Ekde 1903. La grupo fondita ĉi tie kaj la hispana societo naskiĝinta kune kun ĝi, la vizito de Zamenhof en 1909, la universitata katedro de 1918, la strato kiu portas la nomon de la doktoro ekde 1934, la persekutado, la dek kvin jaroj dum kiuj la Hispana Federacio havis sian sidejon en Valencio kaj la kongresoj —1923, 1952, 1964, 1988, 1993, 1997— organizitaj de ĉi tie. Ĉiu dato portas sian fonton.
Ĉi tiu paĝo estas farita el la traserĉo de la ciferecigita valencia gazetaro, de la revuo La Suno Hispana, de la respublikana Hispana Esperanto-Gazeto kaj de la kompleta kolekto de la Boletín de la Hispana Federacio. Kie la fontoj kontraŭdiras sin, ni tion diras: ni ne elektas la plej brilan version.
«Notoj pri la vizito de doktoro Zamenhof al Valencio»: la kroniko de la postkongreso de 1909, kompilita el la valencia revuo La Suno Hispana kaj reeldonita duonjarcenton poste en la Boletín de la Federación Esperantista Española (n-ro 118, novembro-decembro 1959).
1903: la Grupo, kaj hispana societo naskiĝanta kun ĝi
La komenca jaro estas 1903, kaj du aferoj okazas samtempe.
Unuflanke estas fondita la Esperanto-Grupo de Valencio. Ĝin kunfondis Fernando Soler Valls, Román Ayza kaj Rafael Duyós Sedó: unu telegrafisto kaj du militistoj. El tiu grupo devenas, sen interrompo de jura ento tra la jarcento sed kun ĉiuj interrompoj kiujn rakontas ĉi tiu paĝo, la asocio kiu prizorgas hodiaŭ ĉi tiun retejon.
Aliflanke, la 1-an de februaro 1903, en Valencio, estas fondita la Hispana Societo por Propagando de Esperanto. Baldaŭ poste la esperantistoj de San Sebastián kaj de Barcelono petas al ĝi organizi la 5-an Universalan Kongreson de Esperanto. La societo opinias, ke por la lingvo pli bonas okazigi ĝin en Barcelono kaj petas ĝin por tiu urbo. La malavareco kostas al ĝi kare: fine de la kongreso, la barcelona organiza komitato rompas la dependecon de la societo kaj estas fondita la Kataluna Esperanto-Federacio. La fonto nomas tion, senkaŝe, «la unua skismo». La valencia societo daŭras ĝis la Unua Mondmilito forbalaas preskaŭ ĉiujn regionajn organizaĵojn.
Fontoj: Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 34, marto 1934, sekcio «Faktoj sen komentarioj» (nesubskribita); Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo, historio.
Kiam Soler Valls fariĝis esperantisto? Ĉi tie estas tri datoj kaj ni ne povas elekti unu. La historio de la Fondaĵo faras lin kunfondinto de la grupo en 1903. La nekrologo de lia filo faras lin esperantisto ekde 1904. Kaj li mem, intervjuita en 1951, rakontis ke li ekkonis la lingvon en la somero de 1905, en Enguera, kie li deĵoris kiel telegrafisto, kiam la stabkolonelo Román Ayza donis al li dupaĝan flugfolion kun la dek ses reguloj.
Inter la unuaj hispanaj esperantistoj estas valencianoj kaj homoj kiuj tra tie pasas: la militistoj Augusto Jiménez Loira kaj Rafael Duyós, la piarpatro Guinart i Garrigós, la majoro Miguel Elizaicín en Alacant kaj, en Madrido, Joaquín Arce Bodega, bibliotekisto de la Senato kaj unua disvastiganto de la gramatiko de Zamenhof.
1906: la grupo en la gazetaro
En septembro 1906 la urbaj ĵurnaloj jam traktas ĝin kiel institucion. La 21-an de septembro: «queda establecido en la calle de la Paz, 20, 3.º, el domicilio social del grupo esperantista de Valencia», kaj estas kunvokita ĝenerala kunveno por pretigi la bibliotekon kaj la Akademion de la internacia lingvo.
La sekvan tagon, alia ĵurnalo donas ĝian amplekson: la grupon konsistigas «más de cien individuos», kies gvidanto estas la patro Guinart, de la Piaj Lernejoj, kaj tie aperas Jiménez Loira kiel «dekano de la valenciaj esperantistoj». Oni jam prizorgas klasĉambron en la Universitato kaj oni anoncas ke baldaŭ estos konstituitaj centroj en Benicarló, Alcalà de Xivert kaj Vinaròs.
Fontoj: La Correspondencia de Valencia, 21-a de septembro 1906; Las Provincias, 22-a de septembro 1906.
