Historio de Esperanto en Valencio

La komenca jaro estas 1903, kaj du aferoj okazas samtempe.

Unuflanke fondiĝas la Valencia Esperanto-Grupo. Ĝin kunfondis Fernando Soler Valls, Román Ayza kaj Rafael Duyós Sedó: unu telegrafisto kaj du militistoj. El tiu grupo devenas, sen interrompo de jura ento tra la jarcento sed kun ĉiuj interrompoj kiujn rakontas ĉi tiu paĝo, la asocio kiu hodiaŭ okupiĝas pri ĉi tiu retejo.

Aliflanke, la 1-an de februaro de 1903, en Valencio, fondiĝas la Hispana Societo por la Propagando de Esperanto. Baldaŭ poste la esperantistoj de San Sebastián kaj de Barcelono petas al ĝi organizi la 5-an Universalan Kongreson de Esperanto. La societo taksas ke por la lingvo estas pli bone fari ĝin en Barcelono kaj petas ĝin por tiu urbo. La malavareco kostas al ĝi kare: fine de la kongreso, la barcelona organiza komitato rompas la dependecon de la societo kaj fondiĝas la Kataluna Esperanto-Federacio. La fonto nomas tion, senĉirkaŭfraze, «la unua skismo». La valencia societo daŭras ĝis kiam la Unua Mondmilito forbalaas preskaŭ ĉiujn regionajn organizojn.

La tiamaj fontoj ne lokigas ĝin same. La Suno Hispana, kiu aperis en Valencio kaj prezentis sin kiel «Organo de la sociedad Española para la propagación del Esperanto», publikigas en la n-ro 1 (oktobro 1903) la protokolon de estrara kunsido okazinta en Murcio la 7-an de junio 1903, kaj en la n-ro 16 (aprilo 1905) nomas kiel prezidanton la arbarinĝenieron Ricardo Codorniú, loĝantan en Murcio, kaj kiel sekretarion la patron Antonio Guinart, de la Piaj Lernejoj de Valencio. La daton kaj la urbon de la fondiĝo, la 1-an de februaro 1903 en Valencio, donas la kroniko de 1934.

Fontoj: Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 34, marto de 1934, sekcio «Faktoj sen komentarioj» (sen subskribo); La Suno Hispana n-ro 1 (oktobro 1903) kaj 16 (aprilo 1905); Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo. La jaro 1903 kaj la nomoj de la tri kunfondintoj venas el la dokumentaro de la Fondaĵo Esperanto de la Valencia Komunumo.

Kiam Soler Valls iĝis esperantisto? Ĉi tie estas tri datoj kaj ni ne povas elekti unu. La historio de la Fondaĵo faras lin kunfondinto de la grupo en 1903. La nekrologo verkita de lia filo faras lin esperantisto ekde 1904. Kaj li mem, intervjuita en 1951, rakontis ke li ekkonis la lingvon somere de 1905, en Enguera, kie li servis kiel telegrafisto, kiam la generalstaba kolonelo Román Ayza donis al li dupaĝan flugfolion kun la dek ses reguloj.

Inter la unuaj hispanaj esperantistoj estas valencianoj kaj homoj kiuj tra tie pasas: la militistoj Augusto Jiménez Loira kaj Rafael Duyós, la piarista patro Guinart i Garrigós, la majoro Miguel Elizaicín en Alacant kaj, en Madrido, Joaquín Arce Bodega, bibliotekisto de la Senato kaj unua disvastiganto de la gramatiko de Zamenhof.

En septembro de 1906 la urbaj ĵurnaloj jam traktas ĝin kiel institucion. La 21-an de septembro: «queda establecido en la calle de la Paz, 20, 3.º, el domicilio social del grupo esperantista de Valencia», kaj oni kunvokas ĝeneralan kunvenon por prepari la bibliotekon kaj la Akademion de la internacia lingvo.

La sekvan tagon, alia ĵurnalo donas ĝian dimension: la grupon formas «más de cien individuos», kies direktoro estas la patro Guinart, el la Piaj Lernejoj, kaj tie aperas Jiménez Loira kiel «dekano de la valenciaj esperantistoj». Oni pensas peti klasĉambron en la Universitato kaj oni anoncas ke baldaŭ konstituiĝos centroj en Benicarló, Alcalà de Xivert kaj Vinaròs.

Fontoj: La Correspondencia de Valencia, 21-a de septembro de 1906; Las Provincias, 22-a de septembro de 1906.

Pri la patro Guinart, posta kroniko de la Federacio diras ke li estis «tiu kiu unue enkondukis Esperanton en Valencion». La Piaj Lernejoj estos, laŭ la vortoj de la kongreso de 1923, «la nesto de Esperanto en Valencio».

En decembro de 1908 la grupo nomumas Alfonso Sabadell sia reprezentanto en Barcelono, por prepari la formalaĵojn per kiuj Valencio akceptos la kongresanojn la sekvan jaron (La Correspondencia de Valencia, 20-a de decembro de 1908).

La grupo de la ĉefurbo ne restis en la ĉefurbo. Rakonto publikigita de la paĝo ABRIL Benicarló rakontas kiel la lingvo disvastiĝis tra la resto de la teritorio ekde 1905: la militistoj Jiménez Loira kaj la kapitano Rafael Duyós, la piaristoj Guinart kaj Garrigós en Valencio kaj la tiama majoro Miguel de Elizaicín en Alacant; en Castelló, la advokato José Seijas, kaj en Simat de la Valldigna, Julio Morató, kiuj tie fondis gravajn grupojn.

La metodo estis iri tien kaj paroli. Laŭ tiu rakonto, Ayza kaj Loira vojaĝis al Benicarló kaj Vinaròs kaj lasis starigitaj du novajn grupojn post siaj paroladoj; la advokato Andrés Piñó faris prelegon en Alcalà de Xivert; kaj la sukceso estis tia ke Jiménez Loira ekloĝis en Benicarló dum kelka tempo, kun la sola celo instrui Esperanton.

Tiu lasta afero ne estas nur buŝa tradicio: la du ĵurnaloj de Valencio ĝin anoncis aparte en la sama semajnfino de septembro de 1906. La Correspondencia de Valencia de la 21-a: «Tenemos noticias de la próxima formación de grupos esperantistas en Castellón, Benicarló y Alcalá de Chisvert». Kaj Las Provincias de la sekva tago aldonis Vinaròs. La kroniko de Benicarló kaj la gazetaro de la ĉefurbo, skribitaj kun pli ol jarcento da diferenco, diras la samon.

«Grupo esperantista · Benicarló»: la surskribo estas sur la sama kartono de la fotografio. Disvastigita de la paĝo ABRIL Benicarló la 30-an de januaro de 2024.

De kie tio venas. La teksto devenas de afiŝo de la Facebook-paĝo ABRIL Benicarló de la 30-a de januaro de 2024, kiu ne citas siajn fontojn. Ni komparis ĝin kun tio, kion ni ja havas: Jiménez Loira, Duyós, Guinart, Elizaicín kaj Piñó ĉiuj aperas en nia korpuso, kaj la grupoj de Castelló, Benicarló, Alcalà kaj Vinaròs estas en la gazetaro de 1906. José Seijas kaj Julio Morató, male, ni ne povis konfirmi ilin ie ajn alie: ili iras kun la kredito de tiu paĝo kaj nenio pli.

Tiun saman jaron Soler Valls publikigas en Enguera Esperanto al alcance de todos, la gramatikon kiu estos reeldonata dum pli ol duonjarcento. La dua eldono (1910) gajnis arĝentan medalon en la Regiona Ekspozicio de Valencio de 1909. La dek-dua kaj lasta, postmorta, estas de 1976: ĝin eldonis lia filo.

La budo de la Regiona Ekspozicio

«La Valencia Esperantista Grupo en la Regiona Ekspozicio»: la kroniko de La Suno Hispana (jaro VI, n-ro 69, septembro de 1909) kiu priskribas la budon, reproduktita en la Boletín n-ro 115 de majo-junio de 1959 kun la titolo «…kaj nun, kvindek jarojn poste, nia fervoro —spitante la tempon— ne velkas!».

La Urbodomo de Valencio subvenciis la grupon de antaŭ du jaroj —tio estas, ekde 1907—, cedis al ĝi kvardek-kvadratmetran salonon en sia palaco de la Regiona Ekspozicio kaj krome donis monhelpon. «Jen kiamaniere Esperanto eniĝas en la oficialan vivon», skribis la revuo.

En angulo, aranĝita kiel honora loko, portreto de Zamenhof kun la standardo kaj laŭrobranĉoj, kaj sub ĝi kelkaj poŝtkartoj liaj al valenciaj samideanoj. Laŭlonge de la kvar muroj, la libraro —kun la plena kolekto de la eldonejo Hachette—; super ĝi, kvar vicoj da poŝtkartoj ricevitaj de valenciaj samideanoj, ordigitaj laŭ fakoj; kaj super ili, alnajlita, preskaŭ la tuta esperanta gazetaro: cent kvardek du malsamaj periodaĵoj. Ses karteloj: du kun la alfabeto kaj la karakterizaj finaĵoj, kvar kun pensoj hispane kaj esperante. En la angulo kontraŭa al la portreto, la dokumentoj pri la Barcelona Kongreso.

