenas pli ofte ol ni pensas. La dua, ke la motivo plej ripetata en jarcento da fontoj ne estas ke la homoj perdas la fidon, sed ke ene de la klubo estas nenio farebla en Esperanto — kaj tion ni ja povas ŝanĝi.

Tri malsamaj aferoj forlaseblaj

Esperanto havas vorton por foriri: kabei. Ĝi venas de la kaŝnomo de Kazimierz Bein, la plej bona prozisto de la unua generacio, kiu ĉirkaŭ 1911 malaperis el la movado sen doni klarigojn. Ke lingvo fabrikas verbon por la forlaso signifas, ke la forlaso estas sufiĉe ofta por bezoni unu.

La problemo estas, ke kabei amasigas ĉion en unusola vorto, kaj la dokumentitaj kazoj pruvas, ke ekzistas almenaŭ tri sendependaj aferoj, kiujn oni povas lasi:

la lingvo — ĉesi paroli kaj legi ĝin;
la organizaĵo — lasi la klubon, la federacion, la postenojn;
la afero — ĉesi kredi, ke Esperanto devas venki, aŭ ke la mondo havas «lingvan problemon», kiun Esperanto solvas.

Oni povas forlasi ilin aparte kaj en ajna ordo. Kiu ĉesas iri al la klubo povas plu legi en Esperanto dum tridek jaroj; kiu jam ne kredas je la fina venko povas esti la plej bona poeto de la lingvo. Vicigitaj, la kazoj, kiujn ni povis legi, desegnas ĉi tiun tipologion:

Vojo	Dokumentita kazo	Kion oni forlasas
Plena rompo	Kabe (ĉirkaŭ 1911)	lingvon kaj movadon
Ideologia rompo, lingvo netuŝita	Jorge Camacho (2013)	la aferon; plu verkas literaturon en ĝi
Diagnozo de malvenko	Tazio Carlevaro (1999)	la historian esperon; konservas la kulturan valoron
Institucia malkonektiĝo	Tibor Sekelj (1972-1982)	nur la organizaĵon; konservas lingvon kaj amikecojn
Foriro kaj reveno	Sten Johansson (70-aj kaj 80-aj jaroj)	ĉion, dum dek jaroj; poste reprenas la lingvon sed ne la movadon
Krizo kaj persona refondo	«H. Kristos» (1981)	la manieron aktivi, ne la aktivadon
Turno enen	Ken Miner (ekde la 60-aj jaroj)	la eksteran celon; restas kun la lingvo kaj la komunumo
Krizo solvita per fido	Trevor Steele (2011)	nenion: agnoskas la fiaskon kaj decidas daŭrigi
Drivo al la opozicio	Petro Stojan (stojani)	la aferon, sed restas proksime, kontraŭe
Rompo de la tuta kadro	Tsvi Sadan (2018)	la aktivismon kaj parton de sia lingva vivo
Rapida kaj moderna rompo	Derek Sivers (2010-aj jaroj)	ĉion, ses monatojn post ellerni ĝin

La demando «kial homoj kabeas?» do estas malbone farita. Ĝi kaŝas, ke malantaŭ unu sama malapero povas esti kontraŭaj decidoj.

Kion ni ne scias, kaj kial

Konvenas diri tion antaŭ ol daŭrigi: ĉi tiu artikolo kolektas tiujn, kiuj skribis. Kiu foriras silente — la grandega plimulto — lasas neniun spuron, kaj tial ĉio, kio sekvas, estas klinita al verkistoj, akademianoj kaj homoj kun tribuno. Pri la membro, kiu iun tagon ĉesas repagi la kotizon, ni scias nenion, kaj tio ne estas dato pri li: ĝi estas dato pri nia informiteco.

Walter Żelazny diris tion senkaŝe en La Ondo de Esperanto de aprilo 2000. Se li havus monon por elspezi por la fina venko, li skribis, li pagus sociologojn kaj politologojn por ke ili respondu demandojn kiel ĉi tiuj:

Kiom longe restas esperantisto en la oficiala Movado, kiam li/ŝi kabeas, pro kio? […] Kia estas la reala nombro de Esperantistoj, kiom da ili restas ekster la oficiala Movado? Pro kio la nombro de Esperantistoj stagnas de 80 jaroj?