Pri la patro Guinart, posta kroniko de la Federacio diras ke li estis «tiu kiu unue enkondukis Esperanton en Valencion». La Piaj Lernejoj estos, laŭ la vortoj de la kongreso de 1923, «la nesto de Esperanto en Valencio».
En decembro 1908 la grupo nomumas Alfonso Sabadell sia reprezentanto en Barcelono, por prepari la aranĝojn per kiuj Valencio akceptos la kongresanojn la sekvan jaron (La Correspondencia de Valencia, 20-a de decembro 1908).
1908: gramatiko farita en Enguera
Tiun saman jaron Soler Valls publikigas en Enguera Esperanto al alcance de todos, la gramatikon kiu estos reeldonata dum pli ol duonjarcento. La dua eldono (1910) gajnis arĝentan medalon en la Regiona Ekspozicio de Valencio de 1909. La dekdua kaj lasta, postmorta, estas de 1976: ĝin eldonis lia filo.
1909: Zamenhof en Valencio
La stando de la Regiona Ekspozicio
«La Valencia Esperantista Grupo en la Regiona Ekspozicio»: la kroniko de La Suno Hispana (jaro VI, n-ro 69, septembro 1909) kiu priskribas la standon, reproduktita en la Boletín n-ro 115 de majo-junio 1959 kun la titolo «…kaj nun, kvindek jarojn poste, nia fervoro —spitante la tempon— ne velkas!».
La Urbodomo de Valencio subvenciis la grupon ekde du jaroj —tio estas, ekde 1907— kaj cedis al ĝi salonon de kvardek kvadrataj metroj en sia palaco de la Regiona Ekspozicio. La instalaĵo, kiun la fonto rekonas kiel la unua Esperanto-ekspozicio de Hispanio, havis portreton de Zamenhof kun liaj poŝtkartoj adresitaj al valenciaj esperantistoj, la kompletan kolekton de la eldonejo Hachette, cent kvardek du malsamajn esperantistajn periodaĵojn, ses afiŝojn kaj vitrinon de komercaj produktoj kun esperantista marko: likvoro «Esperanto», tinepereigaj pastiloj kaj oranĝoj «Zamenhof» kaj «Verda Stelo». Sur la plafono, verda kvinpinta stelo; super la pordoj, la ŝildo ESPERANTO, LINGVO INTERNACIA. La salono troviĝis inter tiu de la Institucio por la Instruado de la Virino kaj tiu de la Lernejo de surdmutuloj kaj blinduloj.
Fonto: La Suno Hispana, jaro VI, n-ro 69, septembro 1909, reproduktita en la Boletín n-ro 115, majo-junio 1959.
La postkongreso, tagon post tago
Post la fino de la 5-a Universala Kongreso de Barcelono, Zamenhof venis al Valencio. La sekvanta rakonto estas tiu de la samtempa kroniko de La Suno Hispana, reprenita duonjarcenton poste de la Boletín n-ro 118 (novembro-decembro 1959).
Mardo, la 14-a de septembro. La Norda Stacidomo superplenigita. Tie atendas la urbestro, Pedro Aliaga, kun urbkonsilanoj, kaj sinjoro Trenor, prezidanto de la Komitato de la Regiona Ekspozicio. El la trajno malsupreniras Zamenhof kaj lia edzino —ŝi ricevas florbukedon el la manoj de la urbestro—, generalo Sébert, Moscheles, Bourlet, direktoro de La Revuo, kaj barono de Menil. La urba orkestro ludas La Esperon. La aŭtoj trairas la centron inter aplaŭdoj ĝis la Hotelo Palace, en la strato de la Paco, kie Zamenhof devas eliri al la balkono por saluti; flanke pendas du floraj tapiŝoj kun la devizoj «Vivu Zamenhof» kaj «Vivu Esperanto».
Vespere, malfermo de la postkongreso en la teatro de la Ekspozicio, kun la himno de la Ekspozicio —tiu kiu hodiaŭ estas oficiala himno de la Valencia Komunumo; la Boletín jam notis tion piede en 1959— ludita de la urba orkestro kaj kantita de la ĥoroj de la popolaj societoj «Vega» kaj «Micalet». Salutas oficiale V. Inglada, prezidanto de la Grupo de Valencio. La urbestro —tradukita de sinjoro Marzal— asertas ke la Urbodomo de Valencio estas la unua en Hispanio kiu donis oficialan subtenon al Esperanto. Parolas Zamenhof; lin tradukas Inglada. Poste, Aida en la Teatro-Cirko.
