Jen la demandoj, kiujn oni faras al ni denove kaj denove: en laborgrupo, en foiro, per retpoŝto aŭ ĉe la merkreda kafo. La respondoj celas esti honestaj pli ol entuziasmaj: kiam io ne estas pruvebla, ni tion diras. Se vi serĉas pli mallongan enkondukon, komencu per kio estas Esperanto; se vi volas lerni ĝin, la pordo estas Lernu Esperanton.
- Kio estas Esperanto? ·
- Lerni ĝin ·
- En la hodiaŭa mondo ·
- Por kio ĝi utilas ·
- Kiel ideo ·
- Ĉu ĝi malsukcesis? ·
- Kiu regas ĝin ·
- Genro kaj inkluziva lingvaĵo ·
- Minorigitaj lingvoj ·
- La movado ·
- La grupo de Valencio ·
- Mi volas provi ĝin
1. Kio estas Esperanto?
Kio ĝuste estas Esperanto?
Planlingvo, publikigita en 1887 en Varsovio de Ludwik Lejzer Zamenhof en ruslingva broŝuro, Международный языкъ («Internacia lingvo»), kiun la movado konas kiel Unua Libro. Li subskribis ĝin per la pseŭdonimo D-ro Esperanto, kaj la pseŭdonimo fine donis nomon al la lingvo.
De tiam ĝin uzas internacia komunumo, kiu produktis literaturon, muzikon, gazetaron, kongresojn kaj asociojn. La historio de la grupo de Valencio, fondita en 1903, estas peco de tiu historio.
Ĉu ĝi estas artefarita lingvo?
Dependas de tio, kion oni komprenas per «artefarita». La origino estas planita: la komencajn gramatikon kaj vortprovizon proponis konscie unu homo. Sed post pli ol jarcento da uzo, ĝia evoluo similas al tiu de ĉiu alia lingvo: la parolantoj kreas esprimojn, aperas novaj vortoj, iuj uzoj malaperas kaj aliaj enradikiĝas.
Tial oni parolas pri planlingvo kaj ne pri «artefarita» lingvo: kio estis planita, estas la elirpunkto, ne tio, kio venis poste. Tiun terminon uzas la fako, kiu studas tiajn projektojn, la interlingvistiko (Blanke, 2009).
De kie venas la vortprovizo?
Precipe el eŭropaj lingvoj —romanidaj kaj ĝermanaj unuavice—, kun tre regula gramatiko kaj sistemo de prefiksoj kaj sufiksoj, kiu ebligas formi multajn vortojn el malmultaj radikoj. Kiu scias la valencian, la hispanan, la francan aŭ la anglan, rekonas konsiderindan parton jam en la unua tago.
La distribuo de la radikoj kaj kiel ili kondutas ene de la lingvo estas detale studita —Radikoj kaj vortoj en Esperanto, de Wim Jansen—, kaj la fonda listo de radikoj estas la Universala Vortaro de 1905.
Tamen la reguleco estas de formo, ne de signifo. Kiu vorto de ĉiu familio estis elektita kiel la baza — martelo jam estas la martelo, sed ŝraŭbo estas la ŝraŭbo kaj la ilon oni devas konstrui, ŝraŭbilo — plu troviĝas en la vortaro. Ni klarigas tion en «Kial oni diras martelo sed ŝraŭbilo?». Kun la landanoj okazas io simila —francoj sed kanadanoj—, kaj ankaŭ tio havas klarigon: «Kial francoj sed kanadanoj?».
Ĉu Esperanto estas facila?
Ni preferas diri, ke ĝi estas pli facile lernebla ol la plimulto de la lingvoj, ne ke ĝi estas facila. La ortografio estas regula, la gramatiko preskaŭ ne havas esceptojn kaj la vortfarado ŝparas multe da vortprovizo.
La kompleta demando tamen estas: facila por kiu? Neniu lingvo estas facila abstrakte: ĝi estas facila por iu, kiu ekiras de difinitaj lingvoj. La plej citata malfacilec-rangolisto de la mondo, tiu de la lingvolernejo de la Ŝtatdepartemento de Usono, diras tion senambigue, kiam ĝi klasas la araban, la ĉinan, la japanan kaj la korean kiel lingvojn «escepte malfacilajn por denaskaj parolantoj de la angla» —exceptionally difficult for native English speakers—. Kun Esperanto okazas same: kiu parolas la valencian, la hispanan, la francan aŭ la italan, rekonas la vortprovizon jam en la unua tago; kiu parolas la japanan aŭ la jorubian, ne.
Tamen bone paroli iun ajn lingvon postulas tempon, praktikon kaj kontakton kun aliaj parolantoj. Tion Esperanto ne ŝparas; kaj ĉar ĉi tie oni ne aŭdas ĝin sur la strato, la praktikon oni devas serĉi intence. Tio estas, fakte, la malfacila parto. Ni pritraktas tion en «Facila, por kiu?».
Kiel oni prononcas ĝin?