Dek ses jarojn poste li denove plendis, ke neniu faris tiun studon. Laŭ nia scio, ĝi restas nefarita; sed ke ni ne trovis ĝin ne pruvas, ke ĝi ne ekzistas.

1922: Lanti kaj la barelo de la Danaidinoj

La plej malnova priskribo, kiun ni lokalizis, havas pli ol jarcenton. En «Vivantigi Esperanton» (1922), Eugène Adam, Lanti, demandas sin kiel eblas, ke oni vendis milionojn da lernolibroj kaj estas tiom malmultaj realaj uzantoj. La respondo estas listo de motivoj por foriri, kiun oni povus represi hodiaŭ:

tiuj, kiuj lernis ĝin pro modo kaj al kiuj la modo pasis;
tiuj, kiuj ne lernis ĝin sufiĉe bone, ĉar «Ĝi estas tiel facile lernebla! diras la troigemuloj»;
la internaciistoj, kiuj ne trovis okazon uzi ĝin kaj forlasis;
kaj tiuj, kiujn fortimigis la etoso:

La ridinda, fireligieca spirito, kiu antaŭmilite ĉiam prezidis en esperantaj manifestacioj, forpelis kelkajn revoluciulojn, kiuj ne volis partopreni en movado aspektanta kiel kvazaŭa «Salvarmeo».

Kaj la bildo, kiu resumas la tutan artikolon:

La ĝisnuna preskaŭ nur varba propagando similis la mitologian barelon de la Danaidinoj. Oni varbis, varbadis, sed la varbitoj nur transpasis la senfundan esperantan movadon.

Lanti ne estas neŭtrala observanto: li skribas kiel fondinto de SAT kaj la teksto finiĝas petante, ke la varbitoj aliĝu al SAT. Sed la diagnozo — ke la problemo ne estas enirigi homojn, sed ke ili foriras — ne dependas de la konkludo, kiun li tiras.

1971: dirita de la predikejo kaj dirita de Kalocsay

La Boletín de la hispana federacio de septembro-oktobro 1971 rakontas la 13-an provincan renkontiĝon de Barcelono, en Sant Cugat del Vallès, la 20-an de junio. Patro Casanoves predikis en Esperanto antaŭ pli ol tricent ĉeestantoj, per entuziasma prediko, en kiu li lasis fali jenon:

Sed tiel en la esperantista movado, kiel en la unuopaj esperantistoj, post la granda entuziasmo alvenis amara seniluziiĝo. […] Kiom da malnovaj esperantistoj, kiuj estis nuraj entuziasmuloj, hodiaŭ eĉ ne volas aŭdi la nomon de Esperanto!

Lia recepto estis esti «raciaj, ne nur entuziasmaj». Tio estas prediko, ne studo; sed ĝi pruvas, ke en 1971 la fenomenon oni konsideris konata eĉ en festa aranĝo.

Kelkajn monatojn poste, la sama bulteno reproduktas artikolon de Kálmán Kalocsay — unu el la grandaj nomoj de la Esperanta literaturo — pri la krizo de la libro, kaj tie aperas kaŭza ĉeno, kiu valoras kiel tuta traktaĵo:

Parte la lingv-instruistoj kulpas pri tio: ili tiom emfazas la eksterordinaran facilecon de la lingvo, ke iliaj lernantoj kredas, ke per la kurso ili jam lernis ĝin perfekte, kaj kiam ili, komencante legi, ne komprenas ion, ili seniluziiĝas kaj dizertas.

Tio estas: la propagando pri la facileco fabrikas dizertojn. Kaj kelkajn liniojn pli sube, pri la klubo:

Nenifaraj, krokodilantaj klubanoj baldaŭ ĉesas viziti la klubejon, la aktivigitaj, male, persistas.

La recepto de Kalocsay ne estas varbi pli da homoj, sed doni al ili ion farendan: komentataj legaĵoj, deklamoj, teatro. Li citis kiel ekzemplon la Rondon de Baghy, kie «la membroj sopire atendis la sekvan kunvenon».