Sur la okcidenta fenestrego, drapirita per verda ŝtofo, afiŝoj de la Ĝeneva kongreso kaj de la Bukareŝta nacia kongreso, tiuj de la Valenciaj foiroj eldonitaj de la Urbestraro, tiu de la muzika konkurso de la Konservatorio, fotografaĵoj de la kongresanoj de Boulogne-sur-Mer kaj Kembriĝo, la propagandilo de la Ekspozicio eldonita esperante de ĝia propra komitato kaj, meze el ĉiuj, tiu de la Barcelona Kongreso. Kaj komercaĵoj kun esperanta marko: likvoro «Esperanto», kul-mortigaj pasteloj kaj oranĝoj «Zamenhof» kaj «Verda Stelo».

Supre sur la muroj, diversnaciaj flagoj kvazaŭ tapetoj; meze de la salono, tablo plena de propagandiloj kaj aliĝiloj; sur la plafono, granda verda kvinpinta stelo; en kvin kvazaŭpergamenoj ĉirkaŭataj de laŭrobranĉoj, la memoro de la kvin ĝisnunaj universalaj kongresoj; kaj super la pordoj, la surskribo ESPERANTO LINGVO INTERNACIA. La regantaj koloroj, verda kaj blanka. La salono estis inter tiu de la Institucio por la Instruado de la Virino kaj tiu de la Lernejo de surdmutuloj kaj blinduloj.

La kroniko finas dankante, eksplicite, al José Aguilar Blanch, «la senlaca eks-urbkonsilanto», pro tio ke li sukcesis konduki Esperanton en la oficialan vivon de la urbo.

Fonto: «La Valencia Grupo Esperantista en ĝia Regiona Ekspozicio», La Suno Hispana, jaro VI, n-ro 69, septembro 1909, p. 120-121. Reproduktita, resumita, en la Boletín n-ro 115 de majo-junio 1959.

La postkongreso, tagon post tago

Post la fino de la 5-a Universala Kongreso de Barcelono, Zamenhof venis al Valencio. La rakonto kiu sekvas estas tiu de la samtempa kroniko de La Suno Hispana, reprenita duonjarcenton poste de la Boletín n-ro 118 (novembro-decembro de 1959).

Mardo, 14-a de septembro. La Norda Stacidomo plenplena. Tie atendas la urbestro —José Maestre; la kompilaĵo de 1959 diras «Pedro Aliaga», kaj eraras— kun urbkonsilanoj, kaj la sinjoro Trenor, prezidanto de la Komitato de la Regiona Ekspozicio. El la trajno malsupreniras Zamenhof kaj lia edzino —ŝi ricevas florbukedon el la manoj de la urbestro—, la generalo Sébert, Moscheles, Bourlet, direktoro de La Revuo, kaj la barono de Menil. La municipa muzikbando ludas La Esperon. La aŭtoj trairas la centron inter aplaŭdoj ĝis la Hotelo Palace, ĉe la strato de la Pau, kie Zamenhof devas eliri al la balkono por saluti; ĉe la flankoj pendas du floraj tapiŝoj kun la devizoj «Vivu Zamenhof» kaj «Vivu Esperanto».

Posttagmeze, malfermo de la postkongreso en la teatro de la Ekspozicio, kun la himno de la Ekspozicio —tiu kiu hodiaŭ estas oficiala himno de la Valencia Komunumo; la Boletín jam notis tion piedpaĝe en 1959— ludata de la municipa muzikbando kaj kantata de la korusoj de la popolaj societoj «Vega» kaj «Micalet». Oficiale salutas V. Inglada, prezidanto de la Grupo de Valencio. La urbestro —tradukita de sinjoro Marzal— asertas ke la Urbodomo de Valencio estas la unua de Hispanio kiu oficiale subtenis Esperanton. Parolas Zamenhof; lin tradukas Inglada. Poste, Aida en la Teatro-Cirko.

Merkredo, 15-a. Vizito al la urbo kaj al la haveno. Zamenhof, kun Sébert, Ayza, Inglada kaj la urbkonsilano doktoro Aguilar Blanch, faras la oficialan viziton al la aŭtoritatoj kaj pasas tra la Paleontologia Muzeo kaj la Konservatorio. Je la sepa kaj duono, sesio de la postkongreso: oni legas leteron de R. Codorniú kiu anoncas ke la Registaro nomumos Zamenhof komandoro de la Ordeno de Isabel la Katolika. Salutas Ferri, la fraŭlino Julia Lacruz, Bourlet, la patro Guinart, la doktoro Mibs, la kapitano Perogordo —pioniro de la balonflugado, kiu estis parolinta en Esperanto de unu balono al alia— kaj Alfonso Sabadell, vicprezidanto de la kongreso de Barcelono. Inglada improvizas versojn kiuj komenciĝas «En urb’ de la floroj». Nokte, La Bohème; la artfajraĵoj kun surskriboj en Esperanto estis nuligitaj pro la pluvo.

Ĵaŭdo, 16-a. Ekskurso al Sagunt. Dum oni vizitis la ruinojn de la kastelo, parto de la murego falis sur kvin kongresanojn; estis nur unu vundito, kiun prizorgis la loka Ruĝa Kruco dum la kapitano Perogordo servis kiel interpretisto inter la vundito kaj la kuracisto. Pri la servo kiun tie faris Esperanto oni raportis oficiale.

Tiun saman tagon, dum la aliaj estis en Sagunto, familio petis al Zamenhof ke li operaciu je la okuloj malsanulon, kiun aliaj kuracistoj jam vane kuracis. Li havis nek ĉambron nek instrumentojn; la doktoro Aguilar Blanch, ankaŭ okulisto, cedis al li konsultejon kaj instrumentojn. La operacio bone sukcesis. Zamenhof ne volis akcepti ian ajn pagon kaj, antaŭ la insisto, akceptis la honorarion kaj donis ĝin al la Grupo de Valencio. Posttagmeze, tagmanĝo de la Urbodomo en la Municipa Palaco de la Ekspozicio kaj balo en la Granda Kazino.

Vendredo, 17-a, je la naŭa matene. Adiaŭo en la Norda Stacidomo. Kiam la trajno ekiris, Klara Zamenhof ĵetis rozon tra la fenestreto al Inglada.

Kiom da homoj ĉeestis? La fontoj ne interkonsentas: la kroniko de Gazetoteko parolas pri ducent esperantistoj en la ekskurso al Sagunt; Fernando Soler Valls, kiu tie estis, memoris en 1951 «tricent samideanojn»; kaj la kalkulo kiun ni donis en nia paĝo pri la stratoj distingas 102 kongresanojn alvenintajn el Barcelono disde ĉirkaŭ tricent pliaj venintaj de aliaj lokoj.

Kaj la akcidento? La raporto, kiun kapitano Perogordo subskribis la 29-an de septembro 1909, diras ke la remparo cedis «trenante kvin; du virinojn kaj tri virojn», kaj ke serioze vundita estis nur unu. La du urbaj ĵurnaloj aldonas ke ĝi cedis ĉar oni apogis sin sur ĝi. Ĉio tio, en «Zamenhof en Valencio».

El tiuj jaroj restas nomoj kiuj poste ne plu reaperas: la generalo Luis Moncada, kiu prezidis la Grupon de Valencio ekde 1906 kaj mortis en 1908, kaj Román Ayza, leŭtenant-kolonelo de la Stabo kaj instruisto de Esperanto —la fontoj de tiuj jaroj foje nomas lin Ramón—. Kaj la movado disvastiĝas al Castelló, Alacant, Alcoi, Utiel, Enguera, Carcaixent, Llíria, Elx, Borriana, Vinaròs kaj Benicarló.

• 1911. La Gaceta de Madrid publikigas reĝan ordonon kiu permesas Esperanto-kursojn en la oficialaj lernejoj, gvidatajn de instruistoj nomumitaj de la esperantistaj asocioj; oficiala instruado, laŭ ĝi, «sería prematura» (estus tro frua). Tiun saman jaron la programo de la Foiro de Valencio estas presita en la hispana, la franca kaj Esperanto.
• 26-a de februaro de 1912. Esperantista vespero kun José Martínez Aloy kaj la urbkonsilano Enrique de Alzaga, kun poeziaj deklamoj en Esperanto fare de bona aro da fraŭlinoj de la urbo (Las Provincias).
• 1913. Oni denove eldonas la revuon El Sol Español.
• 14-a de decembro de 1914. Ĵurnalo de Alacant konfirmas la ricevon de la Boletín de la Federación Esperantista Levantina kaj resumas ĝian enhavon: malgraŭ la milito, Esperanto vivas «en Valencia, en Carcagente, en Cheste, en Chiva, en Alcalá de Chivert»; du rusoj faras prelegojn en Valencio kaj en Alacant; kaj progresas la esperantista grupo starigita en la punkarcero de Sant Miquel dels Reis (El Tiempo).
• 1916. Valencia partopreno en la 7-a Kongreso de la Kataluna Federacio, en Reus.
• 1917. Mortas Zamenhof. La grupo de Valencio, kiel ĉiuj de Hispanio, dediĉas al li sesion.
• 1918. Manuel Caplliure Ballester komencas la kursojn de Esperanto en la Instituto de Lingvoj de la Universitato de Valencio. Estas la eniro de la lingvo en la universitaton de la urbo, kaj ĝi daŭros jardekojn: en la dudekaj jaroj oni ankoraŭ instruis ilin, kun studentoj stipendiitaj de la Komerca Ĉambro kaj tiu de Navigado. Vicente Olcina eĉ direktis katedron de Esperanto en la malnova Universitato de Valencio.