Ĉi tie la avantaĝo ja estas objektiva kaj priskribebla sen troigo: ĉiu litero estas legata ĉiam same kaj ĉiu sono estas skribata ĉiam same. Tion diras la naŭa el la dek ses reguloj de la Fundamento: «Ĉiu vorto estas legata, kiel ĝi estas skribita». Kaj la deka fiksas la akcenton ĉiam sur la antaŭlasta silabo, tiel ke oni neniam devas skribi ĝin nek parkerigi ĝin. La PMEG detale priskribas, kiel sonas ĉiu litero, en «Bazaj elparolaj reguloj».
Tio signifas, ke kiu legas novan vorton jam scias ĝian prononcon, kaj kiu aŭdas ĝin unuafoje jam scias ĝian skribon. Ne ekzistas mutaj literoj, nek ambiguaj digramoj, nek reduktado de la senakcentaj vokaloj, nek tonoj, nek longaj kaj mallongaj vokaloj. La kvin vokaloj estas praktike tiuj de la hispana kaj de la valencia.
Du aferoj kostas pli, kaj indas diri ilin. La unua estas, ke Esperanto distingas sep siblajn kaj afrikatajn sonojn (s, z, c, ŝ, ĵ, ĉ, ĝ), kaj hispanparolanto ne havas kiel proprajn fonemojn la z-on, la ŝ-on, la ĵ-on nek la ĝ-on —nek la v-on—, kvankam valencilingvano el la Safor aŭ el la Marina havas ĉiujn. La dua estas, ke la antaŭlasta akcento ne falas tie, kie la hispana atendas ĝin: familio havas kvar silabojn, fa-mi-LI-o, ne fa-MÍ-lio.
Kaj unu afero, kiu malpezigas la ceteron: en lingvo sen amaso da denaskaj parolantoj, neniu havas la ĝustan akcenton. Fremda akcento lasas neniun ekster la konversacio.
Kiom da tempo mi bezonas?
Dependas de la persono, de la lingvoj, kiujn ŝi aŭ li jam scias, kaj de la celata nivelo. Post kelkaj semajnoj oni legas simplajn tekstojn kaj tenas bazajn konversaciojn; esprimi sin precize kostas, kiel ĉiam, sufiĉe pli.
Ni mezuris tion per konkreta kurso. Komparante la dek du lecionojn de Esperanto12 kun la priskriboj de la Komuna Eŭropa Referenckadro, je ilia fino oni atingas A2 en legokompreno —tuŝantan B1— kaj A1 en parola esprimo. Tio estas: kompreni ĝin iras multe pli rapide ol paroli ĝin, kaj ne pro la gramatiko, sed ĉar kurso ne povas doni al vi iun ĉe la alia flanko. Tial, je la fino de kurso, la sekva paŝo ne estas alia kurso: estas paroli kun homoj.
2. Lerni Esperanton
Kie mi povas lerni ĝin?
La kompleta listo de materialoj, kiujn ni rekomendas —ĉiuj senpagaj krom se indikite alie—, troviĝas en Lernu Esperanton. Se vi volas nur unu ligilon, ĝi estu lernu.net: kurso, gramatiko, ekzercoj kaj vortaro en la sama paĝo.
Vi havas ankaŭ la materialojn de nia kurso de nulo, faritajn por la grupo kaj liberajn.
Ĉu oni povas lerni ĝin senpage?
Jes. Ekzistas sufiĉe da senpaga materialo por atingi bonan nivelon sen pagi kotizon.
Ĉu prefere per Interreto aŭ en kurso?
La du aferoj kunekzistas, kaj la kombino estas tio, kio funkcias: la bazoj memstare kaj, kiel eble plej frue, paroli kun homoj. Lingvo, kiun oni ne parolas, forgesiĝas.
Ĉu lerni Esperanton helpas lerni aliajn lingvojn?
Tio estas unu el la asertoj plej ripetataj en la movado kaj unu el tiuj, kiuj plej malbone eltenas zorgan kontrolon. Studoj ekzistas ekde Thorndike (1933) kaj kelkaj indikas nivelig-efikon —la grupoj, kiuj lernis Esperanton, finis pli homogenaj inter si—, sed la kuna reviziado de tri anglaj eksperimentoj kun 431 infanoj, publikigita en 2018, trovis nek pli da lingva konscio nek pli da posta sukceso kun la franca. La propedeŭtika valoro ne estas malvera; okazas nur, ke oni asertas multe pli, ol oni pruvis. Ni trairas ilin unu post la alia en «Ĉu Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn?».
Ĉu eblas atesti la nivelon?
Jes. La ekzamenoj UEA-KER atestas la nivelojn B1, B2, C1 kaj C2 de la Komuna Eŭropa Referenckadro, kaj en Hungario ekzistas krome ŝtata ekzameno administrata de ORIGO. Ne ĉiuj atestiloj havas la saman rekonon, kaj la konfuzo venas de tio, ke la du sistemoj estis kunigitaj ĝis 2021: ni malimplikas tion en «Ĉu eblas atesti la nivelon de Esperanto?».
