Kiel Esperanto revenis post la milito: la rekonstruo, urbo post urbo

La registaro rajtigis la Hispanan Esperanto-Federacion en decembro 1947, kun sidejo en Valencio, sed tiu permeso ne revenigis la movadon per unu fojo. Ĉiu urbo revenis siamaniere kaj laŭ sia propra ritmo. En Zaragozo, la grupo Frateco neniam vere fermiĝis kaj travivis kun estraro farita el katolikoj, por ke la guberniestro ne vetu ĝin. En Manresa kaj en Sabadell Esperanto reaperis kiel sekcio de lingva societo kaj de ekskursa societo. En Bilbao, la homoj rekunvenis antaŭ ol la grupo havis permeson, kaj en Gijón la aŭtoritato rifuzis ĝin ĝis 1958. En Zamora, la kvar junuloj kiuj estis organizintaj Esperanton estis murditaj, kaj sub la frankismo tie neniam plu ekzistis grupo.

La nova Federacio, krome, havis en respondecaj postenoj homojn el ambaŭ flankoj de la milito: vicprezidanton el Sevilo kun «profundaj katolikaj konvinkoj» kaj, faranta la bultenon numeron post numero, la viron kiu dum la milito redaktis la respublikan propagandbultenon en Esperanto kaj kiu post ĝi iris en malliberejon.

«Jen, kiel statas nun Esperanto en Hispanio»: la inventaro kiun la Boletín de la Federación Esperantista Española publikigis en decembro 1950, urbo post urbo, tri jarojn post la leĝigo. N-ro 24, p. 195.

La citaĵoj el hispan-, katalun- kaj galeglingvaj fontoj estas nia traduko; tiuj el esperantlingvaj fontoj estas laŭvortaj.

Resume: kiel ĝi revenis

Legite kune, kion la fontoj dokumentas havas tri fazojn, kvar vojojn kaj du specojn de ĉefroluloj. La divido en fazojn estas nia; la faktoj de ĉiu estas rakontitaj kaj cititaj pli sube.

Tri fazoj.

• 1946-1949: kio travivas aŭ kaŝiĝas. Antaŭ la permeso, aŭ ekster ĝi, estas Frateco en Zaragozo, kiu ne fermiĝis, libera kurso en la universitato de La Laguna, la Lingua Club de Manresa kaj, laŭ Marco Botella, neformalaj renkontiĝoj en Bilbao.
• 1947-1951: landa ombrelo. En decembro 1947 la registaro rajtigas la Hispanan Esperanto-Federacion, kun sidejo en Valencio. De 1949 ĝi eldonas la Boletín, kiu rekunligas la grupojn, kaj en 1951 ĝi okazigas en Terrassa la unuan postmilitan kongreson.
• La kvindekaj jaroj: urbo post urbo. La lokaj grupoj leĝiĝas unu post alia, kiam la guberniestro de ĉiu provinco permesas tion: Bilbao en 1953, Gijón en 1958. Kaj la jaraj kongresoj portas la movadon tien, kie ne estis grupo, kiel Malago en 1959 kaj Pontevedra en 1960. La etapo finiĝas kiam la Federacio transloĝiĝas al Zaragozo, en 1962-1963.

Kvar vojoj. Grupo kiu ne fermiĝas kaj elektas estraron kiun la guberniestro ne vetos (Zaragozo). Sekcio ene de alia asocio —lingva societo, ekskursa societo, la universitato— (Manresa, Sabadell, La Laguna). Propra grupo, kiam alvenas la permeso (Valencio, Madrido, Bilbao). Kaj landa kongreso tie, kie ankoraŭ estas nenio (Malago, Pontevedra).

Du specoj de ĉefroluloj. La katolikoj kaj la homoj bone viditaj de la reĝimo malfermis pordojn: sevila vicprezidanto kun «profundaj katolikaj konvinkoj», la katolika estraro de Frateco, rektoro kiu disponigis la universitaton, ĉefepiskopo ĉe la kongreso de IKUE. Sed la ĉiutagan laboron faris ankaŭ la venkitoj: la Boletín redaktis la iama redaktoro de la respublika bulteno Popola Fronto, kaj la kurson de La Laguna donis instruisto elirinta el la koncentrejoj.

Kie ĝi ne revenis. En Zamora, la organizintoj estis murditaj kaj sub la frankismo ne estis grupo. En Galegio, la rekomenco venas nur kun la kongreso de Pontevedra en 1960, kaj en Teruelo la Boletín de tiuj jaroj registras nur izolajn personojn.