La 12-an de novembro de 1922, en la Scienca Ateneo, kunveno decidas fari en Valencio kongreson de iberiaj esperantistoj la sekvan majon. Inter tiuj kiuj ĝin antaŭenpuŝas estas Manuel Caplliure, instruisto; José Ventura, licenciulo pri Sciencoj; Aurelio Yanguas, prokuroro, kaj la doktoro Daniel Llorens, kuracisto de Pedralba (Hispana Esperantisto n-ro 61).

La kongreso okazis de la 17-a ĝis la 20-a de majo de 1923, sub la honora prezido de Alfonso la 13-a. La oficiala programo diras:

• Tago 17-a, je la deka matene, akcepto en la Esperantista Grupo Valencio, strato del Mar, 23; je la kvara posttagmeze, solena inaŭgura sesio en la Aŭlo Magna de la Universitato, kun la Municipa Muzikbando cedita de la Urbodomo kaj inaŭgura parolado de la profesoro Won Kenn, reprezentanto de diversaj ĉinaj korporacioj.
• Tago 18-a, unua labora sesio en la Scienca Ateneo; je la sesa, oficiala refreŝigo de la Urbodomo en la Municipa Palaco de la Ekspozicio.
• Tago 19-a, dua labora sesio.
• Tago 20-a, meso en la preĝejo de la Piaj Lernejoj kun prediko en Esperanto de la patro Mojado, el Madrido, kaj, tuj poste, en la aŭditorio de la Kolegio Andresià, malkovro de la marmora memortabulo kiun la Esperantista Grupo Valencio dediĉas al la Piaj Lernejoj «kiel memoraĵon de la nesto de Esperanto en Valencio».

Fonto: Kongresa Bulteno, Valencio, majo de 1923.

La oficiala programo de la Unua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj, Kongresa Bulteno, Valencio, majo de 1923. Tie legiĝas la kunvoko «al la Esperantista Grupo Valencio, strato del Mar, 23» kaj la malkovro de la memortabulo «kiel memoraĵon de la nesto de Esperanto en Valencio».

La Levanta Esperantista Federacio havis la sidejon en la sama strato del Mar, 23, en la Scienca Ateneo. La regionaj kongresoj iras de vilaĝo al vilaĝo: en oktobro de 1924, en Xest; en 1925, en Llíria, kun la doktoro Juan Francisco Serra Ferrando, prezidanto de la grupo de Llíria, kaj la sekretario de la federacio, la sinjoro Piñó, akompanata de Caplliure kaj Soler Valls. En 1926, la Levanta Federacio estas reprezentata en la 6-a Nacia Kongreso fare de Soler Valls, Andrés Piñó kaj Caplliure.

Atentu pri la numerado. La Suno Hispana n-ro 88 (septembro de 1924) anoncas tiun de Xest kiel la «Unuan Kongreson de la Levanta Esperantista Federacio»; la protokolo reproduktita en la n-ro 103 (1925) nomas tiun saman kunvenon «Dua Regiona Kongreso». La du numeradoj estas en la fontoj.

De 1928 ĝis 1931 Soler Valls ne estas en Valencio: la Ĝenerala Direkcio de Komunikadoj sendas lin kiel ĉefon de Telegrafoj al Cáceres, kie li subskribas en la ĵurnalo Nuevo Día la sekcion «Horizontes nuevos. El idioma internacional». Siajn kursojn en Valencio —kelkajn organizitajn de la Vegetarana Societo— li reprenis poste.

En 1931 aperas la Laborista Esperantista Grupo, antaŭenpuŝita de Luis Hernández —la fontoj donas al li du malsamajn duajn familinomojn, Huertas kaj Lahuerta, kaj ni ne kuraĝas elekti unu—, ligita al Sennacieca Asocio Tutmonda, kiu komprenis la internacian lingvon kiel ilon de la laborista klaso. Dudeko da muzikistoj direktataj de Matías Márquez formis la Esperantistan Orkestron.

La jaro 1934 estis verŝajne la plej brila jaro de la valencia esperantismo:

• La 1-an de januaro la sidejo de la Hispana Konfederacio de Esperanto transiras al Valencio, al la strato de la Sang numero 9.
• La 21-an de julio la Urbodomo aprobas doni la nomon strato Doktoro Zamenhof al strato de la kvartalo de la Petxina; la memortabulo estas malkovrita la 7-an de aŭgusto. La ideon estis proponinta la urbkonsilano Marzal jam en 1927 kaj ĝi formaliĝis en 1932 en la 24-a Universala Kongreso de Parizo.
• De la 3-a ĝis la 8-a de aŭgusto Valencio gastigas la 14-an Kongreson de Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT). La organiza komitato havis la oficejon en la strato de l’Home del Hospital, 12. Sabaton la 4-an okazis oficiala akcepto en la Festosalono de la Urbodomo, kun paroladoj de la urbestro kaj de la esperantista urbkonsilano, la advokato Vicente Marzal; posttagmeze, aranĝo en la ejo de la Centre d’Actuació Valencianista, ĉe la avenuo de Nicolás Salmerón.

Kiom da homoj ĉeestis? La samtempa kroniko, skribita de Jacinto Martín, oficiala delegito de HEA kiu tie estis, donas du ciferojn kiujn oni ne konfuzu: «Ĉeestis 372 kongresanoj, el la 432 aliĝintoj; el Hispanujo ĉeestis 156, el 168 aliĝintoj». La 156 estas do la hispana kontingento, ne la tuto. Venis krome kongresanoj el Francujo, Nederlando, Germanujo, Anglujo, Svisujo «k. c.», eĉ el Svedujo —kion Martín rimarkigas ĉar «la plejmulto el la kongresanoj apartenis al la laborista klaso»—. La cifero de ĉirkaŭ kvarcent personoj kiun oni kutime donas estas do la nombro de aliĝintoj rondigita; la Vikipedio en Esperanto kalkulas 376 el dek tri landoj.

Fonto: Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 40, septembro de 1934.

Du jarojn poste, kiam la milito jam estis komenciĝinta, la sama revuo ankoraŭ memorigis ke «SAT, tute ne neŭtrala esperantista organizo, organizis kaj plenumis la Kongreson de Valencio», kaj ke la hispana asocio donis al ĝi moralan kaj materialan subtenon (Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 61, julio de 1936). El tiuj jaroj estas ankaŭ la Raporto pri la jaro 1935 kiun la Esperantista Grupo de Valencio publikigis kiel broŝuron.

La milito ĉion tranĉis. Luis Hernández Lahuerta (Valencio, 1906 – 1961), kiu dudek-okjara estis prezidinta la lokan komitaton de la kongreso de SAT, redaktis dum la milito la bultenon Popola Fronto, publikigitan en Esperanto por disvastigi eksterlande la pozicion de la respublikana registaro. Fine, li iris en malliberejon.

Pri Popola Fronto ni konas la detalojn danke al la studo de Antonio Marco Botella: ĝin eldonis la Laborista Valencia Esperanto-Grupo, la unua numero estas de novembro 1936 kaj Hernández Lahuerta estis ĝia ĉefredaktoro. Ĝi portis informojn pri la militaj operacioj kaj pri la vivo ĉe la frontoj, desegnaĵojn de la redaktoro mem, kaj dankan rubrikon pri la monaj kontribuoj titolitan «Nia municio». En ĝi subskribis homoj kiel Dolores Ibárruri, kiu publikigis «Sango k mitralo». La laborista gazetaro de aliaj landoj reproduktis ĝiajn tekstojn, oni eĉ faris eldonon en la nederlanda, kaj la numero 10 estis presita en 5.000 ekzempleroj.

Fonto: Antonio Marco Botella, Crónicas del movimiento obrero esperantista (Madrido, Asociación Izquierda y Esperanto, 2009), p. 71, citita de Patricia Merello Guzmán en Ámbitos n-ro 44 (2019).

La Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo tiel resumas kio okazis kun la resto: la valenciaj esperantistoj estis persekutataj, akuzitaj pri komunismo, kvankam kelkaj kursoj daŭre estis instruataj pli diskrete. Ne estis izolita kazo: la movado estis persekutata en duono de la mondo, de la nazia Germanio —kiu malpermesis ĝiajn organizojn en 1936 kaj kie mortis la tri gefiloj de Zamenhof— ĝis la Sovetunio de Stalin.

Pri tio, kio precize okazis kun la grupo inter 1939 kaj 1947, la fontoj kiujn ni traserĉis diras nenion. Estas reala truo, ne preterlaso: kiu havas paperojn el tiuj jaroj, tiu skribu al ni.

Kiam la movado denove organiziĝas, ĝi faras tion de ĉi tie, kaj Hernández Lahuerta tie estas: li partoprenas en la fondo de la Hispana Esperanto-Federacio kaj estos la redaktoro de ĝia bulteno. La Boletín de la Federación Esperantista Española estas presata en Valencio dum dek tri jaroj, kaj la kapo ŝanĝas adreson kune kun la sidejo:

La dek kvin jarojn de la sidejo ni rakontas tute en Ruzafa 7, Valencio.