Ĉu necesas scii la anglan?
Ne. Ekzistas materialoj en la valencia, en la hispana kaj en dekoj da aliaj lingvoj.
Ĉu mi povas veni al la grupo sen scii Esperanton?
Jes. Ne necesas scii la lingvon por proksimiĝi al esperantista asocio; helpi tiun, kiu volas komenci, estas ĝuste unu el la aferoj, kiujn ni faras.
3. Esperanto en la hodiaŭa mondo
Ĉu oni ankoraŭ parolas ĝin?
Jes. Ekzistas lokaj kaj internaciaj renkontiĝoj, kongresoj, asocioj, retaj komunumoj, publikaĵoj, podkastoj, muziko kaj literaturo. Ĝi ne estas amasuza lingvo, sed ja viva lingvo uzata ĉiutage.
Kiom da homoj parolas ĝin?
Oni ne scias, kaj neniu el la cirkulantaj ciferoj estas kalkulo. Neniam okazis tutmonda censo de parolantoj de Esperanto; la publikigitaj taksoj tra la jarcento iras de 100.000 ĝis dek ses milionoj, depende de tio, kion oni kalkulis —membrojn de asocioj, venditajn lernolibrojn, kursanojn— kaj de tio, kion oni komprenas per «paroli Esperanton».
Tio dirite, la grandordo, kiun subtenas la observeblaj datumoj, estas dekoj da miloj, ne milionoj. La plej zorga provo estas la modelo de la dano Svend Vendelbo Nielsen (2018), kiu anstataŭ ekstrapoli el unu sola fonto kombinas la malmultajn loĝantarajn censojn, kie oni povas deklari Esperanton —Litovio, Estonio, Rusio kaj Nov-Zelando— kun la registroj de la komunumo: membroj de UEA, uzantoj de Lernu, de Edukado.net kaj de Pasporta Servo. Lia modelo donas centran takson de ĉirkaŭ 63.000 parolantoj, kun larĝa intervalo de 31.000 ĝis 183.000. Tio ne signifas «efektive estas 63.000»: ĝi signifas, ke la sola modelo konstruita sur kalkulitaj datumoj donas dekojn da miloj, kaj ke eĉ tiu grandordo ne estas fermita.
La du milionoj, kiujn oni ripetas de kvardek jaroj, havas unu solan aŭtoron: la psikologo Sidney S. Culbert, de la Universitato de Vaŝingtono, kiu ekde la fino de la kvindekaj jaroj trairis dekojn da landoj intervjuante esperantistojn por trovi tiujn, kiuj plenumis liajn kriteriojn de «parolanto de Esperanto». Ĝi estas la plej ampleksa kampa laboro iam farita, kaj tamen ĝi estas ekstrapolo el specimeno, ne censo. La cifero, kiun Culbert defendis ĝis 1988, estis unu miliono, kaj kiam li rondigis ĝin supren, li tion skribis: «estas tute eble, ke la nuna nombro de parolantoj ne superas unu milionon». Kio cirkulas estas la rondigo sen la averto.
La reviziado de Amri Wandel (2015) ekiras de alia bazo —la 320.000 uzantoj de Facebook, kiuj fine de 2014 deklaris paroli Esperanton, ekstrapolitaj al la monda loĝantaro— kaj atingas similan grandordon, inter unu kaj du milionoj. La koincido impresas malpli ol ŝajnas: du el la kvar faktoroj de la ekstrapolo venas el neniu datumo, oni elektas ilin, kaj la artikolo mem montras, kien kondukas la metodo aplikata al alia lingvo —250.000 profiloj deklaras paroli la klingonan—.
Kaj ekzistas la kritiko, kiu venas el interne de la movado: la historiisto Ziko Marcus Sikosek, en Esperanto sen mitoj (1999), asertas, ke tiuj ciferoj estas grandege ŝvelaj, kaj argumentas tion kalkulante surloke: en Kolonjo, kie la proporcio de unu miliono da parolantoj en la mondo donus ĉirkaŭ 180, li trovis tridekon da homoj, kiuj flue parolas la lingvon.
Kion oni ja povas aserti sen taksi ion ajn, estas ke ekzistas aktiva internacia komunumo dise en multaj landoj, kun asocioj, kongresoj kaj publikaĵoj, kiujn oni povas kalkuli unu post la alia. Ni trairas ĉiujn taksojn, unu post la alia, en kiom da homoj vere parolas Esperanton.
Kie oni parolas ĝin?
Ĝi ne havas propran teritorion. Oni parolas ĝin precipe kiam renkontiĝas homoj de malsamaj lingvoj: kongresoj, vojaĝoj, junularaj renkontiĝoj, retaj komunumoj kaj internaciaj amikecoj. Esti disa komunumo estas unu el ĝiaj apartaĵoj.
Ĉu estas homoj kun Esperanto kiel gepatra lingvo?