Merkredo, la 15-a. Vizito al la urbo kaj al la haveno. Zamenhof, kun Sébert, Ayza, Inglada kaj la urbkonsilano doktoro Aguilar Blanch, faras la oficialan viziton al la aŭtoritatoj kaj pasas tra la Paleontologia Muzeo kaj tra la Konservatorio. Je la sepa kaj duono, kunsido de la postkongreso: oni legas leteron de R. Codorniú kiu anoncas ke la Registaro nomumos Zamenhof komandanto de la Ordeno de Izabela la Katolika. Salutas Ferri, fraŭlino Julia Lacruz, Bourlet, la patro Guinart, doktoro Mibs, la kapitano Perogordo —pioniro de la aerostatado, kiu estis parolinta en Esperanto de unu balono al alia— kaj Alfonso Sabadell, vicprezidanto de la kongreso de Barcelono. Inglada improvizas versojn kiuj komenciĝas «En urb’ de la floroj». Nokte, La Bohème; la artfajraĵoj kun surskriboj en Esperanto estis nuligitaj pro la pluvo.
Ĵaŭdo, la 16-a. Ekskurso al Sagunto. Vizitante la ruinojn de la kastelo, parto de la murego falis sur kvin kongresanojn; estis nur unu vundito, kiun prizorgis la loka Ruĝa Kruco dum la kapitano Perogordo funkciis kiel interpretisto inter la vundito kaj la kuracisto. Pri la servo kiun tie faris Esperanto oni raportis oficiale.
Tiun saman tagon virino petis al Zamenhof operacii ŝiajn okulojn. Li havis nek salonon nek instrumentaron; la doktoro Aguilar Blanch, ankaŭ okulisto, cedis al li konsultejon kaj instrumentojn. La operacio sukcesis. Zamenhof ne volis akcepti pagon kaj, antaŭ la insisto, akceptis la honorarion kaj donacis ĝin al la Grupo de Valencio. Vespere, luncho de la Urbodomo en la Urba Palaco de la Ekspozicio kaj balo en la Granda Kazino.
Vendredo, la 17-a, je la naŭa matene. Adiaŭo en la Norda Stacidomo. Kiam la trajno ekiris, Klara Zamenhof ĵetis rozon tra la fenestreto al Inglada.
Kiom da homoj ĉeestis? La fontoj ne konsentas: la kroniko de Gazetoteko parolas pri ducent esperantistoj en la ekskurso al Sagunto; Fernando Soler Valls, kiu ĉeestis, memoris en 1951 «tricent samideanojn»; kaj la kalkulo kiun ni donis en nia paĝo pri la stratoj distingas 102 kongresanojn alvenintajn el Barcelono disde ĉirkaŭ tricent aliaj venintaj de aliaj lokoj.
Kaj la akcidento? La versio kiu cirkulas ekde Gazetoteko diras ke «du sinjorinoj kaj tri sinjoroj glitfalis». La samtempa kroniko diras ke sur ilin falis parto de la murego. Ni lasas ĝin kiel rakontas la plej malnova fonto.
El tiuj jaroj restas nomoj kiuj poste ne plu aperas: la generalo Luis Moncada, prezidanto de la Grupo de Valencio, kaj Ramón Ayza, stabestro kaj instruisto de Esperanto. Kaj la movado etendiĝas al Castelló, Alacant, Alcoi, Utiel, Enguera, Carcaixent, Llíria, Elx, Borriana, Vinaròs kaj Benicarló.
La dekaj jaroj: rekono, milito kaj puna prizono
- 1911. La Gaceta de Madrid publikigas dekreton kiu rajtigas la enkondukon de Esperanto en la hispanajn lernejojn. Tiun saman jaron la programo de la Foiro de Valencio estas presita en la hispana, la franca kaj Esperanto.
- 26-a de februaro 1912. Esperantista vespero kun José Martínez Aloy kaj la urbkonsilano Enrique de Alzaga, kun poeziaj recitaloj en Esperanto fare de bona aro da fraŭlinoj de la urbo (Las Provincias).
- 1913. Estas reeldonata la revuo El Sol Español.
- 14-a de decembro 1914. Alicanta ĵurnalo konfirmas ricevon de la Boletín de la Federación Esperantista Levantina kaj resumas ĝian enhavon: malgraŭ la milito, Esperanto vivas «en Valencia, en Carcagente, en Cheste, en Chiva, en Alcalá de Chivert»; du rusoj faras prelegojn en Valencio kaj en Alacant; kaj progresas la esperantista grupo establita en la puna prizono de Sant Miquel dels Reis (El Tiempo).
- 1916. Valencia partopreno en la 7-a Kongreso de la Kataluna Federacio, en Reus.
- 1917. Mortas Zamenhof. La grupo de Valencio, kiel ĉiuj de Hispanio, dediĉas al li kunsidon.