1981: la fenomenologio de la dubo

En Kulturaj Kajeroj aperas tiujare «Kiam dubas esperantisto», subskribita de H. Kristos, kio ne estas studo sed io pli malofta kaj pli utila: la rakonto, en dua persono, pri kia estas interne esperantista krizo. La protagonisto dubas, timas esti renegato kaj konsultas la homojn ĉirkaŭ si.

Veterano de la klubo, esperantisto de kvindek jaroj, diras al li ion, kion li ne atendas:

Se vi iam ne plu amas Esperanton, ne hontu pri tio. […] Ne! Mi preferas vin eksesperantisto ol mola esperantisto.

Kaj lia iama instruisto respondas al li: «Nur stultuloj neniam dubas», kaj ke el tiu krizo eliros «bona, kompleta, hardita esperantisto… aŭ nenio».

La malnodo estas nek resti nek foriri. Li decidas daŭrigi, sed tute ŝanĝante la manieron: agi «sola, laŭ mia propra ritmo», ĉesi instrui, ĉesi fari interŝanĝojn, kaj diri al kiu ajn volas aŭskulti lin: «mi estas tia, mi faras tion; se tio interesas vin, bonvenon; se ne, lasu min, mi daŭrigas».

Tio estas kvara ebleco, kiu kutime restas ekster la listoj: ne forlasi la movadon, sed forlasi la manieron aparteni al ĝi.

1981-1982: du pliaj verboj kaj du kazoj

En la sama jaro Bernard Golden proponas en Literatura Foiro novan verbon surbaze de Petro Stojan, la granda bibliografo de la lingvo: stojani, «agi kiel Petro Stojan, kiu, estinte aktiva esperantisto, iom post iom adoptis vidpunktojn kontraŭajn al Esperanto kun la rezulto, ke li finfine fariĝis malesperantisto, sed sen plene forlasi la movadon». Foriri ne estas la sola elirejo: oni ankaŭ povas resti interne kiel kontraŭulo.

En 1982 Tibor Sekelj publikigas «Kial mi revenis al Esperanto». Li estis fondinta asociojn kaj estis inter la plej aktivaj, ĝis li koliziis kun la gvidantaro de UEA kaj konvinkiĝis, ke oni ne povas antaŭeniri «per la malnovaj, ŝtoniĝintaj metodoj». Lia konkludo:

Mi konkludis, ke mi ne venis al Esperantujo por batali kontraŭ aliaj esperantistoj, sed nur por Esperanto. […] Dum dek jaroj mi ne apartenis al ia organizaĵo; nur mi retenis miajn personajn rilatojn kaj volonte prelegis kiam ajn ia Esperanto-grupo min invitis.

Li revenis en 1982, kiam la gvidanto, kun kiu li koliziis, jam ne estis tie. Tio estas pura institucia malkonektiĝo, sen lingva nek homa malkonektiĝo.

Kaj en tiu sama jaro Zlatko Tišljar publikigas en la revuo Tempo «La rolo de mezkapabluloj en Esperanto-movado», kiu proponas malkomfortan klarigon pri kial foriras la kapablaj homoj: en malgranda mondo, li diras, la gvidajn postenojn okupas homoj de meza kapablo, kiuj en la granda socio gvidus nenion, kaj kiuj tial havas multon por perdi se eniras talento.

Tiuj talentitaj baldaŭ komprenas, ke iliaj valoroj havas multe pli da ŝanco esprimiĝi en la pli vasta nacia skalo ol en tiu sekte enfermita areo, kiun diktatoras unuopaj mezkapabluloj.

Ĝi estas malmola tezo kaj ni ne povas konsideri ĝin pruvita — Tišljar ne prezentas datumojn, sed interpreton —, sed ĝi havas la meriton klarigi elirejon, kiun la aliaj ne klarigas: tiun de kiu foriras ĉar oni ne lasas lin agi.

1987: Jordan faras el la fenomeno sociologion

La antropologo David K. Jordan, esperantisto, publikigas en 1987 Esperanto and Esperantism: Symbols and Motivations in a Movement for Linguistic Equality. Tie la kabeismo ĉesas esti anekdoto kaj fariĝas meĥanismo.