La permeso de 1947 estis leĝa turnopunkto, sed ne la fino de la kontrolo: eĉ en 1953 la ĝeneralaj kunvenoj de Frateco okazis kun policisto sur la podio, kaj en Gijón la aŭtoritato rifuzis la permeson al la grupo, kiu estis agnoskita nur en 1958.

La mapo de 1950

La plej bonan samtempan foton de tiu rekomenco publikigis la Federacio mem. En decembro 1950, la Boletín n-ro 24 —la bulteno kiun la Federacio faris en Valencio de 1949— dediĉas nesubskribitan paĝon al superrigardo pri la stato de la movado. Jen ĝiaj vortoj:

• Madrido: «la diligenta agado de nia fervora samideano López Herrero, kun aliaj aktivaj kunhelpantoj, sukcesis starigi rondeton kaj aranĝi kurson, kies fruktoj jam maturiĝas».
• Zaragozo: «firme staras per fortaj piedoj la Esperantista Grupo ‹Frateco›, sola en tuta Hispanio, kiu ne ĉesis funkcii dum pli ol tridek jaroj; nuntempe estas gvidataj du kursoj».
• Barcelono, «iama bastiono de la esperantismo»: «ankaŭ komencas burĝoni nia lingvo ĉe la malnovaj branĉoj. Kelkaj kursoj funkcias jam».
• Terrassa: «La persistaj klopodoj de la veterana pioniro, S-ro Chaler, donis al la urba membraro sufiĉan elstaron por ke nia nacia Federacio elektu senhezite tiun urbon por la unua hispana postmilita Esperanto-Kongreso».
• Santander kaj Bilbao «lerte kaj trafe ekmoviĝas».
• Andaluzio: «kun Seviljo ĉefronte, diversaj amikoj semas konstante la karajn ideojn de nia idealo».
• Kanarioj: «elektita rondeto […], inter kiuj sufiĉas mencii la nomon de S-ro Regulo Pérez, laboras kaj montras la utilon de Esperanto eĉ en universitataj medioj».
• Valencia regiono: «oni povas mencii la nomojn de Castellón kaj Callosa de Segura; sed tute specialan rimarkon meritas la movado en Cheste, kiu estas ĉe ni rajte konata kiel ‹Meko de la Esperantismo›. Nun ĝi brilas denove per sia malnova famo».
• Valencio: «kun pli ol cent membroj, kie ĵus fondiĝis la urba grupo, daŭre funkcias la kursoj, oni ofte organizas ekskursojn aŭ vizitojn kaj oni akceptas plezure kaj gastame eksterlandajn gesamideanojn. Oni subluis belan ejon por instruo kaj prelegado».

Tri jarojn post la leĝigo, do, estis aktivado en ĉirkaŭ dek lokoj. La resto de tiu ĉi artikolo rakontas kiel ĉiu el ili atingis tion, kaj kie oni ne atingis ĝin.

Mapo de la unua dokumentita grupa aktivado post la milito, urbo post urbo, laŭ la datumoj de la suba tabelo. Malhela bluo: la grupo neniam fermiĝis (Zaragozo). Oranĝo: aktivado ene de alia asocio aŭ sen permeso; la sago montras la jaron de la leĝa agnosko. Verdo: propra grupo aŭ sidejo. Violo: la rekomenco venas kun landa kongreso. Malplena cirklo: neniu dokumentita grupo, kun izolaj personoj en Sevilo kaj nenio en Zamora. Konturoj de Natural Earth.

La tabelo ne diras ke antaŭ ĉiu dato estis neniu kiu parolis Esperanton aŭ konservis ĝiajn librojn. Ĝi diras kiam ekzistas dokumento pri grupa aktivado.

La leĝigo de 1947 ne malfermis ĉion

La novaĵo pri la permeso atingis Valencion la 15-an de decembro 1947, la tago de Zamenhof, kiam la esperantistoj de la urbo sidiĝis ĉetable por festi ĝin. Tion rakontas la unua numero de la Boletín, unu jaron poste: «kunvenintaj por festi, la 15-an de decembro, la memoron de nia neforgesebla Fondinto, ni ricevis la novaĵon» (n-ro 1, p. 1).