Jes, kvankam ili estas malmultaj. Kelkaj internaciaj familioj uzis ĝin kun siaj infanoj ekde la naskiĝo, kutime apud unu aŭ pluraj familiaj lingvoj. La cifero, kiun donas la lingvoscienco, estas ĉirkaŭ mil homoj en la tuta mondo: ĝin fiksas Jouko Lindstedt, de la Universitato de Helsinko, en «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (2006), studo, kiu analizas ĝuste tion, kion la denaska generacio faras —kaj ne faras— kun la lingvo. Oni nomas ilin denaskuloj.
Ĉu ekzistas originala literaturo?
Jes, praktike ekde la unua jaro: poezio, rakontoj, romanoj, eseoj kaj teatro verkitaj rekte en Esperanto, krom grandega kvanto da tradukoj. La referenca verko estas la Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, 1887-2007, de Geoffrey Sutton, kun pli ol tricent aŭtoraj artikoloj; ĝian retan version oni povas konsulti ĉe Originala Literaturo Esperanta. Pri tio, kion oni diris pri ĝi en libroj de aliaj lingvoj, ni faris katalogon el 108.009 verkoj.
Ĉu ekzistas muziko?
Jes, kaj el ĉiuj ĝenroj: kantaŭtora, folkloraj, roko, popo, repo kaj elektronika. La plej granda katalogo estas tiu de la eldonejo Vinilkosmo, kaj Muzaiko elsendas muzikon kaj programojn en Esperanto dudek kvar horojn tage.
Ĉu oni povas insulti en Esperanto?
Jes, kaj ekzistas du vortaroj dediĉitaj al tio. «Blasfemi en Esperanto» estas ŝerco en la hispana literaturo —ĝi signifas ion neeblan aŭ ridindan—, sed la malestima sufikso -aĉ- estas oficiala ekde 1909, la Boletín de la Hispana Federacio jam traktis la temon en 1983 kaj en 2007 okazis konkurso kun akademiano en la ĵurio. Tio estas rakontita en «Insulti en Esperanto».
Ĉu ekzistas kongresoj?
Jes: lokaj, ŝtataj kaj internaciaj. La plej konata estas la Universala Kongreso de Esperanto, okazanta ĉiujare en malsama urbo ekde 1905, kun la interrompoj de la du mondmilitoj: la kompletan liston de la kongresoj, kun urbo kaj nombro de aliĝintoj, publikigas UEA —la unua, en Bulonjo-ĉe-Maro en 1905, kunvenigis 688 homojn; la kvina okazis en Barcelono en 1909. Ekzistas ankaŭ junularaj kongresoj, familiaj kaj fakaj renkontiĝoj kaj multaj regionaj aranĝoj. El tiuj, kiuj okazis ĉi tie, ni rakontis la hispanan kongreson de Cullera en 2015.
La serio krome utilas kiel termometro, kaj ĝi ne diras tion, kion oni kutime rakontas: la meza ĉeesto en universala kongreso atingis sian pinton en la jardeko de 1980 —2.643 aliĝintoj meze, 3.057 en tiuj okazintaj en Eŭropo— kaj de tiam malkreskas. La absoluta rekordo estas Varsovio 1987, kun 5.946. La ciferoj kaj la antaŭzorgoj por legi ilin estas en kiom da homoj vere parolas Esperanton.
Kial la verda stelo?
La klarigo, kiun ni ĉiuj aŭdis —kvin pintoj por la kvin mondopartoj, verdo por la espero—, estas posta interpreto: de kie precize venas la verda stelo, tion scias neniu, kaj la unua, kiu skribis tion, estis Zamenhof. En 1993, dum Valencio preparis la universalan kongreson, la Boletín de la Hispana Federacio gastigis publikan kverelon pri tio, ĉu oni emeritigu ĝin. Ni rakontas tion en «La stelo, la flago kaj la melono».
4. Por kio ĝi utilas?
Se ni jam havas la anglan, por kio Esperanto?
La angla plenumas hodiaŭ, fakte, multajn funkciojn de internacia lingvo. La propono de Esperanto estas alia: ke la internacia komunikado ne okazu en la nacia lingvo de unu el la flankoj.
Tio ne forigas ĉiujn malegalecojn —nek ĉiuj havas la saman facilecon por lingvoj, nek la saman tempon por studi—, sed ĝi forprenas la strukturan avantaĝon de la denaska parolanto, kiam oni parolas ties lingvon. Oni provis kvantigi tiun avantaĝon: la raporto, kiun la ekonomikisto François Grin faris por la franca Haut Conseil de l’évaluation de l’école, L’enseignement des langues étrangères comme politique publique (2005), kalkulas la transpagojn, kiujn la superreganta pozicio de la angla produktas favore al Unuiĝinta Reĝlando, kaj komparas tri scenarojn de eŭropa lingvopolitiko, unu el ili kun Esperanto. Ne necesas esti kontraŭ la angla por trovi la argumenton interesa; jam en 1994 ni klarigis ĝin tiel en la valencia gazetaro. Tiu kalkulo tamen estas de 2005, kaj Britio eliris el la EU en 2020: kio restas el la argumento post Briteliro estas alia historio.