Kovrilo de la Boletín de la Federación Esperantista Española de marto de 1949, kun la adreso de la sidejo: «Ruzafa, 7 · VALENCIA (ESPAÑA)». La bulteno de la tuta hispana federacio estis farata de ĉi tie.

La sidejo estis orĉat-trinkejo. En 1949 la Boletín rakontis, en propaganda dialogo, ke la valencianoj kunvenis en la orĉat-trinkejo Chaume «ĉiujn labortagojn, de la tria kaj duono ĝis la kvara kaj duono», ke tie oni parolis «en Esperanto kaj pri Esperanto, pri arto, kulturo, vojaĝoj» kaj ke oni montris la korespondaĵojn alvenintajn el la tuta mondo; la sola afero, kiun oni ne akceptis, estis «klaĉoj nek disputoj kondukantaj al malpaco». La posedanto, J. Chaume, estis esperantisto kaj de tie mem serĉis korespondantojn en orienta Azio. La kursoj, male, okazis en la Montepío de la Dependencia Mercantil, ĉe la strato San Vicente. (Boletín n-ro 2, de 1949.)

Indas precizigi kion signifis «sidejo», ĉar tio ne signifas ke la Federacio havis proprajn oficejojn en orĉat-trinkejo. Casa Chaume pruntedonis la ejon kaj la adreson, kaj kun la jaroj la dokumentaro distingas la tri aferojn: la sidejo restis Ruzafa 7; la administra oficejo jam estis ĉe la strato Pelayo; kaj la kunvenejo estis la orĉat-trinkejo, kie ĉirkaŭ 1953-1955 la babilrondo estis ŝanĝita al la mardoj, de la 22.30 ĝis noktomezo, tre malproksime de la posttagmeza horo de 1949. (Boletín n-ro 65, de 1954.) En 1956 Casa Chaume ĉesas aperi kiel sidejo kaj la tuta federacia agado transiras formale al Pelayo.

Alivorte: la Federacio reorganiziĝis post la milito kaj la subpremado sen propra ejo, kaj la unuan materian apogon ĝi trovis en la komerco de membro. La adreso, al kiu skribis la hispana esperantistaro dum sep jaroj, estis tiu de orĉat-trinkejo.

La rilato ne finiĝis kun la translokiĝo. La 2-an de marto 1967, post la geedziĝo de la esperantistoj Antonio Moya kaj Vicentita Tudela —filino de Ernesto Tudela—, la gastoj festis tie mem la bankedon; la bulteno nomas ĝin «salono Chaume, iama sidejo de nia Federacio». (Boletín n-ro 160, de marto-aprilo 1967.) Kaj la komerco ankoraŭ funkciis en decembro 1979: konserviĝas kristnaskaj loteri-partoprenoj kun la plena nomo kaj adreso.

Kristnaska loteri-partopreno de «Horchateria Casa Chaume, Ruzafa, 7, Valencia-4» por la lotumado de la 22-a de decembro 1979. Dek du jarojn post kiam ĝi ĉesis esti la sidejo de la Federacio, la komerco plu funkciis en la sama loko. Foto el kolektista vendo-anonco (todocoleccion).

Kion ni ne scias pri Casa Chaume. La plenan nomon de J. Chaume —en la bultenoj aperas nur la inicialo— kaj kiam ĝi fermiĝis. Cirkulas kelkaj fotoj atribuitaj al la orĉat-trinkejo, kiujn ni ne povis uzi: unu el 1952 perdiĝis kun la servilo, kiu gastigis ĝin, kaj alia el la dudekaj jaroj montras la numeron 47 de la strato, ne la 7, do verŝajne temas pri alia domo. Se iu havas foton de Chaume, aŭ memorojn pri la babilrondo, skribu al ni.

En decembro de 1962 la Boletín anoncas ke, «post dek tri jaroj de sia fondo, la Federacio translokiĝas de Valencio al Zaragozo», ĉar akceptis ĝian prezidon la profesoro Miguel Sancho Izquierdo. La registaro aprobis tion komence de 1963, kaj la unua Boletín farita en Zaragozo estas tiu de septembro de tiu jaro (n-ro 136; n-ro 137). Kiel la movado refariĝis en la resto de Hispanio dum tiuj samaj jaroj ni rakontas en Kiel Esperanto revenis post la milito.

La Federacio ne interkonsentas kun si mem pri kiam ĝi naskiĝis: la numero de decembro de 1949 festas «du jarojn de leĝa ekzisto» (tio estas, fino de 1947); tiu de decembro de 1962 kalkulas dek tri jarojn ekde la fondo (1949); kaj en 1988 oni festis la 40-an datrevenon (1948). Ni donas ĉiujn tri.

Dume, la grupo de la urbo plifortiĝas. En decembro de 1950 la Boletín skribas: «En Valencio mem, kun pli ol cent membroj, kie ĵus fondiĝis la grupo de la urbo, plu funkcias la kursoj», kun ekskursoj, vizitoj kaj akcepto de eksterlandaj esperantistoj.

La nomoj de tiu etapo estas tiuj de la doktoro Rafael Herrero Arroyo, kiu faras kursojn kaj prelegojn —unu, en la Kuracista Kolegio, pri Esperanto kiel helpa lingvo por la medicinaj studoj—, Juan Devís, la doktoro Ernesto Tudela, Rafael Vizcaíno kaj la veterano Fernando Soler Valls, kiun liaj kunuloj nomis «majstro de majstroj» kaj kiu mortis en Valencio la 24-an de marto de 1956: estis la doktoro Herrero kiu legis lian nekrologon en la radio. En novembro de 1956 fondiĝas krome Esperantista Grupo ene de la sindikata organizo «Educación y Descanso».

En 1952 Valencio gastigas la 13-an Hispanan Kongreson de Esperanto kaj la valencia radiostacio Radio Alerta cedas dudek minutojn por elsendoj en Esperanto. En 1953 la valenciaj esperantistoj kunvenas por festi en la strato Doktoro Zamenhof. Kaj la 27-an de februaro de 1954 ili faras omaĝon al Hernández Lahuerta kiel eksredaktoro de la Boletín.

En julio de 1964 Valencio gastigis samtempe la 25-an Hispanan Kongreson de Esperanto, kiu estis tiu de la jubileo, kaj la 30-an Kongreson de la Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista (IKUE), ĉi tiu de la 23-a ĝis la 29-a de julio. Okazis akcepto en la Urbodomo, inaŭgura sesio en la strato dels Trinitaris, mesoj en Sant Llorenç kaj en la Kapelo de la Sankta Kaliko de la Katedralo. La Federacion prezidis la doktoro Sancho Izquierdo kaj la lokan komitaton, la doktoro Herrero.

Fonto: Boletín n-ro 145, septembro-oktobro de 1964.

Inter 1965 kaj 1968 ekzistas en la urbo junulara esperantista grupo kiu faras klasojn, ekskursojn, radion kaj teatron. Pri ĝi ni scias tion, kion rakontis al ni rekta atestanto, kaj ni ankoraŭ serĉas tiujn kiuj tie partoprenis: ses fotoj kaj sesdek jaroj. La kursojn elsendis dum jaroj Radio Juventudes de Valencia.

La junaj esperantistoj de Valencio salutas la publikon fine de teatra prezentado, inter 1965 kaj 1968. Fotografio de Foto-Reportaje Badía (Pintor Gisbert, 8, Valencio), cedita de Pedro García Domínguez.

Estraron de tiuj jaroj formas Juan Devís Calpe kiel prezidanto, Francisco Marco Máñez kiel sekretario, José Pérez Catalá kiel kasisto kaj José Soler Semper kiel bibliotekisto. Devís mortis subite, pro embolio, la 6-an de novembro de 1976; la novaĵon donis la programo «Esperantista Mikrofono» de La Voz de Levante kaj lin sekvis ĉe la kapo de la grupo Juan Bosch. (Boletín n-ro 218, de novembro-decembro 1976.)

En 1969 la doktoro Herrero faras kurson al kiu aliĝas samtempe kvin gefratoj Casquero. El tiu klasĉambro eliras bona parto de la grupo de la sekvaj jardekoj.

La ĉambreto ĉe la strato San Vicente

Antaŭ la Gran Via, la sidejo de la grupo estas ĉambreto ĉe la strato San Vicente. Tie instruas la doktoro Herrero, kaj li instruas per paperetoj kun pretaj frazoj, kiujn la lernantoj parkeras, sen gramatiko antaŭ si. El la persekuto restas la rakonto: oni diris, ke la reĝimo rigardis la esperantistojn kvazaŭ ili estus framasonoj kaj ke, se la grupo povis daŭri, tio estis ĉar inter la frankistoj mem estis esperantistoj, kiuj movis fadenojn. Oni lernis, diras tiama lernanto, «kaŝe».

