La 27-an de februaro 1920, la valencia respublikana ĵurnalo El Pueblo publikigis leteron alvenintan el Aŭstrio «skribitan en Esperanto» kiu petis al la hispanaj familioj gastigi malsatajn infanojn el Graz. La adreso al kiu devis skribi la interesatoj el la tuta provinco ne estis en la urbo Valencio: ĝi estis domo en Xest. «Dum en la ĉefurbo ne formiĝos komisiono kiu zorgu pri tiu ĉi afero», diris la noto, «la invitojn kaj proponojn direktu al Grupo pro-niños, calle de San Francisco, número 2, Cheste (Valencia)». En la vilaĝo oni jam petis dek du el ili, inter knaboj kaj knabinoj.
Faksimilo de la novaĵo «Por los niños austríacos», publikigita sur la unua paĝo de El Pueblo la 27-an de februaro 1920. Biblioteca Virtual de Prensa Histórica.
La letero
La novaĵo okupas la unuan paĝon de la numero 10.118, sub la titolo «Por los niños austríacos», kaj komenciĝas klarigante de kie ĝi venas:
«Ni ricevis, el Aŭstrio, interesan leteron skribitan en Esperanto, kies tradukon ni ne publikigas tute ĉar ĝi estas tro longa, sed kiu, resume, diras jenon.»
Tio signifas ke la esperanta originalo ne konserviĝis: kion ni havas estas la hispanlingva traduko farita de la ĵurnalo, kiun ĝi mem deklaras nekompleta. La citaĵoj ĉi tie estas do retraduko el tiu resumo.
La tradukita teksto portas sian propran titolon —«Ĉu ili estas kulpaj?»— kaj priskribas la situacion de Aŭstrio post la Unua Mondmilito:
«En ĉiuj nacioj kiuj estis en milito oni serĉas ĝiajn kaŭzintojn pro la malsato kaj la mizero kiujn ili kaŭzis; sed ni kredas ke oni ne devas permesi ke ili, “la infanoj”, tiuj pri kiuj oni plej certe povas diri ke ili estas senkulpaj, estu tiel kruele punataj. Ĉar iliaj patroj mortis en la milito kaj iliaj patrinoj (tiuj kiuj havas patrinon) estas malsanaj kaj nekapablaj gajni eĉ la plej necesan, ili estas kolektitaj amase en neloĝeblaj keloj, nudpiedaj, duone nudaj kaj sur preskaŭ putra pajlo. Ili vekiĝas matene kaj ne scias ĉu dum la tago oni donos al ili pecon da pano; kaj ili mortas, grupe, pro malsato, pro malvarmo kaj pro malsanoj. Per almozoj oni ne povas savi ilin ĉar ĉi tie ne estas vivrimedoj, kaj la malmultaj kiuj estas havas fabelajn prezojn.»
Tiu kiu skribas diras de kie:
«Por ke ili ne mortu, necesas ke vi, la eksterlandanoj, precipe la neŭtraluloj, nutru ilin en viaj hejmoj ĝis iom ŝanĝiĝos la ekonomia situacio de Aŭstrio. La infanojn kiuj estis en tia stato en Vieno oni jam forkondukis eksterlanden; sed ĉi tie, en Graz, ĉefurbo de la provinco Stirio, monta regiono, kun malmulta agrikulturo kaj kun la industrio ruinigita de la milito, ankoraŭ restas ĉiuj tiuj kiuj ne mortis pro malsato kaj pro mizero, sen alia espero ol esti transportataj al loko kie estas pano.»
Al kiu ĝi estas adresita: al la delegitoj de UEA
La alineo kiu klarigas kial tiu ĉi letero alvenis tien kien ĝi alvenis estas la jena:
«Ĉar ni scias ke nur bonaj homoj povas esti veraj esperantistoj, ni turnas nin al la delegitoj de la Universala Esperantista Asocio por ke ili demandu al ĉiuj esperantistoj kaj eĉ al tiuj kiuj, ne estante esperantistoj, havas humanajn sentojn, ĉu ili konsentus gastigi en siaj hejmoj dum kelkaj semajnoj, printempe aŭ somere, iun el tiuj infanoj kiuj havos de ok ĝis dek kvar jarojn.»
La peto do vojaĝas tra la reto de delegitoj de la Universala Esperanto-Asocio, la figuro kiun UEA havas en ĉiu loko ekde 1908. Kaj la delegito de UEA en Xest estis Francisco Máñez Sánchez, la kamparano kiu tie enkondukis la lingvon: unu jaron poste, en 1921, la revuo Hispana Esperantisto prezentis lin ĝuste tiel —«ĉi tiu humila sed pova kaj nelacigebla pioniro de Esperanto, D. de UEA en Cheste»— kaj agnoskis al li la rezulton: «ke li atingis per ĝi gastigi en sia regiono nombrajn aŭstriajn infanojn».