Ĉu maŝintradukado kaj artefarita inteligenteco ne senutiligas ĝin?
Ili treege reduktis la malfacilon interŝanĝi tekstojn inter lingvoj. Sed paroli komunan lingvon restas io alia ol legi tion, kion maŝino tradukis: en konversacio, en kongreso aŭ en amikeco, la komuna lingvo estas la rilato mem.
La teknologio ŝanĝas kelkajn el la tradiciaj kialoj lerni Esperanton. Ne ĉiujn.
Ĉu oni povas vojaĝi per Esperanto?
Jes, kaj tio estas unu el la klasikaj spertoj de la komunumo: gastiĝi ĉe esperantistoj, havi iun, kiu gvidas vin tra la urbo, koni homojn, kiujn vi alimaniere ne konus. La gastiga reto havas nomon kaj datumbazon ekde 1974: la Pasporta Servo, kiu nun havas registritajn 2.267 gastigantojn en 123 landoj. Ĉi tie ni vivas tion inverse ĉiuprintempe, kiam la lernantoj, kiuj venas al Cullera el Ĉinio, Koreio aŭ Japanio, malsupreniras al Valencio kaj ni montras al ili la urbon.
Aliĝi al Pasporta Servo estas, fakte, deklari, ke vi pretas renkontiĝi kun nekonato kaj paroli kun li en Esperanto, kio estas preskaŭ la difino de parolanto, kiu mankas al la movado. Tial ni proponis uzi ĝin por kalkuli nin: «Ni kalkulu nin».
Ĉu ĝi utilas profesie?
En tre specifaj kampoj, jes, sed ni ne rekomendas lerni Esperanton pensante, ke ĝi plibonigos la vivresumon. Ĝia utilo estas ĉefe kultura, socia kaj lingva.
Estis unu escepto kaj konvenas koni ĝin, ĉar ĝi klarigas multajn statistikojn: en Hungario Esperanto validis kiel la lingvo, kiun la universitato postulis por doni la diplomon, kaj dum jardekoj miloj da homoj ekzameniĝis pro tiu motivo. Ni rakontas tion en «Kiam Esperanto donis la diplomon en Hungario».
5. Esperanto kiel ideo
Ĉu ĝi celas anstataŭi la aliajn lingvojn?
Ne. La propono estas funkcii kiel internacia helpa lingvo, ne anstataŭi la lokajn, naciajn aŭ familiajn lingvojn. Mondo, kiu parolus nur Esperanton, estus malo de tio, kion defendis la plimulto de la movado.
Ĉu ĝi estas kontraŭ la angla?
Ne nepre. Oni povas paroli la anglan perfekte kaj samtempe opinii, ke neŭtrala lingvo por la internacia komunikado estus pli justa.
Ĉu ĝi defendas la lingvan diversecon?
Grava parto de la movado opinias, ke jes: se la komuna lingvo por interkompreniĝi ekster la hejmo estas relative alirebla kaj estas nenies propra, la propraj lingvoj povas plu fari sian laboron. El tiu vidpunkto, internacia helpa lingvo kongruas kun la defendo de la valencia, de la eŭska aŭ de iu ajn alia minorigita lingvo.
Ĉu Esperanto estas ideologio?
La lingvo, ne: oni povas paroli Esperanton kun praktike iu ajn politika ideologio. Ĉirkaŭ la lingvo, male, ja ekzistis fluoj —pacismaj, laboristaj, religiaj, internaciismaj— kaj plu ekzistas. Konvenas distingi inter paroli Esperanton kaj kunhavi difinitan koncepton pri esperantismo. Kaj konvenas rekoni la mesian registron, kiam ĝi aperas —la lingvo, kiu alportos la pacon—, ĉar ĝi estas malnova kaj plu vivas: ni analizas ĝin en «Kiam lingvo promesas ŝanĝi la mondon», kaj la konkretaj manieroj partopreni troviĝas en «La mil manieroj esti esperantisto».
Kio estas la interna ideo?
Tradicia esprimo de la movado, kiu aludas la ideon, ke neŭtrala internacia lingvo povas proksimigi homojn de malsamaj popoloj. Enkondukis ĝin Zamenhof mem en la parolado de la dua universala kongreso, en Ĝenevo en 1906: «nin entuziasmigis… la interna ideo de la Esperantismo, kiun ni ĉiuj sentis en nia koro». Ĝi tamen ne estas deviga doktrino nek kondiĉo por paroli la lingvon: la sama parolado diskutas ĝuste tion, ĉu la movado rajtas postuli ĝin aŭ ne. La diskuto restas malfermita kaj hodiaŭ havas du nomojn —finvenkismo kaj raŭmismo, la fina venko aŭ la komunumo—: ni klarigas ilin en «Finvenkismo kaj raŭmismo».
Ĉu necesas esti pacisto aŭ internaciisto por esti esperantisto?