La ideo de landa federacio venis el Sevilo. Federico Rivelles Giménez, kiu en la unua elektita estraro estos ĝia vicprezidanto (Boletín n-ro 13, januaro 1950), skribis unue al Frateco, en Zaragozo, ĉar ĝi estis «la sola esperantista societo oficiale rajtigita en la lando», kaj proponis al ĝi ke ĝi gvidu la peton al la registaro. La zaragoza estraro rifuzis tion unanime, ĉar «la politika situacio de nia urbo ankoraŭ ne estis sufiĉe matura por fari tiun paŝon». Tion rakontas Antonio Marco Botella, kiu estis rolulo en tio, en Un siglo de Esperanto en Aragón (2000), kie li priskribas Rivelles kiel «personon tre ligitan al la reĝimo». La sociologo Roberto Garvía prezentas lin en Lengua y utopía (2022, p. 11) kiel «la sevilanon Federico Ribelles Giménez, kun profundaj katolikaj konvinkoj», kiu «komencis ĉiujn kontaktojn por revivigi la esperantismon». Finfine, la peton prezentis la valencianoj.

La landa permeso ne validis por la grupoj de ĉiu urbo, kiuj daŭre dependis de la civila guberniestro de sia provinco. Marco Botella skribas ke tuj poste grupoj el diversaj provincoj, «kiel ekzemple Alicante», petis la rajtigon kaj ricevis «kategorian ne», kaj ke eĉ en 1951 «en kelkaj provincaj ĉefurboj la respektivaj Guberniestroj ankoraŭ rifuzis rajtigi la refondon de Esperanto-Grupoj». La kronologio kiun la Boletín publikigis en 1981 resumas tiel la jaron 1948: «oni organizas diversajn E-Sekciojn interne de kulturaj kaj sportaj asocioj» (n-ro 248, p. 9). Tio estas la formulo kiun oni vidas en Manresa, en Sabadell kaj en Gijón.

Zaragozo: la grupo kiu ne fermiĝis

En Aragono, rakontas Marco Botella, ĉe la komenco de la milito fermiĝis ĉiuj Esperanto-grupoj krom unu: «Estis unu sola escepto en la tuta “nacia” Hispanio, Frateco de Zaragozo, kiu certe restis tute paralizita». La Boletín de 1950 diras tion alimaniere: Frateco estis la sola grupo de Hispanio «kiu ne ĉesis funkcii» dum tridek jaroj.

La kaŭzon kiun donas Marco Botella estas la prezidanto de la grupo, Ramón de Salas Bonal, «kiu, kiel majoro de la armeo, kaj krome okupanta altan postenon de publika ordo en Zaragozo», haltigis tiujn kiuj volis fermi ĝin. Salas estis emerita kavaleria majoro, li forlasis la prezidantecon de Frateco en 1937 por iri al la fronto kaj tie mortis en 1938; la Boletín Oficial del Estado de la 13-a de oktobro 1938 (p. 1789) promocias lin al leŭtenantkolonelo postmorte: «la emerita kavaleria majoro don Ramón de Salas Bonal, kiu glore mortis en milita ago». La prelego de José Antonio del Barrio kaj Ulrich Lins pri Esperanto en la Enlanda Milito (2006) faras lin kolonelo kaj milita guberniestro; ni trovis nenian dokumenton kiu tion diras.

La protekto ne daŭris. La 10-an de novembro 1941, laŭ Marco Botella, dudeko da junaj falangistoj eniris la lokalon, disŝiris dokumentojn kaj librojn de la biblioteko kaj forprenis la protokollibron kaj la membroliston. Pri tiu atako ekzistas nur lia atesto.

Kiam en 1947 Frateco renovigis la estraron, ĉiu nomo devis pasi tra la Civila Registaro. La estraro kiu el tio rezultis, prezidata de José Orós Gimeno, havis dek unu membrojn, inter ili la kuraciston Fernando de la Puente kaj la pastron Emilio Pérez, kaj Marco Botella klarigas la kriterion: «Ĉiuj estraranoj estis de markita katolika tendenco, kio ofertis garantion ke ili ne estos vetitaj de la aŭtoritato». Eĉ tiel ne sufiĉis: en 1948 la guberniestro ankoraŭ ne rajtigis la ĝeneralan asembleon, kaj la kurso kiu okazis en aprilo de tiu jaro estis anoncita nenie. La unuan postmilitan ĝeneralan asembleon rajtigis la Ĉefa Policestro la 29-an de januaro 1950, «kun la deviga ĉeesto de policisto sur la podio».

La junuloj, kaj la polico je la tria matene

En 1949 alvenis al Zaragozo Antonio Marco Botella, naskita en 1921 en Callosa de Segura (Baix Segura). Kun José Guio kaj Salvador Morales li faris propagandon en la Sociedad de Montañeros de Aragón kaj plenigis duhorajn kursojn en alternaj tagoj. Kion li rakontas pri tiuj kursoj, li vivis mem: la polico vizitis la lernantojn hejme «inter la dua kaj la tria matene», kaj kiu ricevis la viziton ne plu revenis al la klaso. En 1950, ĉiam laŭ li, la kursoj estis anoncitaj unuafoje post la milito en Heraldo de Aragón kaj El Noticiero.