- 1918. Manuel Caplliure Ballester komencas la Esperanto-kursojn en la Instituto de Lingvoj de la Universitato de Valencio. Tio estas la eniro de la lingvo en la universitaton de la urbo, kaj ĝi daŭros jardekojn: en la dudekaj jaroj oni ankoraŭ instruis ilin, kun studentoj stipendiitaj de la Komerca Ĉambro kaj tiu de Navigado. Vicente Olcina eĉ direktis katedron de Esperanto en la malnova Universitato de Valencio.
1923: la Unua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj
La 12-an de novembro 1922, en la Scienca Ateneo, kunveno decidas okazigi en Valencio kongreson de iberiaj esperantistoj la sekvan majon. Inter tiuj kiuj ĝin antaŭenpuŝas estas Manuel Caplliure, instruisto; José Ventura, licenciulo pri Sciencoj; Aurelio Yanguas, prokuroro, kaj la doktoro Daniel Llorens, kuracisto de Pedralba (Hispana Esperantisto n-ro 61).
La kongreso okazis de la 17-a ĝis la 20-a de majo 1923, sub la honora prezidanteco de Alfonso la 13-a. La oficiala programo diras:
- Tago 17, je la deka matene, akcepto en la Esperantista Grupo Valencio, strato del Mar, 23; je la kvara posttagmeze, solena inaŭgura kunsido en la Paraninfo de la Universitato, kun la Urba Orkestro cedita de la Urbodomo kaj inaŭgura parolado de la profesoro Won Kenn, reprezentanto de diversaj ĉinaj korporacioj.
- Tago 18, unua laborkunsido en la Scienca Ateneo; je la sesa, oficiala luncho de la Urbodomo en la Urba Palaco de la Ekspozicio.
- Tago 19, dua laborkunsido.
- Tago 20, meso en la preĝejo de la Piaj Lernejoj kun parolado en Esperanto de la patro Mojado, el Madrido, kaj, tuj poste, en la aŭditorio de la Andresa Kolegio, malkovro de la marmora memortabulo kiun la Esperantista Grupo Valencio dediĉas al la Piaj Lernejoj «kiel memoraĵon de la nesto de Esperanto en Valencio».
Fonto: Kongresa Bulteno, Valencio, majo 1923.
La oficiala programo de la Unua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj, Kongresa Bulteno, Valencio, majo 1923. Oni legas tie la kunvokon «al la Esperantista Grupo Valencio, strato del Mar, 23» kaj la malkovron de la memortabulo «kiel memoraĵon de la nesto de Esperanto en Valencio».
La dudekaj jaroj: la Levanta Federacio
La Levanta Esperantista Federacio havis sian sidejon en la sama strato del Mar, 23, en la Scienca Ateneo. La regionaj kongresoj iras de unu vilaĝo al alia: en oktobro 1924, en Xest; en 1925, en Llíria, kun la doktoro Juan Francisco Serra Ferrando, prezidanto de la grupo de Llíria, kaj la sekretario de la federacio, sinjoro Piñó, akompanata de Caplliure kaj Soler Valls. En 1926, la Levanta Federacio estas reprezentata en la 6-a Nacia Kongreso de Soler i Valls, Andrés Piñó kaj Caplliure.
Atentu pri la numerado. La Suno Hispana n-ro 88 (septembro 1924) anoncas tiun de Xest kiel la «Unua Kongreso de la Levanta Esperantista Federacio»; la protokolo reproduktita en la n-ro 103 (1925) nomas tiun saman kunvenon «Dua Regiona Kongreso». La du numeradoj estas en la fontoj.
De 1928 ĝis 1931 Soler Valls ne estas en Valencio: la Ĝenerala Direkcio de Komunikadoj sendas lin kiel estron de Telegrafoj al Cáceres, kie li subskribas en la ĵurnalo Nuevo Día la sekcion «Horizontes nuevos. El idioma internacional». Siajn kursojn en Valencio —kelkajn organizitajn de la Vegetara Societo— li daŭrigus poste.
La tridekaj jaroj: laboristismo, strato kaj internacia kongreso
En 1931 aperas la Laborista Esperanto-Grupo, impulsita de Luis Hernández —la fontoj donas al li du duajn familinomojn, Huertas kaj Lahuerta, kaj ni ne kuraĝas elekti unu—, ligita al Sennacieca Asocio Tutmonda, kiu komprenis la internacian lingvon kiel ilon de la laborista klaso. Dudeko da muzikistoj direktitaj de Matías Márquez formis la Esperantistan Orkestron.
1934 estis verŝajne la plej brila jaro de la valencia esperantismo:
- La 1-an de januaro la sidejo de la Hispana Konfederacio de Esperanto pasas al Valencio, en la straton de la Sango numero 9.