Lia tezo estas, ke la movado altiras du malsamajn publikojn — kiu venas pro la lingvo kaj kiu venas pro la afero — kaj ke la lokaj kluboj kutime organiziĝas ĉirkaŭ la dua:

Kabeismo represents the failure of the local movement to hold people like George, and their resultant disillusionment. The movement repels some of its most fluent members, who often come to it through the appeal of the language.

La kabeismo reprezentas la malsukceson de la loka movado reteni homojn kiel George, kaj la sekvan seniluziiĝon. La movado forpuŝas kelkajn el siaj plej flue parolantaj membroj, kiuj ofte venas al ĝi pro la allogo de la lingvo.

Kaj li reproduktas la leteron de informanto, «Ian», kiu estas la plej pura formulo, kiun ni trovis pri la tuta afero:

I am not bothered by the fact that chances for worldwide acceptance of Esperanto are practically nil, but by the fact that the Esperantists refuse to admit it, and instead pompously trumpet their slogans and that [vastly inflated] number of there being 15 million Esperantists in the world. […] We are a tiny, dispersed people with the arrogance of a world-conquering army. I love the language and like a lot of Esperantists…, but for my sanity I cannot remain much longer in the movement.

Min ne ĝenas, ke la ŝancoj de tutmonda akcepto de Esperanto estas praktike nulaj; min ĝenas, ke la esperantistoj rifuzas agnoski tion kaj anstataŭe pompe trumpetas siajn sloganojn kaj tiun [grandege plioftigitan] ciferon de dek kvin milionoj da esperantistoj en la mondo. […] Ni estas eta, disa popolo kun la aroganteco de mondkonkeranta armeo. Mi amas la lingvon kaj ŝatas multajn esperantistojn…, sed pro mia menssano mi ne povas resti multe pli longe en la movado.

La plej utila parto de Jordan, tamen, estas la priskribo de la meĥanismo de la klubo, kiu koincidas kun tiu de Kalocsay dek kvin jarojn pli frue kaj kun tiu de iu ajn, kiu iris al loka kunveno: kie estas multaj komencantoj, la intervenoj estas tradukataj al la landa lingvo, kaj la kompetenta parolanto enuas. Jordan priskribas tion kun preskaŭ kruela precizeco — kiam oni transiras al la angla, «la silenta maljunulo en la angulo reviviĝas kaj dominas la konversacion» — kaj konkludas, ke la flue parolantoj, tro bonaj por la klubo kaj tro malmulte konektitaj ekstere, estas «prime candidates for kabeismo».

Necesas diri, ke Jordan studas la klubojn de Usono en la okdekaj jaroj, kun iliaj propraj problemoj, kaj ke li mem tion limigas; etendi tion senplue al ĉie estus iri pli malproksimen ol la fonto diras.

1989: la klinika diagnozo de la loka grupo

Du jarojn poste, kaj denove en la bulteno de la hispana federacio, Bernard Golden publikigas «Diagnozo de malsanoj de la loka Esperanto-grupo». Ĝi estas listo de malsanoj: manko de mono, perdo de membroj, nekapablo varbi novajn, malbona etoso pro personaj konfliktoj kaj rivalecoj, troa krokodilado kaj manko de interesaj programoj. Kaj prognozo:

Organizaĵo, kiu ne sukcesas adaptiĝi al novaj cirkonstancoj, pravigas la mornan prognozon pri iompostioma vegetado kaj ŝtoniĝo.

Golden eĉ skribas, ke kiam la membroj ĉesas interesiĝi pri la celo kaj laboras nur por sia propra kontento, «oni rajtas nomi ilin sektanoj».

1999: Carlevaro agnoskas la malvenkon

Tazio Carlevaro, post kvardek tri jaroj da agado, publikigas Ĉu Esperanto postvivos la jaron 2045? Li estis, li skribas, esperantisto konvinkita, ke la mondo volas Esperanton kaj ke kiu ne subtenis ĝin, tio estis ĉar li ne konis la problemon. Li investis tempon, pasion kaj monon esperante, ke Esperanto akiros ian sendependan rolon en la kulturo, la scienco aŭ la internaciaj institucioj. Kaj li demandas sin:

Kio konkretiĝis? Nenio. Tiu estas fakto.