La varbadon faras la radio. Metalurgia metilernanto aŭdas ĉirkaŭ 1969 aŭ 1970, en la transistoro kaj jam en la lito, lingvon, kiun li ne rekonas; fine, la programo donas la adreson de la strato San Vicente kaj proponas senpagajn kursojn. Ĝi estas «Esperantista Mikrofono», de La Voz de Levante, kaj la voĉo estas tiu de virino, kiun en la grupo oni nomis «Micaelino». La aŭskultanto prezentiĝas tie kun laborkolego: li estis Antonio Madrigal, kaj tiu, kiu akceptis ilin, estis la doktoro Herrero.

La ejon transprenis Komisionoj Laboristaj (CCOO). Post la morto de Franco, la sindikato ekaperas kaj okupas tiun ejon —kiu havis eĉ trinkejan bretaron— kaj la grupo devas foriri. La novan loĝejon trovas membro pere de laborkolego, kaj la seĝojn ili portas el Macosa, la fabriko de fervoja materialo: ili estas la seĝoj kun skribtabuleto de la metilernejo, kiun la entrepreno ĵus fermis.

Fonto: atesto de Antonio Madrigal Sáez (aŭgusto 2026).

Iun 17-an de oktobro —tiun de 1976 aŭ tiun de 1977, se validas ĉi tiu rakonto— inaŭguriĝas la nova sidejo ĉe la Gran Via de Ferran el Catòlic, 45, 3-a, kun pli ol sepdek kvin ĉeestantoj kaj kun parolado de Ada Fighiera-Sikorska, redaktoro de Heroldo de Esperanto. Tiu adreso ankoraŭ estos tiu de la grupo jardekojn poste. La grupo havis propran revuon, Valencia Luno, kun kapo desegnita de Monleón. Ĝi daŭris pli ol sesdek jarojn kaj okdek ses aperojn —okdek kvin numerojn kaj unu ne numeritan apartan folion—, sed intermite, en kvar epokoj: dek numeroj inter decembro 1960 kaj decembro 1962; sep inter 1968 kaj 1975, tiam sub la titolo Lun-Radio, «lunradio», ludante per la nomo de la revuo; kvindek inter majo 1982 kaj novembro 2002 —plus la aparta folio, de decembro 2001—, senkompare la plej konstanta etapo; kaj dek ok en la tria epoko, de la numero 0 de decembro 2019 ĝis la 17-a de septembro 2023, redaktitaj kaj kompostitaj de Eduardo Alonso Navarro, kun la revizio de Elías Hernández Capdevila kaj Iván García. Ekde tiu numero 17 aperis neniu nova: la novaĵoj de la grupo aperas nun en ĉi tiu sama retejo kaj en la bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio. La tuta kolekto, transskribita kaj kun la faksimiloj, troviĝas en Valencia Luno, numero post numero.

La renkontiĝoj kun Alikanto

Ĉiujare la esperantistoj de la provincoj Valencio kaj Alikanto kunvenis iun dimanĉon de majo en marborda urbeto. José Miguel Bernabéu Egea memoras ilin komencitaj en Benidorm —ĉirkaŭ la komenco de la sepdekaj jaroj— kaj daŭrigitaj en Gandía, Denia, Cullera…, kun lia patro, sekretario de la grupo de Callosa de Segura, okupiĝanta ĉiujare pri la aŭtobuso de Callosa kaj Alikanto. Ili daŭris ĝis 1989 aŭ 1990: poste estis fondita la Valencia Esperanto-Federacio kaj la renkontiĝoj cedis la lokon al la kongresoj de la Federacio kaj al tiuj de Murcio. Se temas pri la sama serio kiel la 8-a Esperantista Renkontiĝo de la Valencia Regiono en Bunyol en 1980, la unua estus okazinta ĉirkaŭ 1973.

La Boletín dokumentas du sinsekvajn. La 16-an de majo 1976 la renkontiĝo okazas en Cullera: preskaŭ cent esperantistoj el Alikanto, Benidorm, Callosa de Segura, Valencio, Burjassot, Cheste kaj Cullera kuniĝas ĉe la Sanktejo, kie oni celebras meson memore de patro Jozefo López Gonzálbez —iama superulo de la franciskanaj monaĥejoj de Alcoi, Valencio kaj Cullera, poligloto kaj esperantisto, mortinta antaŭ preskaŭ du jaroj—. Poste, en la Aŭditorio havigita de la urbestraro, ĉiu provinco rakontas la jaron: la alikantanoj, la kursojn de Alikanto, Callosa de Segura kaj El Campello; la valencianoj, la dudekkvin jarojn de la elsendoj de «Esperantista Mikrofono» en La Voz de Levante kaj la kursojn de la sidejo kaj de la Vegetarana Societo. Ĉeestas juna delegacio el Madrido, gvidata de Augusto Casquero, kaj du belgoj; la programon fermas la lernantoj de Francisco Zaragoza, el Callosa de Segura, per kelkaj dialogoj. (Boletín n-ro 215.)

La sekvan jaron venas la vico de Benidorm —la dua fojo, laŭ Bernabéu Egea, en kiu la renkontiĝo okazis tie—, kaj tiu, kiu tion anoncas el Callosa de Segura, estas la sekretario de la grupo, José María Bernabéu Franco: ĝi estos «la dua dimanĉo de majo, kiel ĉiujare». (Boletín n-ro 220.)

La rilato ne ĉesis. La 25-an de junio 2023 kelkaj membroj de la grupo iris al la jara renkontiĝo de la Esperanto-asocio de la provinco de Alikanto, inter Elx kaj Aspe, en la jaro, kiam la sudaj esperantistoj memoris la centjariĝon de la morto de Ricardo Codorniú per ekspozicioj en Aspe kaj en Guardamar del Segura: ni rakontas tion en Cent jaroj sen Codorniú.