- La 21-an de julio la Urbodomo aprobas doni la nomon strato Doktoro Zamenhof al strato de la kvartalo de la Petxina; la memortabulo estas malkovrita la 7-an de aŭgusto. La ideon estis proponinta la urbkonsilano Marzal jam en 1927 kaj ĝi estis formaligita en 1932 en la 24-a Universala Kongreso de Parizo.
- De la 3-a ĝis la 8-a de aŭgusto Valencio gastigas la 14-an Kongreson de Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT). La organiza komitato havis la oficejon en la strato de l’Home del Hospital, 12. Sabate la 4-an okazis oficiala akcepto en la Festa Salono de la Urbodomo, kun paroladoj de la urbestro kaj de la esperantista urbkonsilano, la advokato Vicente Marzal; vespere, aranĝo en la ejo de la Centro de Valencianisma Evoluo, en la avenuo de Nicolás Salmerón.
Kiom da homoj ĉeestis? Ĉi tie estas diferenco kiun indas diri tute. La versio kiu cirkulis dum jardekoj —kaj kiun ni mem reproduktis— parolas pri ĉirkaŭ kvarcent personoj el dek tri landoj. La samtempa kroniko, verkita de Jacinto Martín, oficiala delegito de HEA kiu ĉeestis, diras ke ĉeestis 156 el la 168 aliĝintoj, kun kongresanoj el Francio, Nederlando, Germanio, Anglio, Svislando kaj Svedio, kaj ke «la plimulto apartenis al la laborista klaso». La cifero de kvarcent estas de posta propagando; tiu de 156 estas kalkulo.
Fonto: Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 40, septembro 1934.
Du jarojn poste, kiam la milito jam komenciĝis, la sama revuo ankoraŭ memorigis ke «SAT, tute ne neŭtrala esperantista organizaĵo, organizis kaj plenumis la Kongreson de Valencio», kaj ke la hispana asocio donis al ĝi moralan kaj materian subtenon (Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 61, julio 1936). El tiuj jaroj estas ankaŭ la Raporto de la jaro 1935 kiun la Esperantista Grupo de Valencio eldonis kiel broŝuron.
Milito, malliberejo kaj silento
La milito tranĉis ĉion. Luis Hernández Lahuerta (Valencio, 1906 – 1961), kiu je dudek ok jaroj estis prezidinta la lokan komitaton de la kongreso de SAT, redaktis dum la milito la bultenon Popola Fronto, publikigitan en Esperanto por disvastigi eksterlande la pozicion de la respublika registaro. Fine, li iris en malliberejon.
La Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo tiel resumas kio okazis kun la ceteraj: la valenciaj esperantistoj estis persekutitaj, akuzitaj pri komunismo, kvankam kelkaj kursoj daŭre estis instruataj pli diskrete. Ne estis izolita kazo: la movado estis persekutita en duono de la mondo, de la nazia Germanio —kiu malpermesis ĝiajn organizaĵojn en 1936 kaj kie mortis la tri gefiloj de Zamenhof— ĝis la Sovetunio de Stalin.
Pri kio precize okazis kun la grupo inter 1939 kaj 1947 la fontoj kiujn ni traserĉis diras nenion. Estas reala truo, ne preterlaso: kiu havas paperojn de tiuj jaroj, skribu al ni.
1947-1962: la Hispana Federacio, kun sidejo en Valencio
Kiam la movado denove organiziĝas, ĝi faras tion de ĉi tie, kaj Hernández Lahuerta ĉeestas: li partoprenas en la fondo de la Hispana Esperanto-Federacio kaj estos ĝia sekretario kaj redaktoro de la bulteno. La Boletín de la Federación Esperantista Española estas presata en Valencio dum dek tri jaroj, kaj la kapo ŝanĝas adreson kune kun la sidejo:
| Jaroj | Adreso |
|---|---|
| 1949 – 1955 | Ruzafa, 7 (Casa Chaume) |
| 1956 – 1958 | Pelayo, 7, 1-a |
| 1959 – 1962 | Marqués de Caro, 6 |
Kovrilo de la Boletín de la Federación Esperantista Española de marto 1949, kun la adreso de la sidejo: «Ruzafa, 7 · VALENCIA (ESPAÑA)». La bulteno de la tuta hispana federacio estis farata de ĉi tie.
En decembro 1962 la Boletín anoncas ke, «post dek tri jaroj de sia fondo, la Federacio translokiĝas de Valencio al Zaragozo», ĉar akceptis ĝian prezidantecon la profesoro Miguel Sancho Izquierdo.
La Federacio ne konsentas kun si mem pri kiam ĝi naskiĝis: la numero de decembro 1949 festas «du jarojn de laŭleĝa ekzisto» (tio estas, fine de 1947); tiu de decembro 1962 kalkulas dek tri jarojn ekde la fondo (1949); kaj en 1988 oni festis la 40-an datrevenon (1948). Ni donas la tri.