La konkludo estas la plej malmola el ĉiuj, kiujn ni legis:

Ni devas agnoski malvenkon.

Carlevaro prognozas, ke ĉirkaŭ 2045 la movado reduktiĝos al grupo da maljunuloj. Tio estas prognozo, ne datumo, kaj ĝi havas kontestantojn: Jorge Camacho citas ĝin ĝuste por diri, ke ĝi verŝajne eraras, ĉar dum la homoj bezonos certecojn, Esperanto plu altiros ilin. Kaj Carlevaro ankaŭ ne konkludas, ke la lingvo valoras nenion: li kvalifikas ĝin interesa kaj eĉ genia kreaĵo, kaj proponas konservi ties memoron.

2001: la federacio diskutas la vorton mem

Ĉi tie la debato fariĝas hejma. En la bulteno de la hispana federacio de septembro-oktobro 2001, Toño del Barrio ne atakas la fenomenon, sed la vorton. Li estis lasinta aliajn asociojn dum sia vivo — pro seniluziiĝo, pro manko de tempo, pro ŝanĝo de opinioj — kaj ĉiam kun malbona konscienco:

En nia lingvokomunumo aspektas alie: ŝajnas ke forlasi la movadon […] kvazaŭ havas prestiĝon. Oni ne seniluziiĝas: oni kabeas. Kaj tio alproksimigas la forestontojn al tiu «genia kaj neniam komprenata» majstro.

Kaj li finas: «Multaj forlasis kaj forlasos nian movadon, sed nur kabeis Kabe, kaj neniu scias kial». Li proponas enterigi la vorton en la tirkeston de la arkaikaj terminoj.

En tiu sama numero, la redakcio ilustris la paĝojn per la karikaturo, kiu kapas ĉi tiun artikolon, kaj per subskribo, kiu diris: «Kabeintoj bonvolu pendigi ĉi tie sian esperantan kostumon».

2011: Steele rigardas la foton de 1911

Trevor Steele komparas en Ĉu malesperi? la aŭstralian kongreson de 1911 kun tiu de 2011. La lingva bilanco favoras la nunon: tiu de 1911 okazis grandparte en la angla kaj tiu de 2011 estis tute en Esperanto. La socia bilanco, ne:

Niaj nunaj anoj estas malpli multaj kaj averaĝe pli maljunaj ol tiuj antaŭ cent jaroj, kaj la societa prestiĝo estas nun sendube malpli alta.

En 1911, li skribas, la kongreson patronis la guberniestro, episkopoj, ministroj kaj la urbestro, kaj eĉ la neesperantistoj konsideris memkomprenebla, ke la lingvo venkos. Cent jarojn poste, «Esperanto ŝajnas senperspektiva hobio de manpleno da homoj, kiuj pensas eble idealisme, sed ne realisme».

Kaj tiam li faras la demandon de la titolo: ĉu necesas rezigni? Lia respondo estas ke ne, kaj ĝi estas honesta ĝis la fino pri tio, sur kio ĝi baziĝas:

Mi havas kvazaŭreligian fidon, ke jes ja iam Esperanto […] estos akceptita por la rolo intencita de ĝia aŭtoro.

Steele estas la kontraŭa kazo al Carlevaro kun la samaj datumoj antaŭ si: la sama diagnozo, solvita per fido, ne per revizio.

2013: Camacho kaj la zombia lingvo

La plej citata teksto de ĉi tiu serio estas de Jorge Camacho: «La zombia lingvo» (Libera Folio, majo 2013), ampleksigita kiel «Motivoj por ne kabei» (Beletra Almanako 19, 2014). La centra bildo estas, ke strukturo povas plu moviĝi longe post kiam ĝi malpleniĝis:

Ni esperantumas simile kiel antaŭ 50, 75 aŭ eĉ 100 jaroj […], kvankam kerne ĝi jam mortis antaŭ tre longe, kaj nur niaj aktivaĵoj plu tenas ĝin viva, fikcie, inercie, zombie (sen)viva.