• 1980. Registriĝas la asocio kiu donas al la grupo la juran personecon, kiun ĝi ankoraŭ havas. Hodiaŭ ĝi estas registrita kiel Grupo Esperanto de Valencia —la registrita nomo, kiu ne estas tradukata—, kun la NIF G46149399, en la Unua Sekcio de la Registro de Asocioj de la Valencia Aŭtonoma Komunumo, numero 1754. Ni ne havas dokumenton pri tio, sub kiu preciza nomo ĝi registriĝis en 1980. (Vidu la leĝan avizon.)
• 18-a de majo 1980. La 8-a Esperantista Renkontiĝo de la Valencia Regiono okazas en Buñol, kun ĉirkaŭ cent ĉeestantoj, organizita de la junuloj de Valencio kaj de Buñol kun Carlos N. Moya kaj José Venancio Ferrer Tarín en la gvido: akcepto en la gastejo San Luis, vizito al la kastelo kaj al la kaverno Turche, «mascletà» tra la stratoj, akcepto en la urbodomo, diplomoj al la kursanoj el la manoj de la prezidanto de la grupo, Félix Navarro, kaj projekcio de filmo pri la Tomatina. Salutas la Hispana Federacio kaj Augusto Casquero, kiu invitas al la hispana kongreso de Madrido. (Boletín n-ro 240.)
• Kristnasko de 1982. De la 26-a de decembro ĝis la 5-a de januaro, la grupo starigas budon en Expo Jove, en la Specimenfoiro, subvenciitan de la Urbodomo. Grupo da membroj, precipe junaj, informas centojn da vizitantoj kaj disdonas pli ol kvin mil flugfoliojn eldonitajn de la Provinca Deputitaro. En la budo estas murpentraĵo farita de F. Aliaga, ekspozicio de libroj kaj revuoj, afiŝoj de kongresoj kaj mapo de la lingvoj de Eŭropo. La tagon de la inaŭguro la sekretario, Carlos N. Moya, transdonas al Joan Lerma, prezidanto de la Generalitat, ekzempleron de El Esperanto de Pierre Janton. La radiostacioj eĥas tion: Radio Popular FM (la stacio kiu poste nomiĝis COPE Valencia) intervjuas Isidro Rey la unuan tagon kaj Radio 80 intervjuas Moya la 28-an de decembro kaj la 13-an de januaro. Baldaŭ poste, la Departemento de Edukado kaj Kulturo mendas sendi tri bazajn Esperanto-lernolibrojn al pli ol tricent valenciaj popolaj bibliotekoj.
• Decembro 1982. La 12-an, dimanĉe matene, la grupo metas laŭran kronon sur la memortabulon de la strato Doktoro Zamenhof kaj kantas la unuan strofon de La Espero; tagmeze, bankedo en restoracio de la urbo. En ambaŭ aranĝoj akompanas ilin, «kiel en antaŭaj jaroj», la esperantistoj de Xest. La 15-an parolas tri membroj de la grupo: la prezidanto Juan Bosch («Ĉu estas proksima la fina venko de Esperanto?»), la antaŭa prezidanto Félix Navarro (pri la poemo «La Vojo» de Zamenhof) kaj la bibliotekisto Pascual Pont (pri Hilda Dresen, E. Lanti kaj Helmar Frank). (Boletín n-ro 256.)
• 30-a de julio 1983. La grupo petas skribe de la Konsilantaro pri Kulturo, Edukado kaj Scienco, ke ĝi rajtigu, patronu kaj taksu pilotan eksperimenton pri lernado de Esperanto ĉe gelernantoj de la meza instruado de Valencio dum la lernojaro 1983-84, laŭeble en la Instituto San Vicente Ferrer, kies direktoron ili jam kontaktis kaj de kiu ili havis provizoran permeson. La peto, subskribita de la sekretario Ramón Diago Marco, argumentas, ke Esperanto jam eniras kiel elektebla lingvo la oficialan instruadon de aliaj landoj, ke ekzistas favoraj projektoj en la Eŭropa Parlamento kaj en la Organizaĵo de Nealiancitaj Landoj, kaj ke antaŭ ol enkonduki ĝin en la mezan kaj superan instruadon necesas pilotaj eksperimentoj pri kursoj, metodoj, instruhoroj, atingitaj niveloj, utileco kaj kostoj. Ĝi aldonas la liston de ses esperantistoj, kiuj povus prizorgi ĝin: Dennis Keefe, Antonio León Sánchez, María Soledad Romero Aguirre, la prezidanto Pascual Pont Martínez, la vicprezidanto Carlos N. Moya Seguí kaj Rosa María Baz Temprano. (Arkivo de la grupo.)
• 1984. En januaro, la prezidanto de la grupo, Pascual Pont Martínez, petas de la Urbodomo straton por Hernández Lahuerta; la Urbodomo ĝin aprobas la 9-an de februaro.
• 7-a de februaro 1985. La ordinara ĝenerala asembleo elektas novan estraron: prezidanto Ramón Diago Marco; vicprezidanto José Pérez Sempere; sekretario Juan Bosch Fornals; vicsekretariino Renata Krüger; kasisto Francisco Amorós Rico; kontisto Ricardo Flores Navarro; voĉdonantoj Manuel Gargallo, Antonio León, José Seguer, Ramón Sánchez Arnau, Pascual Pont kaj José Miguel Monrabal. (Valencia Luno n-ro 14.)
• Decembro 1985. La esperantistoj de Cheste organizas la feston de la 126-a naskiĝdatreveno de Zamenhof, kun samideanoj venintaj el Valencio kaj el aliaj urboj de la regiono: oferado de laŭrokronoj ĉe la stratoj Francisco Máñez kaj Doctor Zamenhof, kun paroladoj de la urbestro, de Ramón Sánchez Arnau kaj de la prezidanto de la valencia grupo, Ramón Diago; poste, vizito al vinprodukta kooperativo kaj tagmanĝo en la restoracio León. (Valencia Luno n-ro 16.)
• 1986. Komenciĝas la propra programo ĉe Radio Klara, la libera radiostacio de Valencio. Ĝin gvidis Félix Navarro Clemente, marde de la kvara ĝis la kvina, dividita en tri partojn: historio, kurso kaj novaĵoj de la movado. Konserviĝas dek registraĵoj.
• 14-a de decembro 1986. La valenciaj esperantistoj omaĝas la 127-an datrevenon de la naskiĝo de Zamenhof ĉe la strato, kiu portas lian nomon en Valencio, kaj poste ĉiuj iras al Almussafes, kie la lokanoj atendas ilin ĉe la pordo de la Domo de la Kulturo kun bonvena afiŝo. La ĉefa akto estas la disdono de diplomoj al preskaŭ kvardek knaboj, kiuj finis la elementan kurson, iniciatitan kaj gviditan de Francisco Ramírez Baldoví. La urbestro Vicente Escrivá kaj la kulturskabeno Jesús Gil tagmanĝas kun la esperantistoj kaj proponas la apogon de la urbestraro, kun la ideo nomi straton laŭ Esperanto aŭ laŭ Zamenhof —pri kio ni ne havas dokumenton, ke ĝi efektive okazis. La loka grupo poste fariĝis la Klubo Esperanto Kultura Centro, kiu la 15-an de julio 1991 prezentis sian standardon dum la flora ofero de la festoj. (Valencia Luno n-roj 17 kaj 32.)
• 1987. La grupo eldonas la Curso práctico elemental de Esperanto de Félix Navarro Clemente —128 paĝoj, 600 pesetoj—, la «verdan libron», per kiu oni instruis ĉi tie dum jaroj; grandan parton de la eldonkvanto pagis el sia poŝo Ramón Diago Marco. La bulteno salutis ĝin kiel metodon «tute novan», kun praktikaj ekzercoj, desegnoj, proverboj kaj vortprovizo ilustrita per vortludoj, celitan al infanoj, junuloj kaj plenkreskuloj sen universitataj studoj. (Boletín n-ro 282.)
• 14-18 de julio de 1988. Valencio organizas la 48-an Hispanan Kongreson de Esperanto: «la unua hispana kongreso de la dua jarcento de la movado», kun 170 aliĝintoj. La ĝenerala asembleo de la Federacio okazas la 16-an en la Fakultato de Ekonomiaj kaj Entreprenaj Sciencoj, ĉe la strato Blasco Ibáñez, 30. La loka komitato formiĝas ene de la grupo: prezidanto Augusto Casquero; vicprezidanto Ramón Diago; sekretario Juan Antonio Giménez; kasisto Ricardo Flores; internaj rilatoj Félix Navarro; eksteraj rilatoj Antonio León; publikaĵoj José Pérez kaj Pascual Pont; ekskursoj kaj bankedo Manuel Gargallo.

Casquero venis el la Madrida Esperanto-Liceo, kiun li prezidis, kaj li ne estis la sola el tie, kiu alvenis ĉi tien: el la sama liceo venis Alicia Ballester, kiu estis ĝia sekretariino; Juan Carlos Ruiz Sierra, kiu prezidis ĝin ok jarojn kaj poste estis komitatano de la universala kongreso de 1993; kaj Pedro Vilarroig Aroca, kiu tiun jaron tie prezentis kantaton. → La Madrida Liceo, laŭ Alicia Ballester

Kovrilo de la Boletín de julio-aŭgusto de 1988, dediĉita al la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto okazinta en Valencio. La skanaĵo konservas la malmolan grajnon de la tiama presado.

Tiun julion la ĵurnalo Levante dediĉas raportaĵon —«Esperanto: el tercer idioma de Valencia», 17-a de julio de 1988— al grupo de junaj esperantistoj decidintaj reakiri la enradikiĝon kiun la lingvo havis en la urbo. Ilia prezidanto, Juan Fontecha, tiam intertraktis kun la Generalitat la enkondukon de Esperanto en pilotan bazlernejon (EGB); la asocio havis ĉirkaŭ 400 membrojn, kvankam nur kvindeko estis pretaj instrui.

Kaj tiun saman jaron, José Fernando Soler Sempere (Valencio, 1913-1991), teknika arkitekto kaj filo de Fernando Soler Valls, metas sian havaĵon en fondaĵon dediĉitan al la disvastigo de Esperanto kaj ne kreas ĝin per sia nomo, sed per tiu de sia patro: la «Esperanto-Fondaĵo Fernando Soler», konstituita la 18-an de aprilo de 1988 kaj registrita tiun junion. En 2004 ĝi alinomiĝis Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo. La konstituo aperis en la BOE n-ro 177, de la 25-a de julio 1988, kaj en la DOGV n-ro 934, de la 13-a de julio.

La asocio kaj la fondaĵo kunekzistis sen rilato: «ni preskaŭ ne havis kontakton», memoras atesto de la epoko, kaj ĉiu ento iris sian propran vojon.

Fonto: atesto de Antonio Madrigal Sáez (aŭgusto 2026).

La 28-an kaj 29-an de aprilo de 1990 okazas en Benicàssim la unua kongreso de la Valencia Esperanto-Federacio (VEF), kie Juan Antonio Jiménez faras prelegon pri la historio de la valencia esperantista movado. La dua kongreso estas en Alcantarilla (Murcio) en aprilo de 1991, kaj de tiam la kongresoj okazas kune kun Murcio, ĉiujare kaj ŝanĝante urbon: el Puig, Benidorm (1997), Castelló (1998, kie inaŭguriĝas la placo Esperanto kun skulptaĵo de Francisco Agut), Lorca (1999, kie Augusto Casquero estas elektita prezidanto de la VEF), Alacant (2001), la Vall d’Uixó (2002), Xest, Borriana…

La flago alvenis unu jaron pli frue. Al la 77-a Universala Kongreso, tiu de Vieno en 1992, venis speciale el Hispanio Vicente González Lizondo, vicurbestro de Valencio kaj parlamentano, kiu nome de la venontjara kongresurbo ricevis la flagon en la transdona ceremonio kaj kore invitis ĉiujn veni al Valencio: unue en Esperanto kaj poste ankaŭ en la hispana. (Boletín n-ro 308.)

Kaj en la Infana Kongreseto, kiu okazis samtempe en Gresten (Aŭstrio), estis valencia knabo, kiu anoncis ĝin: Augusto Casquero Ballester, vestita per la valencia regiona kostumo, invitis la kongresanojn en Esperanto. La sekvan jaron, en la infana kongreseto de Valencio —okazinta en la kolegio CEU San Pablo de Montcada—, li estis la sola hispano, kiu partoprenis, kaj li devis roli kiel interpretisto por la direktorino de la lernejo kaj por la gazetaro kaj televido, kiuj venis.