Dume, la urba grupo refortiĝas. En decembro 1950 la Boletín skribas: «En Valencio mem, kun pli ol cent membroj, kie ĵus fondiĝis la urba grupo, daŭre funkcias la kursoj», kun ekskursoj, vizitoj kaj akcepto de eksterlandaj esperantistoj.
La nomoj de tiu etapo estas tiuj de la doktoro Rafael Herrero Arroyo, kiu donas kursojn kaj prelegojn —unu, en la Kuracista Kolegio, pri Esperanto kiel helpa lingvo por la medicinaj studoj—, Juan Devís, la doktoro Ernesto Tudela, Rafael Vizcaíno kaj la veterano Fernando Soler Valls, kiun liaj kunuloj nomis «majstro de majstroj» kaj kiu mortis en Valencio la 24-an de marto 1956: estis la doktoro Herrero kiu legis lian nekrologon en la radio. En novembro 1956 estas krome fondita Esperanto-Grupo ene de la sindikata organizaĵo «Educación y Descanso».
En 1952 Valencio gastigas la 13-an Hispanan Kongreson de Esperanto kaj la valencia radiostacio Radio Alerta cedas dudek minutojn por elsendoj en Esperanto. En 1953 la valenciaj esperantistoj kunvenas festi en la strato Doktoro Zamenhof. Kaj la 27-an de februaro 1954 ili faras omaĝon al Hernández Lahuerta kiel eksredaktoro de la Boletín.
1964: du kongresoj samtempe
En julio 1964 Valencio gastigis samtempe la 25-an Hispanan Kongreson de Esperanto, kiu estis la jubilea, kaj la 30-an Kongreson de la Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista (IKUE), ĉi tiu de la 23-a ĝis la 29-a de julio. Okazis akcepto en la Urbodomo, inaŭgura kunsido en la strato de Trinitaris, mesoj en Sankta Laŭrenco kaj en la Kapelo de la Sankta Kaliko de la Katedralo. La Federacion prezidis la doktoro Sancho Izquierdo kaj la lokan komitaton, la doktoro Herrero.
Fonto: Boletín n-ro 145, septembro-oktobro 1964.
La sesdekaj kaj la sepdekaj: junuloj, radio kaj sidejo
Inter 1965 kaj 1968 estas en la urbo junulara esperantista grupo kiu faras lecionojn, ekskursojn, radion kaj teatron. Ni scias pri ĝi tion kion rakontis al ni rekta atestanto, kaj ni ankoraŭ serĉas tiujn kiuj partoprenis: ses fotoj kaj sesdek jaroj. La kursoj estis elsendataj dum jaroj de Radio Juventudes de Valencia.
La junaj esperantistoj de Valencio salutas la publikon fine de teatra prezentado, inter 1965 kaj 1968. Fotografio de Foto-Reportaje Badía (Pintor Gisbert, 8, Valencio), cedita de Pedro García Domínguez.
Estraron de tiuj jaroj konsistigas Juan Devís Calpe kiel prezidanto, Francisco Marco Máñez kiel sekretario, José Pérez Catalá kiel kasisto kaj José Soler Semper kiel bibliotekisto. Devís mortis subite, pro embolio, la 6-an de novembro 1968; la novaĵon donis la programo «Esperantista Mikrofono» de La Voz de Levante kaj lin sekvis ĉe la kapo de la grupo Juan Bosch.
En 1969 la doktoro Herrero donas kurson al kiu aliĝas samfoje kvin gefratoj Casquero. El tiu klasĉambro eliras granda parto de la grupo de la sekvaj jardekoj.
Iun 17-an de oktobro estas inaŭgurita la nova sidejo de la Gran Via de Ferran el Catòlic, 45, 3-a, kun pli ol sepdek kvin ĉeestantoj kaj kun parolado de Ada Fighiera-Sikorska, redaktorino de Heroldo de Esperanto. Tiu adreso ankoraŭ estos tiu de la grupo jardekojn poste. La revuo de la grupo estas Valencia Luno, kun kapo desegnita de Monleón, kaj la grupo daŭre eldonas ĝin.
La okdekaj: registro, strato, radio kaj kongreso
- 1980. Estas registrita la Kultura Asocio Esperanto-Grupo Valencio, la jura personeco de la nuna grupo.
- 1984. En januaro, la prezidanto de la grupo, Pascual Pont Martínez, petas al la Urbodomo straton por Hernández Lahuerta; la Urbodomo ĝin aprobas la 9-an de februaro.
- 1986. Komenciĝas la propra programo en Radio Klara, kiu ankoraŭ daŭras.