Kion faras Camacho, tamen, estas ne kabei: li plu verkas literaturon en Esperanto kaj diras, ke li plu uzos la lingvon kiel li uzas la finnan, la anglan, la francan, la portugalan aŭ la ĉinan. Kion li forlasas estas la devo pravigi ĝin. Lia teksto meritas propran artikolon, kaj ĝi havas ĝin: la zombia lingvo trairas la dudek jarojn dum kiuj Camacho diradis ĝuste tion, de 1999 ĝis 2017, neniam vere forirante.

2018 kaj poste: plenaj rompoj kaj rapidaj rompoj

Tsvi Sadan estis elektita membro de la Akademio de Esperanto en 2013; la registro de la Akademio diras, ke li eksiĝis la 26-an de julio 2018. En posteraj tekstoj li klarigas, ke tio estis parto de multe pli vasta ŝanĝo: ne estas, ke la movado seniluziigis lin, sed ke li ĉesis kunhavi la kadron, kiu igis tion grava por li.

Ne ĉiu revizio finiĝas per eliro. Ken Miner, kiu estis lerninta la lingvon ĉirkaŭ la dek-kvara jaraĝo, rakontas, ke jam ekde la sesdekaj jaroj li estis elektinta «acknowledge the futility of getting the language “recognized” and simply nurture the language and its community of speakers» — agnoski la vanecon de atingi, ke la lingvo estu «rekonata», kaj simple prizorgi la lingvon kaj ĝian komunumon de parolantoj. Tio estas la sama operacio, kiun poste faros Camacho aŭ Johansson, sed farita antaŭ la krizo kaj sen rompi ion ajn.

Kaj estas la moderna kaj akcelita kazo de Derek Sivers, kiu studis Esperanton ses monatojn ĝis paroli ĝin, aliĝis al internacia kongreso en Seulo kaj eliris el ĝi la saman tagon:

I went into the conference, and was immediately disappointed. […] And so I left and never spoke Esperanto again. I feel bad saying that I liked the language but not its speakers. I feel like it’s my fault.

Mi eniris la kongreson kaj tuj seniluziiĝis. […] Kaj tiel mi foriris kaj neniam plu parolis Esperanton. Mi hontas diri, ke mi ŝatis la lingvon sed ne ĝiajn parolantojn. Mi sentas, ke la kulpo estas mia.

Sivers priskribas la ĉeestantojn malmilde kaj sen ia ajn pretendo pri objektiveco — «hippie Klingon», li eĉ diras —, kaj li mem agnoskas, ke eble la problemo estis li. Kiel priskribo de la movado ĝi valoras nenion; kiel atesto pri kiel rompiĝas la ligo inter lingvo kaj ĝia komunumo, ĝi estas preciza kaj tute freŝa.

La respondo al kiu foriras

Ŝablono, kiu aperas en preskaŭ ĉiuj ĉi tiuj historioj, estas kion faras la movado kiam iu foriras. Ni vidis kvar malsamajn reagojn en la fontoj:

La honto. La protagonisto de 1981 timas senti sin «renegato», kaj la respondo de la veterano — «ne hontu pri tio» — estas skribita ĝuste ĉar tiu honto ekzistis.

La prestiĝo. Toño del Barrio priskribas la kontraŭan meĥanismon dudek jarojn poste: diri kabei anstataŭ «mi seniluziiĝis» konvertas la forlason en geston kun genealogio.

La persona atako. Kiam Christopher Culver publikigis en 2005 eseon klarigantan kial li forlasas la movadon — li asertis, ke la interna kulturo de Esperantujo, kun sia malaprobo de la krokodilado, koliziis kun la esperantista diskurso favora al la lingva diverseco —, parto de la publika respondo ne diskutis liajn argumentojn sed liajn motivojn, atribuante ilin al frustritaj personaj ambicioj ene de la junularaj organizaĵoj. Ĉu li pravis aŭ ne en la fundo, respondi al kritiko parolante pri la biografio de kiu ĝin faras estas maniero ne respondi ĝin.