La 78-a Universala Kongreso de Esperanto okazis en Valencio de la 24-a ĝis la 31-a de julio de 1993, en la Palaco de la Muziko, kun la temo «Edukado por la 21-a jarcento». La adreso de la organiza komitato estis tiu de la grupo mem: Gran Via de Ferran el Catòlic, 45-A; ĝin prezidis Augusto Casquero. Fine de januaro jam estis pli ol mil aliĝintoj el kvindek ok landoj —Hispanio (138), Francio (94), Germanio (84), Japanio (79), Pollando (64), Nederlando…

La Federacio rezignis pri la nacia kongreso tiun jaron: ĝia ĝenerala asembleo kunvenis merkredon la 28-an de julio en la Instruista Altlernejo, ĉe la strato Alcalde Reig, 8, tre proksime al la Palaco.

En la kongreso estis premiitaj la epopeo Poemo de Utnoa, de Abel Montagut; la kantato La profil’ de viaj spuroj, kun simfonia orkestro, koruso kaj solistoj, frukto de la kunlaboro inter Miguel Fernández kaj la muzikisto Pedro Vilarroig; kaj la kolektiva poemaro Ibere libere, de Gonçalo Neves, Georgo Kamaĉo, Liven Dek kaj Miguel Fernández.

Monaton poste, la 27-an de aŭgusto de 1993, la Ministra Konsilio deklaris la Hispanan Esperanto-Federacion asocio de publika utileco. La sama bulteno atribuas la malblokiĝon de la dosiero al la impreso kiun kaŭzis al altranga funkciulo de la Ministerio de Kulturo, kiu ĝin vizitis, la kongreso de Valencio.

Kaj noto pri justeco kiun la bulteno zorge lasis skribita: sen Ada Fighiera-Sikorska kaj Gian Carlo Fighiera —tiuj kiuj subtenis la kandidatecon kontraŭ «la teruraj malfacilaĵoj metitaj de kelkaj»— la kongreso de Valencio neniam estus okazinta.

La tuta semajno —la vizoj kiujn la hispanaj ambasadoj rifuzis al la kongresanoj el Oriento kaj Afriko, la kotizo kiu laŭ la loka komitato duonigis la ĉeeston, la programo tagon post tago kaj la gazetara kovrado— estas rakontita en La 78-a Universala Kongreso de Esperanto: Valencio, julio de 1993.

Fontoj: Boletín n-roj 281, 297, 307, 310, 311, 312, 315, 317, 329 kaj 333.

Unua komuniko de la kongreso en la Boletín de la Federacio: «78ᵃ UK de Esperanto en Valencio, 24-31 julio 1993». La adreso de la organiza komitato estas la sidejo de la grupo, Gran Via de Ferran el Catòlic, 45a.

En julio de 1997 Valencio denove estas sidejo de la 56-a Hispana Kongreso de Esperanto, kune kun la 7-a Internacia Kongreso de Esperanto de Monda Turismo kaj la 7-a Eŭropa Forumo, sub la honora prezido de la reĝino Sofia. La sidejo estis la Filologia Fakultato de la Universitato de Valencio, kiu ne nur ilin gastigis sed ankaŭ ilin patronis, ofertante senpage ĉiujn servojn; la dekanino, la doktorino Carmen Morenilla, partoprenis en la organizado. Kunordigis Augusto Casquero, Ana Montesinos kaj Gian Carlo Fighiera. Aliĝis 565 kongresanoj el 18 landoj kaj partoprenis pli ol 600.

La sekvan jaron alvenas io kio neniam estis farita en Hispanio: en marto de 1998 la Filologia Fakultato instruas kurson de Esperanto kun agnoskita akademia valoro, du liberelektaj kreditoj. La profesoro estas Augusto Casquero kaj la akademia direktorino, la doktorino Berta Raposo, de la Departemento de Angla kaj Germana Filologio. Ĝi superplenis: oni devis retiri la reklamon pro manko de spaco kaj, malgraŭ tio, kvindek pliaj personoj restis ekstere. En 1999 la kurso pasas al tri kreditoj kaj 93 studentoj ricevas diplomon de la Universitato; ĉirkaŭ 2000 tra ĝi estis pasintaj preskaŭ kvarcent studentoj en kvar sinsekvaj jaroj.

En 1997 la Universitato de Valencio eldonis la kovrilon de sia bulteno tute en Esperanto, dum la kursoj de la Filologia Fakultato estis en marŝo.

Ke tio okazis, ŝuldiĝas, laŭ la sama bulteno, al la klopodoj de Jesús Raposo Montero, vicprezidanto de la grupo, kiu mortis la 16-an de decembro de 1999.

Antaŭe estis dua epoko. Ĉirkaŭ la aŭtuno de 1994, kiam Félix Navarro ne plu povis daŭrigi, la programon reprenis Sebastián Peris, Jesús Marco kaj Eduardo Martínez, kaj iom poste aliĝis Berta Raposo. Ili tradukis novaĵojn el Heroldo kaj Esperanto, legis la kurson faritan de Navarro kaj intervjuis gastojn: Tarín, Pascual Pont, Augusto Casquero revenanta el Slovakio kaj kubanino travojaĝanta Valencion. (Valencia Luno n-ro 42, marto 1996.)

Esperanto revenis al Radio Klara. Inter 2002 kaj 2003 grupo de valenciaj esperantistoj faris, ĉiun vendredon de la oka kaj duono ĝis la naŭa kaj duono vespere, rektan programon el la studioj de la radiostacio (104.4 FM), kiu estis ripetata sabate posttagmeze. Ĝi nomiĝis Esperanto en la radio kaj estis farata en la hispana.

Konserviĝas la originalaj KD-oj de 42 elsendoj, ĉirkaŭ kvardek horoj da radio, ciferecigitaj kaj transskribitaj. La signaturmelodion per kiu komenciĝis ĉiu vendredo komponis Jesús Marco Nácher en Commodore Amiga.

La lasta konservita elsendo estas tiu de la 26-a de septembro de 2003. Post tiu dato ni ne konas plian propran programon de la grupo ĉe la radiostacio: ni tien revenis, sed kiel intervjuatoj —la lastan fojon, en novembro de 2020.

Fonto: Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo, «En la radio», kiu publikigas la 42 elsendojn unu post la alia kun la aŭdio kaj la transskribo.

El ĉi tiuj jaroj konserviĝas fonto, kiu ne estas bulteno: la arkivo de la dissendolisto de la grupo, malfermita ĉe Google Groups ĉirkaŭ 2007. Ĝi ebligas dati tion, kio okazis inter la lasta radielsendo kaj la Lingva Festivalo de 2018, kaj klarigas, kial tiu periodo ŝajnas malplena.

La grupo estis haltejo de la tutmonda reto. La listo anoncas esperantistojn trapasantajn Valencion, kiuj venis al la ejo: la belgo Marc Cufez en januaro 2009; la germanino Lydia, kiu revenis en februaro; japano, kiu en junio de tiu jaro tranoktis en la sidejo de la grupo; la esperantistoj de Malago, en aŭgusto; ĉinino kaj franco en februaro 2012, kaj Antonia, juna ĉinino studanta en Valencio, kiu en marto volis koni la kurson. En oktobro 2014 juna vjetnamino studanta en Murcio petis helpon por veni. Tiu, kiu anoncis kaj akceptis ilin, estis preskaŭ ĉiam Augusto Casquero, kiu instruis Esperanton en la Universitato de Kantono kaj pasigis duonjaron en Ĉinio: de tie li sendis novaĵojn pri la ĉinaj kongresoj, pri la disdonado de diplomoj, pri la Zamenhofa Tago de Kantono kaj, en 2011, pri la printempa renkontiĝo de Hanojo.

La kursojn gvidis kvar sinsekvajn jarojn dominikana frato. Amador Ángel García Santos, profesoro pri Biblia greka lingvo ĉe la Teologia Fakultato, gvidis la kurson de februaro 2011 en la sidejo de Peris i Valero, tiun de 2011-2012 kaj tiun de 2012-2013 en la strato Peu de la Creu, kaj tiun de 2013-2014 en la Reĝa Konvento de Predikistoj. Ĉiuj senpagaj. En 2012 aldoniĝis intensa kurso kun Dennis Keefe.

Ekstere, la grupo montris sin. Ĝi havis budon en la Alternativa Foiro de Valencio en 2009, 2010 kaj 2011 —kaj ankoraŭ en 2013—, kaj la listo montras konstantan fluon de rilatoj kun la gazetaro: ĵurnalistoj en la ejo en 2009, notoj en la agendo de Levante-EMV kaj de Las Provincias, leteroj al la direktoro en la valenciaj ĵurnaloj en 2011 kaj la postulo, en tiu sama jaro, ke Canal 9 kaj TV3 traktu Esperanton.

Interne, oni diskutis pri ĉio. La monatoj de 2010 kaj 2011 estas plenaj de fadenoj pri la propra lingvo —la blaverismo, la valencia en Windows kaj Office, la leĝo kiu tranĉis la elsendojn de TV3 en Valencia Lando, la Ĉefa Falla-Junto foriganta la valencian el sia retejo— kaj ankaŭ pri ĝenerala politiko, ofte en Esperanto.