En septembro 1950, laŭ Marco Botella, oni fondis en Zaragozo la katolikan asocion de esperantistoj, prezidatan de Fernando de la Puente. La Boletín prezentas ĝin en januaro 1951 kiel «novan organizon»: la Katolika Esperantista Hispana Asocio (KEHA), en la strato Zurita, 13 (n-ro 25, p. 209). La historio de la internacia unio de katolikaj esperantistoj (IKUE) naskigas ĝin en 1952, ĉe la eŭkaristia kongreso de Barcelono; la Boletín jam parolis pri ĝi unu jaron antaŭe.

Rektoro kaj ĉefepiskopo

Miguel Sancho Izquierdo (Calanda, 1890 – Zaragozo, 1988) estis deputito de CEDA —la koalicio de la katolika dekstro dum la Respubliko— por Teruelo en 1933 kaj en 1936, li estis urbokonsilanto de Zaragozo de 1939 ĝis 1944 kaj rektoro de la universitato de 1941 ĝis 1954 (Urbodomo de Zaragozo; Universitato Carlos III). Kaj li estis esperantisto ekde juneco: la Boletín memoras ke «iam eĉ estis sekretario de la loka Grupo ‹Frateco›». Kiam Zaragozo organizis la hispanan kongreson de 1954, la rektoro proponis la salonojn de la universitato kaj de la Medicina Fakultato por la inaŭguro kaj la laborkunsidoj (n-ro 64, p. 36).

De la 20-a ĝis la 24-a de julio 1956, Zaragozo gastigis la 26-an kongreson de IKUE, kun 209 kongresanoj; ĝin organizis De la Puente kaj Pedro Marqueta. La ĉefepiskopo Casimiro Morcillo tie diris la meson kaj parolis en la malferma kunsido «en kaj pri Esperanto» (n-ro 92, p. 318-319). Dek kvin jarojn poste, en la nekrologo de la ĉefepiskopo, la Boletín aldonis ke li mem prezidis la kunsidon kaj ke li lernis Esperanton kiel seminariano (n-ro 186, 1971). Laŭ la propra legado de Marco Botella, la prezidanto kaj la vicprezidanto de Frateco, kiuj gvidis la organizan komitaton, «mobilizis ĉiujn konservativajn esperantistajn elementojn kiuj ĝis tiu momento ankoraŭ ne estis decidintaj aliĝi».

Fine de 1961, Sancho Izquierdo jam estis prezidanto de Frateco kaj vicprezidanto de la Federacio (n-ro 130). Li akceptis la prezidantecon, kaj en decembro 1962 la Boletín anoncis ke la Federacio transloĝiĝas de Valencio al Zaragozo (n-ro 135). La registaro aprobis tion komence de 1963 (n-ro 136, p. 490), kaj la unua Boletín farita en Zaragozo estas tiu de septembro 1963 (n-ro 137).

Valencio: la federacia sidejo, kun homoj el ambaŭ flankoj

Valencio estis la sidejo de la Federacio de 1947 ĝis 1963, kaj la urba grupo estis tiu kun la plej multaj membroj en 1950. Kiel oni vivis tion ĉi tie —la orĉata trinkejo de la strato Russafa kiu servis kiel sidejo, la kongreso de 1952, la radio— ni rakontas en la historio de Esperanto en Valencio, kaj ni ne ripetas ĝin.

Kio interesas ĉi tie estas kiu tie estis. La Hispana Esperanto-Federacio diras tion en sia institucia historio: «Partoprenis en ĝi personoj kiuj batalis en la nacia flanko kaj ankaŭ personoj identigitaj kun la malvenkinta flanko, kiuj jam estis reakirintaj la liberecon». Garvía priskribas tion en la prezento de sia libro kiel «lokon de renkontiĝo kaj repaciĝo».

La plej klara kazo de la malvenkintoj estas Luis Hernández Lahuerta. Dum la milito li redaktis Popola Fronto, la bultenon en Esperanto per kiu la Laborista Esperantista Grupo de Valencio disvastigis eksterlande la respublikan pozicion, kaj post la milito li iris en malliberejon. De 1949 li redaktis la Boletín de la Federacio; li lasis ĝin en decembro 1953, reprenis ĝin en 1957 kaj gvidis ĝin ĝis 1960, unu jaron antaŭ sia morto (n-ro 60; n-ro 248, p. 9-12).