La silento. Verŝajne la plej kutima, kvankam laŭdifine ni ne povas kalkuli ĝin, ĉar ĝi lasas neniun dokumenton: la membro, kiu malaperas kaj al kiu neniu telefonas. Pri ĝi ni havas neniun fonton, ĝuste ĉar ĝi generas neniun.

Kion precize oni ĉesas kredi kiam oni foriras

Kunmetante la kazojn, kion oni perdas estas malofte ĉio samtempe. Kion oni perdas, normale en ĉi tiu ordo, estas:

ke venos la fina venko;
ke ekzistas «tutmonda lingva problemo» kaj ke Esperanto estas la solvo;
ke la ciferoj pri parolantoj, kiujn oni ripetas, estas veraj;
ke la lingvo estas tiel facila kiel diras la propagando;
ke la esperantistoj kunhavas apartajn valorojn;
ke la institucioj de la movado meritas la tempon dediĉatan al ili;
ke paroli la lingvon devigas disvastigi ĝin.

Kaj nur je la fino, kaj en malmultaj kazoj, ke la lingvo havas ian intereson. Kabe estas escepta ĝuste pro tio, kaj ne pro tio, ke li foriris.

Estas interesa malsimetrio en ĉio ĉi: la movado havas vorton por kiu foriras, havas alian por kiu restas sed kontraŭe, kaj preskaŭ neniu memoras la trian. Ĉar ekzistas tria. Sten Johansson, hodiaŭ unu el la gravaj originalaj verkistoj de la lingvo, rakontas, ke li aktivis en la junulara movado, ke la movado ne vere interesis lin kaj li lasis ĝin; kaj ĉar tiam lingvo kaj movado estis kunigitaj en lia menso, li lasis ankaŭ la lingvon:

Do mi kabeis kaj restis kabea dum dek jaroj.

Kio revenigis lin ne estis iu varbkampanjo nek iu kongreso. Estis retrovi malnovan korespondamikon, la brazilanon Paulo Sérgio Viana, kiu instigis lin traduki kaj poste verki:

Per tio mi fakte mal-kabeis.

Nia legado

Ĝis ĉi tie, la fontoj. Kio venas nun estas nia interpreto kaj estas markita kiel tia.

Se kion la homoj forlasas estas preskaŭ ĉiam la movado kaj preskaŭ neniam la lingvo, tiam kalkuli la forirantojn kiel perdojn estas kalkuli malbone. Movado, kiu akceptas kiel bonan, ke iu ĉesu esti aktivulo kaj restu nur parolanto, verŝajne konservos pli da lingvo, kvankam ĝi konservos malpli da “esperantistoj”. La kazoj de Sekelj kaj Johansson krome montras ion praktikan: kiu foriras ne ĉiam foriras por ĉiam, kaj ambaŭ revenis pro konkreta persono, ne pro kampanjo.

Kaj estas leciono, kiu venas de Kalocsay kaj de Jordan samtempe, apartigitaj de dek kvin jaroj kaj de oceano, kaj kiu estas la plej facile aplikebla morgaŭ: la homoj ne ĉesas veni ĉar la klubo ne varbas sufiĉe, sed ĉar ene de la klubo estas nenio farebla en Esperanto. Ambaŭ priskribis la saman meĥanismon — la komencanto seniluziiĝas kiam li malkovras, ke li ne komprenas; la bona parolanto enuas kiam ĉio estas tradukata — kaj ambaŭ proponis la saman rimedon, kiu estas doni al ili ion farendan per la lingvo anstataŭ pri la lingvo.