Julio 2014

La 2-an de julio 2014, deko da valenciaj esperantistoj kunvenis en la ejo por decidi, ĉu organizi la Hispanan Kongreson de 2015. Casquero proponis okazigi ĝin en Valencio; Enric Baltasar proponis Cullera, kaj tio estis akceptita. Dek du tagojn poste, Casquero skribis al la listo:

Fakte oni alvenis en neniun konkludon… Pri Cullera ĝis nun oni scias nenion —nek pri kongresejo, nek pri loĝado, nek pri helpantoj, nek pri lokaj instancoj—. Pri kiu asocio aŭ homo respondecos pri la organizado ankaŭ ne estas konkreta propono. La afero urĝas. HEF bezonas konkretan kaj detalan informon. Rapide.

La postan tagon li aldonis, ke marde oni operacios lian maldekstran okulon kaj ke, malgraŭ tio, li tuj komencos serĉi ejojn. La kongreso okazis en Cullera la 1-an, 2-an kaj 3-an de majo 2015, kun Baltasar ĉe la kapo de la loka komitato.

Post tiu kongreso la listo estingiĝas. La konservita arkivo donas 91 mesaĝojn en 2008, 284 en 2011 —la maksimumo—, 32 en 2014 kaj dek kvar en 2015. Tiuj de Augusto Casquero faras la saman kurbon: naŭdek unu en 2011, unu en 2015. De tiam ĝis 2017 li skribas nur por sciigi, ke li trapasas Valencion kaj inviti al kafo; en novembro 2016 li diras, ke li preskaŭ ne povas piediri pro dorsdoloroj. Li mortis la 19-an de septembro 2023.

Fontoj: arkivo de la dissendolisto de la grupo (2007-2019); bulteno Nia Voĉo (2009); la anoncoj de la kursoj en la blogo de la grupo (2011-2013).

La grupo ne haltis: kursoj ĉiujare, valenciaj kongresoj, renkontiĝoj kaj ĉeesto en la amaskomunikiloj. Pri tio ni jam havas rektan ateston kaj jaron post jaro en la blogo kaj en la paĝo En la amaskomunikiloj. Kaj la personoj kiuj faris ĉion ĉi havas propran paĝon: Biografioj.

Pri la lasta jardeko indas noti kelkajn aferojn.

• La Lingva Festivalo de Cheste (2018). La 22-an de septembro 2018 la grupoj de Valencio kaj de Cheste kune starigis la unuan publike alireblan lingvan festivalon en ĉi tiu parto de la mondo: unu sabaton de la deka matene ĝis la sepa vespere, dek ok lingvoj prezentitaj en unuhoraj sesioj kaj 167 ĉeestantoj, el kiuj 24 pasis tra la fulmokursoj de Esperanto, la plej alta kvanto el ĉiuj lingvoj. La urbodomo pagis la kostojn, la ejon kaj la informadon; la esperantistoj serĉis kaj trejnis la instruantojn. La kroniko atribuas la meriton al la lokaj esperantistoj kaj al la laboro de Rosa Zanón Ferrando. (Boletín n-ro 424.)
• La Kafo-Kunvenoj. Ekde 2022, ĉiun ĵaŭdon je la kvina posttagmeze la anoj renkontiĝas en la vestiblo de la Norda Stacidomo kaj de tie iras al trinkejo. La kunveno estas migranta laŭ propono: ĉiusemajne oni elektas la kvartalon de unu el la partoprenantoj, kiu elektas la kafejon. Dum unu jaro pasis tra ili pli ol dudek homoj, kaj la formato utilas ankaŭ por viziti instituciojn —la ONCE, la Ruĝan Krucon, la Domon de Volontulado, la librejon Ramón Llull— kaj por akcepti esperantistojn trapasantajn la urbon.
• La sidejo remalfermiĝas (2022). Post la pandemiaj jaroj, la anoj purigas kaj ordigas la ejon de la strato Peris i Valero dum pluraj tagoj de septembro kaj oktobro 2022, ŝanĝas la stratan afiŝon kaj rekomencas la monatan kunvenon. En 2025 la grupo fine luigis tiun saman domon: ĝi plu estas ĝia propraĵo, sed ĝi ĉesis esti ĝia sidejo.
• La Esperanto-Plaĝo de Cullera. La intensaj kursoj, kiujn Dennis Keefe organizas en Cullera —ok horoj ĉiutage dum du monatoj, la plej intensa Esperanto-kurso en la mondo laŭ Eventa Servo— venigas ĉiujare lernantojn el Ĉinio, Koreio kaj Japanio al la valencia marbordo. La anoj de la grupo iras tien pasigi la tagon kaj funkcias kiel help-instruistoj.
• La 82-a Hispana Kongreso de Esperanto (2024). De la 5-a ĝis la 8-a de septembro 2024 la hispana kongreso denove okazis en Cheste, en la Eduka Komplekso —la iama Laborista Universitato—, kun post-kongreso en Valencio. La lokan komitaton formis Luis Salag, Rosa Zanón, Ana Montesinos, Niko Voloŝin, Ramón Diago kaj Iván García, konsilataj de Ángel Arquillos López kaj Laura Brazzabeni; dum la preparado ĝin prezidis Dennis Keefe. Okazis 32 prelegoj de 23 prelegantoj, la AMO-seminario gvidata de Stefan MacGill kun Duncan Charters, prezidanto de UEA, la inaŭgura prelego de José Antonio del Barrio pri la historio de la Laborista Universitato, teatro —La ŝaknovelo de Zweig, fare de Arno Lagrange—, libro-foiro, ekspozicio de karikaturoj de Niko Voloŝin, praktikaj laborsesioj pri magio kaj origamio kaj akcepto en la urbodomo de Cheste. La kroniko de La Ondo de Esperanto kalkulas 108 partoprenantojn el 20 landoj. Ni rakontas ĉion en la 82-a Hispana Kongreso de Esperanto.

En oktobro 2022 la grupo ricevis la sciigon, ke aŭkcia domo de Madrido vendos la arkivon kaj bibliotekon de Vicente Inglada Ors —komenca prezo 2.000 eŭroj—, kun la korespondado, kiun la militisto kaj sismologo havis kun Julio Mangada, kun la arkitekto Francisco Azorín, kun la zaragoza advokato Manuel Maynar kaj, tio kio plej koncernas nin, kun Andrés Piñó, advokato de Valencio, inter 1931 kaj 1935, pri la provo unuigi la hispanan esperantismon. Oni avertis la Federacion kaj la arkivojn de la movado. En julio 2023 la Bitbulteno 88 de la Federacio anoncis, ke la Nacia Biblioteko de Hispanio akceptis donace la personan arkivon de Inglada, kiu aperis «en la manoj de kolektisto»; la katalogo de la Nacia Biblioteko registras ĝin kiel donacon de José Mañas Martínez, de decembro 2022, kun limigita aliro; neniu el ambaŭ diras, ĉu temas pri la sama loto. Ni rakontas tion en Folieto de du paĝoj.

Bona parto de la dokumentaro el kiu naskiĝas ĉi tiu paĝo estis kolektita esplorante la esperantismon de Xest, kiu estas, senkompare, la valencia vilaĝo kun plej granda esperantista spuro. Ĉi tie ni serĉis la malon de tio, kio kutime okazas: ke la materialo de Xest ne enŝteliĝu kvazaŭ ĝi estus de la ĉefurbo. Valencio kaj Xest havas ĉiu sian straton Doktoro Zamenhof kaj sian ejon, kaj la fontoj —eĉ la enciklopedioj— ofte konfuzas ilin. Kiam datumo estas el Xest, ni tion diras.

• Ciferecigita historia gazetaro (Las Provincias, La Correspondencia de Valencia, El Tiempo, Levante), en la Biblioteca Virtual de Prensa Histórica.
• La Suno Hispana (Valencio, 1903-1927), Hispana Esperantisto kaj la Kongresa Bulteno de 1923.
• Hispana Esperanto-Gazeto (1931-1936), ciferecigita de la Nacia Biblioteko de Hispanio.
• Boletín de la Federación Esperantista Española / de la Federación Española de Esperanto, kolekto de Gazetoteko.
• Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo, pri la familio Soler kaj pri ĝia propra historio.

Por legi plu. Patricia Merello Guzmán, «El esperanto en los medios periodísticos: una aproximación a la historia esperantista de España», Ámbitos. Revista Internacional de Comunicación n-ro 44 (Universitato de Sevilo, 2019), p. 181-199. Ĝi iras de 1898 ĝis 1939 kaj rakontas la hispanan esperantistan gazetaron kaj tion, kion pri ĝi diris la ĵurnaloj de ĉiu epoko. Ĝi estas bibliografia sintezo, ne arkiva esploro, kaj en la valencia parto oni legu ĝin kun nia teksto apude: ĝi asertas, ke La Suno Hispana finiĝis post 96 monataj numeroj en 1914, dum la n-ro 88 estas de septembro 1924 kaj la 103 de 1925. Ĝi valoras pro la hispana kunteksto kaj pro la bibliografio kiun ĝi kolektas.

Ĉi tiu paĝo anstataŭas antaŭan tekston kiu reproduktis, sen plia zorgo, la historion publikigitan en Gazetoteko. Ĝi estis reverkita el la originalaj fontoj kaj tial kelkaj datumoj ne koincidas kun la malnova versio; kie estas malkonkordo, ni tion diras en la teksto. Se vi trovas eraron aŭ havas dokumentojn el tiuj jaroj —precipe el la periodo 1939-1947, pri kiu ni scias preskaŭ nenion—, skribu al ni.