Ne. La komunumo estas ideologie diversa. La Bulonja Deklaracio, aprobita en la unua universala kongreso de 1905, jam diris, ke esperantisto estas ĉiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanton, «tute egale por kiaj celoj li ĝin uzas».
Ĉu ĝi estas politike neŭtrala?
La lingvo ne havas ideologion. Multaj esperantistaj organizoj deklaris sin neŭtralaj rilate partiojn, religiojn kaj naciajn konfliktojn, sed tio ne signifas, ke ĉiu esperantisto estas neŭtrala nek ke ene de la komunumo mankas politika debato. Ekzistas ankaŭ esperantistaj organizoj eksplicite ligitaj al ideologiaj, religiaj aŭ sociaj fluoj: la laborista SAT kaj la Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista, kiu retrokondukas sian historion al la revuo Espero Katolika de 1903, estas du ekzemploj de tre malsama signo.
6. Ĉu Esperanto malsukcesis?
Se post cent jaroj ne la tuta mondo parolas ĝin, ĉu tio ne estas malsukceso?
Dependas de la celo, per kiu oni mezuras. Se la celo estis rapide fariĝi la dua lingvo de la tuta homaro, tio ne okazis.
Kion ĝi ja atingis, tion atingis neniu alia planlingvo: stabilan internacian komunumon, kiu uzis ĝin pli ol jarcenton, faris kulturon en ĝi kaj transdonis ĝin de generacio al generacio. Tio ne estas nia parolmaniero: la interlingvistiko kalkulas pli ol mil projektojn de internacia lingvo ekde la 17-a jarcento, kaj la artikolo de Detlev Blanke «Causes of the relative success of Esperanto» (2009) studas, kial nur unu atingis parolantojn. Ĉu tio estas «sukceso» aŭ «malsukceso» dependas de la mezurilo, kaj la mezurilon elektas tiu, kiu demandas. Por vidi, kio okazis al la konkurenco, la kazo estas Volapuko.
Ja ekzistas konkreta malsukceso, kaj ĝi estas la unua el ĉiuj: la Unua Libro de 1887 ne petis, ke vi lernu la lingvon, sed ke vi promesu lerni ĝin, se tion promesus dek milionoj da homoj pli. Du jarojn poste ĝi estis ĉe 0,01 % de la cifero —«Mi lernos ĝin, se ĝin lernos dek milionoj pli»—.
Ĉu ĝi povas fariĝi la internacia lingvo?
Neniu scias. La disvastiĝo de lingvo dependas de politikaj, ekonomiaj kaj teknologiaj faktoroj multe pli ol de ĝiaj kvalitoj. Lerni Esperanton ne postulas kredi, ke iam ĝi estos adoptita ĉie: oni povas lerni ĝin ĉar la lingvo kaj la komunumo, kiuj jam ekzistas, estas interesaj.
Kial lerni lingvon, kiun parolas malmultaj homoj?
Ĉar la nombro de parolantoj ne estas la sola kriterio. Ĝi donas aliron al konkreta internacia komunumo, al renkontiĝoj, al propra kulturo kaj al maniero paroli kun homoj el aliaj landoj en lingvo, kiu kutime estas la gepatra de neniu el la du.
Tio dirite, multaj homoj komencas kaj ĉesas, kaj la movado eĉ havas kategorion por tiu, kiu de dudek jaroj komencas: la eterna komencanto. Ni legis jarcenton da literaturo pri ambaŭ aferoj —kial oni forlasas la movadon kaj la eternaj komencantoj— kaj tio, kion oni forlasas, preskaŭ neniam estas la lingvo: estas la movado. La plej daŭra kritiko el interne estas tiu de Jorge Camacho, dudek jaroj da artikoloj, kiujn ni resumis en «La zombia lingvo».
7. Kiu regas Esperanton?
Kies estas Esperanto?
Nenies. Ĝi ne estas posedaĵo de iu ŝtato, entrepreno, asocio aŭ familio. Alia afero estas, kiu fakte havas la ŝlosilojn de la institucioj, de la arkivoj kaj de la mono de la movado: tio ja havas nomojn, kaj ni rigardas ĝin en «Kiu havas la ŝlosilojn».
Kiu decidas, kio estas ĝusta?
Ekzistas historia norma bazo, la Fundamento de Esperanto (1905), kaj lingva institucio, la Akademio de Esperanto. Sed viva lingvo ankaŭ evoluas per la uzo: la Akademio studas kaj konsilas, ĝi ne diktas, kiel la homoj parolu.
Kio estas la Akademio de Esperanto?
Sendependa lingva institucio dediĉita al la gardado de la fundamentaj principoj de la lingvo kaj al konsilado pri uzodemandoj. Laŭ ĝia oficiala historio, ĝi estis fondita en la unua universala kongreso de 1905, laŭ propono de Zamenhof, sed sub la nomo Lingva Komitato; «Akademio de Esperanto» estis komence la nomo de supera komisiono de tiu komitato, kaj la du institucioj kunfandiĝis en unu solan korpon nur en 1948.