La alia publika valencia aranĝo de tiuj unuaj jaroj okazis ekster la ĉefurbo. La 22-an de januaro 1950 ekspedicio de esperantistoj el Valencio plenigis la teatron de Cheste, kie la infanoj salutis ilin en Esperanto sur la strato: ni rakontis tion en «Ya vuelven a sonar los claros clarines», kun la kroniko kiun pri tio publikigis la Boletín.

Katalunio: sekcioj en aliaj societoj

En Manresa Esperanto revenis kiel unu lingvo inter aliaj. La Lingua Club naskiĝis en 1947 —la unua kunveno estas de la 5-a de oktobro— kiel «poliglota societo», kaj El Pou de la Gallina rakontas ĝian originon («II Setmana d’amistat francomanresana a Lingua Club»): unu el la iniciatintoj, Modest Tuset, instruis «en la akademio de la procesreprezentanto Josep Pla Casasayas, bone rilatanta kun la frankistaj aŭtoritatoj de la momento, kiuj faciligis la leĝigon». Pla estis procurador de los tribunales, tio estas procesreprezentanto ĉe la tribunaloj (Espluga, 2023, p. 93, n. 7). La kronologio de la Boletín de 1981 nomas ĝin «unika E-asocio oficiala en Katalunio».

En Sabadell temis pri ekskursa societo. La 22-an de januaro 1950, la sama tago de la aranĝo de Cheste, oni tie inaŭguris kurson en la «ĵus fondita Esperantista Sekcio de la Ekskursa Societo “Mar y Tierra”», kun pli ol cent ĉeestantoj kaj kvardek lernantoj, laŭ la kroniko de Sebastián Chaler (Boletín n-ro 14). La Kataluna Esperanto-Asocio situigas tie la unuan postmilitan kurson de la urbo.

Terrassa organizis de la 28-a ĝis la 30-a de julio 1951 la 12-an Hispanan Kongreson de Esperanto, «tiu unua Kongreso de la postmilita periodo», kun 258 ĉeestantoj el 307 aliĝintoj. La Boletín akceptis ĝin kiel la plenumon de la «revata deziro de la hispanaj esperantistoj sin elmontri publike, post longa dek-kvinjara paŭzo» (n-ro 32-33). Eĉ en februaro de tiu jaro ĝi anoncis ĝin «dum oni ricevas la oficialan konsenton de la Supera Instanco» (n-ro 26).

En Barcelono, la grupo Stelo de Paco faris kursojn kaj bultenon kiu en majo 1954 jam atingis la numeron 8 (n-ro 65). La jaraj renkontiĝoj de la esperantistoj de la regiono komenciĝis la 1-an de majo 1957 en Sabadell kiel «provinca renkontiĝo de Barcelono» (n-ro 102); tiu de 1973, en Calella, jam nomiĝis «15-a Kataluna Esperantista Renkontiĝo» (n-ro 197).

Dum la milito, Esperanto servis en Katalunio kiel oficiala propagando: la Komisariejo de Propagando de la Generalitat, la kataluna registaro, publikigis per ĝi gazetarajn komunikojn, organizis la ekspozicion Kvindek jaroj de Esperanto kaj patronis kontraŭfaŝistan esperantistan komitaton, «unu el la malmultaj kazoj en la mondo en kiu registaro uzis Esperanton en sia propagando» (Boquera kaj Medina, 2020, p. 338-340).

Bilbao: unue la homoj, poste la permeso

Laŭ Marco Botella, en 1946 «la esperantistoj kunvenis dufoje semajne por promeni tra la Plaza Nueva kaj praktiki Esperanton», kaj en tiu jaro Juan Muro komencis kurson en la lernejo por surdmutuloj. La grupo ne reekzistis leĝe ĝis 1953. En januaro de tiu jaro la Boletín informis: «Refondiĝis la grupo kun pli ol 60 membroj; kaj unuan fojon, post la milito funkcias multenombre ĉeestata kurso», en apartamento kiun cedis la provinca delegito de blinduloj (n-ro 49). Marco Botella datas la refondon je la 3-a de majo 1953, kaj la kronologio de la bilbaa grupo parolas pri «nova leĝigo» en tiu jaro. En aŭgusto tie okazis la 14-a Hispana Kongreso.