Fontoj

Lanti, E. «Vivantigi Esperanton» (1922), en Vortoj de Kamarado E. Lanti. Teksto konsultita en la Tekstaro de Esperanto.
Casanoves, C.M.F. Prediko en la 13-a Provinca Esperantista Renkontiĝo de Barcelono, Sant Cugat del Vallès, la 20-an de junio 1971, laŭ la kroniko de la Boletín de la Federación Española de Esperanto n-ro 187 (septembro-oktobro 1971), p. 20-21.
Kalocsay, Kálmán. «Kion fari por la Esperanta literaturo», publikigita originale en Hungara Vivo n-ro 3/1971 kaj reproduktita en la Boletín de la Federación Española de Esperanto n-ro 192 (julio-aŭgusto 1972), p. 3-5.
Kristos, H. «Kiam dubas esperantisto», Kulturaj Kajeroj 1981/2. PDF en Bitarkivo. Ni ne identigis, kiu staras malantaŭ la nomo.
Golden, Bernard. Propono de la verbo stojani, Literatura Foiro n-ro 70 (1981), p. 13. Ni ne vidis la numeron de Literatura Foiro: la difinon ni citas laŭ la noto, kiun dediĉas al ĝi La Ondo de Esperanto n-ro 5-6 de 2009, p. 21.
Sekelj, Tibor. «Kial mi revenis al Esperanto», The Australian Esperantist n-ro 199 (279), septembro 1982. PDF de la Aŭstralia Esperanto-Asocio. La citaĵoj estas prenitaj el la OCR-teksto de la faksimilo kaj la evidentaj rekonaj eraroj estas korektitaj.
Tišljar, Zlatko. «La rolo de mezkapabluloj en Esperanto-movado», Tempo, 1982, republikigita de Libera Folio la 9-an de septembro 2020.
Jordan, David K. «Esperanto and Esperantism: Symbols and Motivations in a Movement for Linguistic Equality», Language Problems & Language Planning 11(1), 1987. Plena teksto ĉe la University of California, San Diego.
Golden, Bernard. «Diagnozo de malsanoj de la loka Esperanto-grupo», Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio n-ro 292-293 (oktobro-decembro 1989), p. 11. PDF en Bitoteko.
Carlevaro, Tazio. Ĉu Esperanto postvivos la jaron 2045? PDF ĉe satesperanto.org.
Żelazny, Walter. «Pri la rilatoj inter inteligencio kaj plebo en la Movado», La Ondo de Esperanto 2000, n-ro 4 (66), kun la sekcio «Pro kio Kabe kabeis?». Plena numero.
Del Barrio, Toño. Artikolo pri la uzo de la verbo kabei, HEF-Bulteno n-ro 352 (septembro-oktobro 2001), p. 20-21. El tiu numero venas ankaŭ la karikaturo, kiu ilustras la artikolon.
Steele, Trevor. «Ĉu malesperi?», La Ondo de Esperanto, oktobro 2011. Teksto ĉe sezonoj.ru.
Camacho, Jorge. «La zombia lingvo», Libera Folio, la 9-an de majo 2013 (kopio de Internet Archive; la originala URL jam ne respondas), kaj la ampleksigita versio «Motivoj por ne kabei», Beletra Almanako 19, februaro 2014. Ni citas laŭ la kompleta kopio publikigita de la aŭtoro en sia blogo; ni ne vidis la presitan ekzempleron de Beletra Almanako.
Akademio de Esperanto. Registro de eksmembroj kaj ekskorespondantoj, por la dato de eksiĝo de Tsvi Sadan.
Culver, Christopher. «Why Esperanto Suppresses Language Diversity: Thoughts on Leaving the Esperanto Movement» (2005). La originalo jam ne estas en lia retejo; ni konas ĝin per la samtempa diskuto ĉe Languagehat, kiu reproduktas argumentojn el ĝi kaj kie troviĝas la respondoj, kiujn ni komentas.
Sivers, Derek. «Esperanto, Toki Pona, Swahili, Indonesian».
Johansson, Sten. «Mia verkado», prelego de la 7-a de septembro 2019 reproduktita en Ora Ĵurnalo n-ro 21. PDF de la klubo de Gotenburgo.
Miner, Ken. «Esperanto: some observations of a speaker-linguist» (2015), por la turno enen ekde la sesdekaj jaroj.

La bultenoj de la hispana federacio estas konsultitaj en la faksimiloj kaj la OCR de la Gazetoteko, ene de la esplorarkivo de la grupo. Ĉiuj tradukoj el aliaj lingvoj estas niaj.

Vidu ankaŭ

Legi en:

Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.