Ĝi ne direktas la movadon nek la asociojn, kaj ĝi ne elektiĝas per voĉdono de ĉiuj parolantoj: ĝi estas akademio, ne parlamento. La tuta historio —de tio, kial Zamenhof rezignis decidi pri la lingvo, kiun li faris, ĝis la hodiaŭa Akademio— estas en «Kiu regas Esperanton?».
Kio estas UEA?
La Universala Esperanto-Asocio, fondita en 1908 kiel asocio de individuaj esperantistoj, estas la ĉefa internacia organizo de la movado: ĝi diras havi membrojn en 120 landoj, tenas internaciajn rilatojn, provizas servojn kaj organizas la Universalan Kongreson. Ankaŭ ĝi ne estas «registaro de Esperanto».
Ĉu Esperanto ŝanĝiĝas?
Jes, kaj tion ĝi faris dum pli ol jarcento: nova vortprovizo, novaj esprimoj, uzoj, kiuj perdiĝas. Samtempe la gramatika kerno estas sufiĉe stabila por ke teksto de antaŭ okdek jaroj legiĝu senprobleme.
Ĉu oni povas proponi reformojn?
Oni proponis centojn ekde la unua tago, kaj la unua proponinto estis Zamenhof mem: la artikoloj, kiujn li publikigis en la revuo Esperantisto dum la unua duonjaro de 1894, estas kompleta reformpakaĵo, kaj oni povas legi ilin tute en «Pri reformoj en Esperanto». Ili ne sukcesis, kaj la hodiaŭa lingvo plu estas tiu de 1887. Aliaj proponoj fariĝis apartaj lingvoj —Ido estas la plej konata—, kelkaj aferoj eniris la uzon kaj multaj malaperis. Fine enradikiĝas nur tio, kion la komunumo efektive uzas.
La tri historioj estas rakontitaj: la voĉdono de 1894, kiun Zamenhof malgajnis, Ido kaj tio, kion kostis reformi kaj, de la alia flanko, la «beaufrontismoj»: kiam skribi tro klare komencis esti konsiderata difekto.
8. Genro kaj inkluziva lingvaĵo
Ĉu Esperanto havas gramatikan genron?
Multe malpli ol la lingvoj ĉirkaŭ ni: la adjektivoj, la artikolo kaj la plimulto de la substantivoj ne varias laŭ la genro de la persono. La diskutataj punktoj estas kelkaj parencvortoj kaj la personaj pronomoj.
Kio estas ri?
Tria-persona pronomo uzata kiam la genro estas nekonata, negrava aŭ neduuma. Ĝi ne apartenas al la origina sistemo —la PMEG priskribas ĝin kiel proponon, ne kiel oficialan pronomon—, sed hodiaŭ konas ĝin bona parto de la komunumo: la empiria esplorstudo de Marcos Cramer (2020) mezuras, kiom da homoj konas kaj uzas ĝin, kaj trovas, ke la plej granda diferenco estas laŭ aĝo. Ĝian historion —kiu proponis ĝin, kion diris tiuj, kiuj kontraŭis, kaj kiuj ankaŭ estis feministinoj— rakontas la artikolo, kiun ni dediĉis al ĝi.
Kio estas iĉismo?
Propono, kiu reinterpretas kiel neŭtralajn radikojn tradicie virajn kaj markas la viran per nova sufikso, -iĉ-, simetria al la ina -in-. Ĝi estas pli profunda reformo kaj ne apartenas al la ĝenerale uzata Esperanto; kiuj radikoj havas sekson en la norma lingvo kaj kiel oni markas ĝin, estas priskribite en la PMEG, ĉe «Seksa signifo de O-vortoj».
Ke tiuj diskutoj ekzistas, ne estas anomalio: tio okazas en ĉiuj vivaj lingvoj.
9. Esperanto kaj minorigitaj lingvoj
Kian rilaton ĝi havas kun la valencia?
Temas pri tre malsamaj aferoj: la valencia estas la historia lingvo de teritorio; Esperanto, planita internacia lingvo sen teritorio. Ili povas kunhavi, tamen, unu zorgon: ke interkompreniĝi kun la mondo ne devigu flankenlasi la malpli potencajn lingvojn.
Defendi Esperanton ne signifas anstataŭi la valencian. Ili faras malsamajn laborojn.
Ili ja kunhavas unu demandon: kiu decidas, kiel oni skribas lingvon, kaj en la kazo de la valencia ĝi havas du kontraŭstarajn respondojn: la AVL kaj la Normoj de El Puig. Ni klarigas tion en «Du akademioj kaj unu lingvo».
Ĉu oni povas esti samtempe valenciisto kaj esperantisto?
Jes, kiel kun iu ajn alia lingvo. Fakte, en la historio de la movado estis esperantistoj aparte sentemaj pri la lingva diverseco kaj pri la rajtoj de la minorigitaj lingvoj; nia propra historio kaj la biografioj de la grupo donas ekzemplojn.
Kial via retejo estas en tri lingvoj?