Madrido: rondo, kaj universitata radio

En Madrido, en decembro 1950 estis la rondo kaj la kurso de López Herrero kiujn registras la Boletín. La libro de la hispana kongreso de 1987, kiun ni havas reproduktita, datas en 1950 la Madridan Esperanto-Grupon, en 1951 Hispana Esperanto Aŭroro, de la blindaj esperantistoj, kaj en 1953 la Madridan Esperanto-Klubon; ĝi ankaŭ diras ke la kursoj revenis en 1951, kiam la Boletín jam parolis pri ili unu jaron antaŭe.

La 9-an de januaro 1952 debutis Anteno Esperantista en Radio SEU, la radiostacio de la oficiala universitata sindikato de la reĝimo: ĝi estis dissendata merkrede je la 20.30 kaj ĝin faris Darío Rodríguez López de Silva (n-ro 37). La radiostacio ĉesis fari ĝin en februaro 1954 (n-ro 67). Madrido gastigis la hispanan kongreson de 1957 kaj, en 1968, la Universalan Kongreson de Esperanto.

La Laguna: la universitato, kun persekutito kiel instruisto

La plej frua grupa aktivado el ĉiuj de tiu ĉi artikolo estas antaŭ la leĝigo, kaj ĝin faris persekutito. Juan Régulo Pérez estis eksigita el la instruista korpuso en 1936 kaj pasis de 1937 ĝis 1939 tra «malliberejoj kaj koncentrejoj de Kanarioj, la Duoninsulo kaj Maroko», laŭ lia biografio en la Serta gratulatoria in honorem Juan Régulo (Universitato de La Laguna, 1985, p. 9-10); Garvía aldonas ke li apartenis al la socialisma sindikato UGT (p. 12). En 1941 li alvenis al La Laguna, kaj en la studjaro 1946-47 li donis en la universitato liberan kurson de Esperanto. Konserviĝas la foto: «Ĉeestantoj de liberaj lecionoj de Esperanto en la studjaro 1946-47, 2-a semestro», kun Régulo kiel instruisto kaj, inter la lernantoj, la eksrektoro Jesús Maynar (La Laguna Ahora, 2014). La esperantista asocio de la universitato datas la unuan kurson en 1948, kiam la Fakultato faris ĝin oficiala.

Ĝi ne estis rekta linio. En aprilo 1951, la Boletín parolis pri «longa silento, kaŭzita de la ĉesigo de universitata Esperanto-Kurso en La Laguna» (n-ro 28, p. 30), kaj en aprilo 1952 la kurso rekomenciĝis kun oficiala rajtigo (n-ro 42, p. 379). En tiu sama jaro Régulo komencis eldoni librojn en Esperanto sub la marko Stafeto (n-ro 49): en ĉirkaŭ dudek kvin jaroj aperis «preskaŭ cent titoloj» (Hispana Esperanto-Federacio).

Gijón: grupo sen permeso

La historio de la asturia esperantista asocio (Heleco 84, 2009, p. 34) rakontas ke en Gijón estis rondo kiu funkciis sen oficiala ekzisto, kaj ke «kiam Alberto Menéndez intencis legalizi tiun grupon, la koncerna aŭtoritato rifuzis tion argumentante ke al tiu grupo mankis taŭgan socian sidejon». Por organizi la hispanan kongreson de 1955 ili ŝirmis sin sub esperantista grupo kreita ene de la Centro Asturiano —la Boletín donas ĝian adreson ĉe la promenejo Begoña—, sed la 15-an de februaro 1955 la estraro de tiu asocio dissolvis ĝin kaj malpermesis tie ĉian esperantistan aktivadon. La kongreso okazis malgraŭ tio, de la 23-a ĝis la 27-a de julio (Boletín n-ro 80). La Esperantista Grupo Jovellanos petis agnoskon al la Ateneo Jovellanos la 19-an de aprilo 1958: ĝi ricevis ĝin, sed sen lokalo por la klasoj.

Sevilo kaj Malago

La Sevila Esperanto-Asocio diras ke la aktivado «renoviĝas malfrue en la kvardekaj jaroj. Sed la aŭtenta renovigo venas kun la sepdekaj jaroj». Krom Rivelles, en la estraro de la Federacio de 1952 estis alia sevilano, José María Arias de Reyna Ferrero (n-ro 37).

Kiam la Federacio venigis la kongreson al Malago en aŭgusto 1959, la Boletín agnoskis ke en la urbo ne estis grupo: nur «treege reduktita nombro da junaj lernantoj ĉirkaŭ sola, kvankam diligenta, kursgvidanto», Eleuterio Moreno García. Kaj ĝi klarigis kial oni tien venigis ĝin: temis pri «inaŭguro de nova etapo, en preskaŭ nova teritorio, por niaj klopodoj havi kontakton, ĉiujare, kun popoloj kaj aŭtoritatoj, tra la tutlanda geografio» (n-ro 117). Pli ol tridek jarojn ne okazis kongreso en Andaluzio.