- 14-18 de julio 1988. Valencio organizas la 48-an Hispanan Kongreson de Esperanto: «la unua hispana kongreso de la dua jarcento de la movado», kun 170 aliĝintoj. La ĝenerala asembleo de la Federacio okazas la 16-an en la Fakultato de Ekonomiaj kaj Entreprenaj Sciencoj, en la strato de Blasco Ibáñez, 30. La loka komitato formiĝas ene de la grupo: prezidanto Augusto Casquero; vicprezidanto Ramón Diago; sekretario Juan Antonio Giménez; kasisto Ricardo Flores; internaj rilatoj Félix Navarro; eksteraj rilatoj Antonio León; publikaĵoj José Pérez kaj Pascual Pont; ekskursoj kaj bankedo Manuel Gargallo.
Kovrilo de la Boletín de julio-aŭgusto 1988, dediĉita al la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto okazinta en Valencio. La skanaĵo konservas la malmolan grajnon de la tiama presado.
Tiun julion la ĵurnalo Levante dediĉas raportaĵon —«Esperanto: el tercer idioma de Valencia», 17-a de julio 1988— al grupo de junaj esperantistoj decidintaj reakiri la enradikiĝon kiun la lingvo havis en la urbo. Ilia prezidanto, Juan Fontecha, tiam negocis kun la Generalitat la enkondukon de Esperanto en pilotan bazlernejon (EGB); la asocio havis ĉirkaŭ 400 membrojn, kvankam nur proksimume kvindek pretis instrui lecionojn.
Kaj tiun saman jaron, José Fernando Soler Sempere (Valencio, 1913-1991), teknika arkitekto kaj filo de Fernando Soler Valls, metas sian havaĵon en fondaĵon dediĉitan al disvastigo de Esperanto kaj ne kreas ĝin sub sia nomo, sed sub tiu de sia patro: la «Esperanto-Fondaĵo Fernando Soler», konstituita la 18-an de aprilo 1988 kaj enskribita tiun junion. En 2004 ĝi ekhavus la nomon Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo, kiu havas propran retejon kun sia dokumentita historio.
1990: naskiĝas la Valencia Federacio
La 28-an kaj 29-an de aprilo 1990 okazas en Benicàssim la unua kongreso de la Valencia Esperanto-Federacio (VEF), kie Juan Antonio Jiménez faras prelegon pri la historio de la valencia esperantista movado. La dua kongreso estas en Alcantarilla (Murcio) en aprilo 1991, kaj de tiam la kongresoj okazas kune kun Murcio, ĉiujare kaj ŝanĝante urbon: El Puig, Benidorm (1997), Castelló (1998, kie estas inaŭgurita la Placo Esperanto kun skulptaĵo de Francisco Agut), Lorca (1999, kie Augusto Casquero estas elektita prezidanto de VEF), Alacant (2001), la Vall d’Uixó (2002), Xest, Borriana…
1993: la Universala Kongreso
La 78-a Universala Kongreso de Esperanto okazis en Valencio de la 24-a ĝis la 31-a de julio 1993, en la Palaco de Muziko, kun la temo «Edukado por la 21-a jarcento». La adreso de la organiza komitato estis tiu de la grupo mem: Gran Via de Ferran el Catòlic, 45-A; ĝin prezidis Augusto Casquero. Fine de januaro jam estis pli ol mil aliĝintoj el kvindek ok landoj —Hispanio (138), Francio (94), Germanio (84), Japanio (79), Pollando (64), Nederlando…
La Federacio rezignis pri nacia kongreso tiun jaron: ĝia ĝenerala asembleo kunvenis merkredon la 28-an de julio en la Instruista Lernejo, en la strato de l’Alcalde Reig, 8, tre proksime al la Palaco.
En la kongreso estis premieritaj la epopeo Poemo de Utnoa, de Abel Montagut; la kantato La profil’ de viaj spuroj, kun simfonia orkestro, ĥoro kaj solistoj, frukto de la kunlaboro inter Miguel Fernández kaj la muzikisto Pedro Vilarroig; kaj la kolektiva poemaro Ibere libere, de Gonçalo Neves, Georgo Kamaĉo, Liven Dek kaj Miguel Fernández.
Monaton poste, la 27-an de aŭgusto 1993, la Ministra Konsilio deklaris la Hispanan Esperanto-Federacion asocio de publika utileco. La sama bulteno atribuas la malblokadon de la dosiero al la impreso kiun faris al alta funkciulo de la Kultura Ministerio, kiu vizitis ĝin, la kongreso de Valencio.
Kaj noto pri justeco kiun la bulteno zorgis lasi skribita: sen Ada Fighiera-Sikorska kaj Ĝian Carlo Fighiera —tiuj kiuj subtenis la kandidatecon kontraŭ «la terurajn malfacilaĵojn starigitajn de kelkaj»— la kongreso de Valencio neniam estus okazinta.