Precizigo, kiun indas fari: la novaĵo donas la numeron 2 de la strato San Francisco kiel adreson de la «Grupo pro-niños», kaj la Hispana Esperanto-Gazeto de 1932 lokas Máñez ĉe la numero 4 de la sama strato. Temas pri la adreso de la grupo, ne nepre pri lia domo.
Konvenas legi bone kion oni petis: kelkajn semajnojn, printempe aŭ somere, por infanoj de ok ĝis dek kvar jaroj. Tio kio poste okazis —restadoj kiuj daŭris multe pli longe ol tio— ne estas tio kion diris la letero.
Dek du en vilaĝo, neniu komisiono en la ĉefurbo
La fina parto de la novaĵo ne plu estas la letero, sed tiu kiu ĝin disvastigas. Ĝi insistas ke la afero apartenas al neniu aparte:
«Nek la ideoj havas ion ajn komunan kun tio, ĉar ni scias ke en Italio, tiel malamika, dum la milito, al Aŭstrio, homoj de ĉiuj tendencoj rapidis protekti la infanojn, ekde la Papo, kiu gastigis 20.000, ĝis la socialistoj, kiuj akceptis pli ol 100.000; kaj ĉi tie, en tiu ĉi sama loko, apenaŭ oni eksciis la novaĵon oni jam petis, inter knaboj kaj knabinoj, dek du, kiuj sendube atingos multe pli grandan nombron kiam ĝi disvastiĝos, kaj inter la petantoj troviĝas personoj de ĉiuj ideoj, de sindikatistaj kaj socialistaj laboristoj ĝis pastroj. Kelkaj kiuj havas la volon sed ne povas subteni infanon tute solaj, formas grupojn por subteni ilin kolektive po unu tago aŭ unu semajno ĉiu, kaj eĉ kelkaj intencas proponi tion al siaj societoj por ke ĉiu membro subtenu iun dum unu tago.»
Kaj ĝi finiĝas per la adreso:
«Dum en la ĉefurbo ne formiĝos komisiono kiu zorgu pri tiu ĉi afero, la invitojn kaj proponojn oni direktu al Grupo pro-niños, calle de San Francisco, número 2, Cheste (Valencia).»
Tiu fermo distingas «tiun ĉi saman lokon» disde «la ĉefurbo» kaj donas kiel adreson straton de Xest, do ĝi estas skribita el la vilaĝo. En februaro 1920, sekve, la urbo Valencio ankoraŭ ne havis komisionon kaj Xest jes: kiu volis gastigi aŭstrian infanon en la provinco skribis al domo en vilaĝo de la komarko Foia de Bunyol.
Indas memori la dek du petojn, ĉar temas pri samtempa kaj konkreta cifero, kalkulita kiam la novaĵo ĵus alvenis. Ĝi ne estas cifero de posta propagando nek bilanco farita jardekojn poste: ĝi estas tio kion petis kamparana vilaĝo en la unuaj tagoj.
Kio okazis poste
La operacio funkciis. La plej frua konstato kiun ni povis legi estas tiu kiun ni jam citis: en 1921, Hispana Esperantisto konsideras kiel faktan ke Máñez gastigis en sia regiono «nombrajn aŭstriajn infanojn», kaj aldonas ke li devis fari tion «preskaŭ izolite», preskaŭ tute sola, laborante senripoze por atingi tion.
La kompleta valencia epizodo —kiom da ili venis, de kie, ĉe kiuj ili restis kaj kio okazis al ili— estas studita en la libro de la historiisto José Vicente Castillo García, Los trenes de la esperanza. Esperantistas solidarios: niños austriacos en la región valenciana, 1920 (Xest, 2019, ISBN 978-84-09-10065-1), kiu estis prezentita en la Universitato de Valencio la 27-an de novembro 2019.
Fontoj
- «Por los niños austríacos», El Pueblo: diario republicano de Valencia, jaro XXVII, n-ro 10.118, 27-a de februaro 1920, unua paĝo. Ekzemplero ciferecigita en la Biblioteca Virtual de Prensa Histórica; la citaĵoj estis legitaj en la faksimilo, ne en la OCR, kiu en tiu numero estas tre difektita. La novaĵo aperas sub la kroniko kiun Arturo Mori subskribas el Madrido la 25-an de februaro, sed ne li ĝin subskribas: ĝi aperas sen subskribo.
- «Francisco Manez», nesubskribita portreto, Hispana Esperantisto, n-ro 52 (1921), p. 8. Kompleta ekzemplero en la Bitoteko.
- Pri la valencia epizodo entute: José Vicente Castillo García, Los trenes de la esperanza. Esperantistas solidarios: niños austriacos en la región valenciana, 1920, Xest, 2019, ISBN 978-84-09-10065-1.
Enskribo aldonita retrospektive la 4-an de septembro 2026. La dato de la enskribo respondas al la originala dokumento.
Legi en:
Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.