Galegio, Zamora kaj Teruelo

La Enciclopedia Galega Universal situigas la galegan esperantistan kernon en A Coruña je la komenco de la jarcento kaj en Ferrol dum la Respubliko, klarigas la epuradon de multaj el ĝiaj membroj post la milita puĉo kaj datas la rekomencon per tri kongresoj: «Esperanto reviviĝis per la okazigo de la kongresoj de Pontevedra (1960), Vigo (1972) kaj Ferrol (1976)». Tiu de Pontevedra, de la 21-a ĝis la 23-a de julio 1960, venis naŭ jarojn post tiu de Terrassa.

En Zamora ne estis rekomenco. La studo de Carlos Coca Durán (Anuario del Instituto de Estudios Zamoranos Florián de Ocampo, 39, 2024) diras tion sen nuancoj: «La kvar junaj organizantoj (Amado Hernández, Engracia del Río, Antonio Pertejo kaj Esperanto Luis) estis murditaj de la volontuloj kaj la puĉaj aŭtoritatoj» (p. 301), kaj «la solaj novaĵoj pri Esperanto en Zamora, dum la frankisma etapo, estis la mallongaj kronikoj pri la kongresoj de la Hispana Federacio kaj anekdotoj kiuj aperis en la loka gazetaro» (p. 302). Kiuj ili estis kaj kiel oni mortigis ilin ni rakontas en Zamoro, 1936: la esperantistoj, kiuj ne revenis.

Teruelo havis grupon de 1903, kun kanonikoj kaj piaristoj inter la fondintoj, laŭ la verko de Serafín Aldecoa kiu estis prezentita en Valencio en 2022. El la periodo 1949-1962, la Boletín registras tie nur izolitajn esperantistojn, kiel tiujn de Mosqueruela en 1953-1954, kaj nenian grupon. Tio estas kion diras la bulteno, ne nepre ĉio kio tie estis.

La kongresoj, mapo de la reviviĝo

Post tiu de Barcelono de 1936 ne okazis iu ajn dum dek kvin jaroj. La serio rekomenciĝas tiel, laŭ la Federacio kaj la Boletín de ĉiu jaro:

Marco Botella klarigas kion oni volis el la unua: kunvenigi ĉiujn kiuj «sen distingo de kredoj kaj ideologioj, jam aktivis malkaŝe en la lando», kaj «doni fidon al ĉiuj tiuj el niaj kolegoj kiuj ankoraŭ ne kuraĝis deklari sian esperantistan kondiĉon». La kroniko de Malago de 1959 diras la samon el supre: la kongreso servis por atingi tien, kie ankoraŭ ne estis movado.

Kiu faris la rekonstruon

La fontoj kiuj skribis pri la rekomenco atribuas ĝin ĉefe al la ŝirmo de la katolikaj rondoj: del Barrio kaj Lins, Patricia Merello Guzmán (Ámbitos, 44, 2019, p. 193) kaj Marco Botella. La kazoj de tiu ĉi artikolo montras pli varian realon: la plej malnovan kurson donis en La Laguna ano de UGT elirinta el malliberejo, la Boletín de la Federacio faris la iama redaktoro de Popola Fronto, kaj en Manresa kaj Sabadell Esperanto revenis ene de lingvaj kaj ekskursaj societoj. Kial la katolika ĉeesto estas tiel videbla, kaj kio okazis samtempe en la cetera Eŭropo, ni analizas en Kial estis tiom da katolikoj en la hispana postmilita esperantismo?

La fontoj, kaj kiom valoras ĉiu

Grandan parton de tiu ĉi historio ni konas per Antonio Marco Botella, naskita en 1921, kiu vivis ĝin en Zaragozo kaj skribis ĝin inter 2000 kaj 2014. Li estas la sola fonto por aferoj kiujn nenia administra dokumento registrus —la vizitoj de la polico, la konversacioj de la estraroj—, sed temas pri memoro skribita duonjarcenton poste. Tie kie la tiutempa Boletín diras ion malsaman, ni metis tion apude.