Fontoj: Boletín n-roj 281, 297, 307, 310, 311, 312, 315, 317, 329 kaj 333.
Unua komuniko de la kongreso en la Boletín de la Federacio: «78ᵃ UK de Esperanto en Valencio, 24-31 julio 1993». La adreso de la organiza komitato estas la sidejo de la grupo, Gran Via de Ferran el Catòlic, 45a.
1997-2000: la kongreso de la Universitato kaj Esperanto kun kreditoj
En julio 1997 Valencio denove estas sidejo de la 56-a Hispana Kongreso de Esperanto, kune kun la 7-a Internacia Kongreso de Esperanto de Monda Turismo kaj la 7-a Eŭropa Forumo, sub la honora prezidanteco de la reĝino Sofia. La sidejo estis la Fakultato de Filologio de la Universitato de Valencio, kiu ne nur gastigis ilin sed ankaŭ patronis ilin, ofertante senpage ĉiujn servojn; la dekanino, la doktorino Carmen Morenilla, partoprenis en la organizado. Kunordigis Augusto Casquero, Ana Montesinos kaj Gian Carlo Fighiera. Aliĝis 565 kongresanoj el 18 landoj kaj partoprenis pli ol 600.
La sekvan jaron alvenas io kio neniam estis farita en Hispanio: en marto 1998 la Fakultato de Filologio instruas Esperanto-kurson kun agnoskita akademia valoro, du liberelektaj kreditoj. La profesoro estas Augusto Casquero kaj la akademia direktorino, la doktorino Berta Raposo, de la Departemento de Angla kaj Germana Filologio. Ĝi superfluis: oni devis retiri la reklamadon pro manko de spaco kaj, malgraŭ tio, kvindek pliaj personoj restis ekstere. En 1999 la kurso pasas al tri kreditoj kaj 93 studentoj ricevas diplomon de la Universitato; ĉirkaŭ 2000 tra ĝi pasis proksimume kvarcent studentoj en kvar sinsekvaj jaroj.
En 1997 la Universitato de Valencio eldonis la kovrilon de sia bulteno tute en Esperanto, dum la kursoj de la Filologia Fakultato funkciis.
Ke tio okazis ŝuldiĝas, laŭ la sama bulteno, al la klopodoj de Jesús Raposo Montero, vicprezidanto de la grupo, kiu mortis la 16-an de decembro 1999.
De tiam
La grupo ne haltis: propra programo en Radio Klara, ĉiujaraj kursoj, valenciaj kongresoj, renkontiĝoj kaj ĉeesto en la amaskomunikiloj. Pri tio ni jam havas rektan kaj jaron-post-jaran ateston en la blogo kaj en la paĝo En la amaskomunikiloj. Kaj la personoj kiuj faris ĉion ĉi havas propran paĝon: Biografioj.
Averto pri Xest
Granda parto de la dokumentaro el kiu venas ĉi tiu paĝo estis kolektita esplorante la esperantismon de Xest, kiu estas, senkompare, la valencia urbeto kun plej granda esperantista postsigno. Ĉi tie ni celis la malon de tio kio kutime okazas: ke la materialo el Xest ne enŝteliĝu kvazaŭ ĝi estus el la ĉefurbo. Valencio kaj Xest havas ĉiu sian straton Doktoro Zamenhof kaj sian ejon, kaj la fontoj —eĉ la enciklopedioj— ofte konfuzas ilin. Kiam datumo estas el Xest, ni tion diras.
Fontoj
- Ciferecigita historia gazetaro (Las Provincias, La Correspondencia de Valencia, El Tiempo, Levante), en la Biblioteca Virtual de Prensa Histórica.
- La Suno Hispana (Valencio, 1903-1927), Hispana Esperantisto kaj Kongresa Bulteno de 1923.
- Hispana Esperanto-Gazeto (1931-1936), ciferecigita de la Nacia Biblioteko de Hispanio.
- Boletín de la Federación Esperantista Española / de la Federación Española de Esperanto, kolekto de Gazetoteko.
- Esperanto-Fondaĵo de la Valencia Komunumo, por la Soler-familio kaj por ĝia propra historio.
Ĉi tiu paĝo anstataŭas antaŭan tekston kiu reproduktis, senplue, la historion publikigitan en Gazetoteko. Ĝi estis reverkita el la originalaj fontoj kaj tial kelkaj datumoj ne koincidas kun la malnova versio; kie estas malkongruo, ni tion diras en la teksto. Se vi trovas eraron aŭ havas dokumentojn de tiuj jaroj —precipe de la periodo 1939-1947, pri kiu ni scias preskaŭ nenion—, skribu al ni al valencia@esperanto.es.
Legi en: Valencià · Castellano