La fontoj ne konsentas pri kelkaj aferoj, kaj ni donas ĉiujn:

• Kiam naskiĝis la Federacio. La Boletín de decembro 1949 festas «du jarojn» de leĝa ekzisto (1947); tiu de decembro 1962 kalkulas «dek tri» de la fondo (1949); en 1988 oni festis la kvardekan datrevenon (1948); kaj Garvía, en la enkonduko de sia libro, datas la permeson je la 15-a de decembro 1946.
• Kiam oni fondis la katolikan asocion: septembro 1950 (Marco Botella), januaro 1951 aŭ antaŭe (Boletín), 1952 (IKUE).
• Kiam oni refondis la grupon de Bilbao: januaro 1953 aŭ antaŭe (Boletín), la 3-a de majo 1953 (Marco Botella).
• Kiam revenis la kursoj al Madrido: 1950 (Boletín), 1951 (libro de 1987).
• Kiam la Federacio transloĝiĝis al Zaragozo: decidite en 1962, efektive en 1963.
• La rango de Ramón de Salas: emerita majoro, laŭ la BOE; kolonelo kaj milita guberniestro, laŭ del Barrio kaj Lins.

Fontoj. Boletín de la Federación Esperantista Española, en la kolekto de Gazetoteko kaj en la Bitoteko: n-roj 1 (januaro 1949), 13 kaj 14 (januaro kaj februaro 1950), 24 (decembro 1950), 25, 26, 28 kaj 32-33 (1951), 37 kaj 42 (1952), 49 kaj 60 (1953), 64, 65 kaj 67 (1954), 80 (1955), 92 (1956), 102 (1957), 117 (1959), 130 kaj 135 (1962), 136 kaj 137 (1963), 186 (1971), 197 (1973) kaj 248 (1981, «Nia historio (1947-1981)», p. 9-12, kompilita de S. Aragay). Antonio Marco Botella, Un siglo de Esperanto en Aragón (2000), ĉapitroj 1937-1953 kaj 1954-1962; «Esperanto y “Memoria Histórica”» (2014); El Esperanto en el País Vasco, 1946-1964. Roberto Garvía Soto, Lengua y utopía. El movimiento esperantista en España (1890-1936), Editorial Universidad de Granada, 2022 (specimeno, p. 9-17). José Antonio del Barrio kaj Ulrich Lins, «La utilización del Esperanto durante la Guerra Civil Española» (2006). Patricia Merello Guzmán, «El esperanto en los medios periodísticos: una aproximación a la historia esperantista de España», Ámbitos 44 (2019), p. 181-199. Boletín Oficial del Estado n-ro 105, la 13-a de oktobro 1938, p. 1789. Miguel Sancho Izquierdo: Urbodomo de Zaragozo kaj Universitato Carlos III. N. Hoen, Historio de IKUE 1903-1983, ĉap. 15. Hispana Esperanto-Federacio, «El esperanto en España», «Congreso Español de Esperanto» kaj «Las bibliotecas». J. S., «II Setmana d’amistat francomanresana a Lingua Club (1962)», El Pou de la Gallina, 2025. Xavier Espluga, «Obituari: Jaume Medina (1949-2023)», Anuari de Filologia. Antiqva et Mediaevalia 13 (2023). Kataluna Esperanto-Asocio, «Nia historio». Ester Boquera Diago kaj Alfons Medina Cambrón, «La evolución de la propaganda de la Generalitat de Cataluña durante la Guerra Civil», Historia y Comunicación Social 25:2 (2020), p. 333-343. Esperantista Grupo de Bilbao, «El Esperanto en nuestra región en fechas» (kopio de 2004). Lupe Sanz Bueno (red.), kongreslibro de la 47-a Hispana Kongreso, Madrido 1987, p. 12-14. A. kaj M. Régulo Rodríguez, «Datos biográficos», Serta gratulatoria in honorem Juan Régulo, I, Universitato de La Laguna, 1985, p. 9-10. Fernando Clavijo Batlle, «Manuela Marrero, in memoriam», La Laguna Ahora, la 14-a de junio 2014. Asociación Universitaria para el Desarrollo y Promoción del Esperanto, Universitato de La Laguna. Astura Esperanto-Asocio, «Astura Esperanta Asocio Centjara», Heleco 84 (2009), p. 11-91. Asociación Sevillana de Esperanto, «Historia del esperanto en Sevilla». Enciclopedia Galega Universal, «esperanto». Carlos Coca Durán, «El esperanto en Zamora. La lengua auxiliar de la utopía», Anuario del Instituto de Estudios Zamoranos Florián de Ocampo 39 (2024), p. 287-308. Serafín Aldecoa, prezento de Esperanto y esperantistas de Teruel (2022).