Ĉar ŝajnas al ni kohere klarigi Esperanton en la propra lingvo de ĉi tie, en tiu, kiu kunhavas la teritorion, kaj en la lingvo, pri kiu ni parolas.
10. La movado
Kion signifas esti «esperantisto»?
Ne ekzistas unusola difino. La vorto povas rilati al tiu, kiu parolas la lingvon, al tiu, kiu studas ĝin, al tiu, kiu partoprenas en la movado, aŭ al tiu, kiu simple trovas ĝin bona ideo. Kiam ni volas diri, ke iu parolas la lingvon, Esperanto-parolanto estas pli preciza: la diferenco inter la tri vortoj, kaj kial ĝi gravas, estas en «Ĉu esperantisto, esperantofono aŭ parolanto de Esperanto?».
Ĉu necesas aparteni al asocio por paroli ĝin?
Ne. La asocioj ekzistas por organizi kursojn, renkontiĝojn kaj informadon, ne por rajtigi iun paroli.
Ĉu ĉiuj esperantistoj pensas same?
Tute ne. Iuj vidas en tio demandon pri lingva justeco; aliaj, ŝatokupon; aliaj, internacian komunumon; aliaj, edukan ilon; kaj multaj simple bone amuziĝas parolante ĝin.
Ĉu necesas dediĉi sin al ĝia disvastigo?
Ne. Oni povas lerni ĝin kaj simple uzi ĝin. Aliaj konsideras grava konatigi ĝin kaj engaĝiĝas en asocioj aŭ projektoj. Ambaŭ sintenoj apartenas al la komunumo. Pri tio, kiel engaĝiĝi sen elĉerpiĝi —kio estas la maniero, en kiu perdiĝas la plimulto de la volontuloj—, ni skribis «Daŭripova volontulado».
11. Valencia Esperanto-Grupo
Kiuj vi estas?
Kultura asocio dediĉita al Esperanto en Valencio, fondita en 1903. Ni faciligas la lernadon kaj la uzon de la lingvo, konatigas ĝin kaj tenas viva la memoron de la valencia esperantista movado: la historio, la biografioj kaj la bulteno Valencia Luno ekde 1960.
Ĉu necesas esti membro por partopreni?
Ne. La renkontiĝoj estas malfermaj: simple venu. Membriĝi estas alia afero — maniero subteni la grupon— kaj la kondiĉoj troviĝas en Fariĝu membro.
Ĉu necesas paroli Esperanton por partopreni?
Ne. Se vi ĵus komencas, ni helpos vin kaj kontaktigos vin kun aliaj parolantoj.
Kiam kaj kie vi kunvenas?
La plej konstanta agado estas la Kafo-Kunveno: ĉiun merkredon, de la 11-a ĝis la 13-a, en la salono de la hotelo UP, ene de la Norda Stacidomo de Valencio. La migranta renkontiĝo ĵaŭde posttagmeze, kiu ŝanĝas kvartalon ĉiusemajne, ankoraŭ ne havas revenan daton por ĉi tiu sezono. La detaloj, la historio kaj la datoj de reveno post la somero estas en la artikolo pri la Kafo-Kunveno; se vi volas konfirmon antaŭ ol veni, skribu al ni.
Ĉu vi organizas kursojn?
Ni faris multajn —ĉeestajn kaj retajn— kaj la materialoj de la kurso de nulo estas liberaj kaj ĉiam disponeblaj. Por scii, ĉu nun estas malfermita kurso, demandu nin.
Ĉu mi povas veni nur pro scivolemo?
Jes. Ne necesas engaĝiĝi al io ajn nek havi formitan opinion pri Esperanto.
Kiel mi kontaktas vin?
Ĉiujn manierojn —retpoŝto, telefono, formularo, WhatsApp, Telegramo, Discord kaj Instagram— vi trovas en la kontaktpaĝo. Respondas homo, ne roboto, kaj vi povas skribi en Esperanto, en la valencia aŭ en la hispana.
12. Mi volas provi ĝin
Kiel mi tuj scias, ĉu ĝi interesas min?
Provante. En kvaronhoro oni povas lerni la bazajn regulojn kaj ekkompreni frazojn. Ne necesas antaŭe decidi, ĉu vi «kredas» je Esperanto: rigardu, kiel ĝi funkcias, kaj poste decidu.
De kie mi komencu?
De la senpaga kurso de lernu.net aŭ de nia paĝo Lernu Esperanton. Kaj, precipe, skribu al ni: lerni la regulojn estas nur la komenco, kaj lingvo ekhavas sencon, kiam oni parolas ĝin kun iu.
Fontoj
La supraj respondoj ligas la fonton ene de la frazo, kie la aserto estas farita. Jen la kompleta referenco de ĉiu, laŭ sekcioj.
La lingvo kaj ĝia origino
- Zamenhof, L. L. Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ (Varsovio, 1887), la Unua Libro — faksimilo de la unua rusa eldono ĉe Interreta Arkivo.
- Fundamento de Esperanto (1905), la norma bazo: la dek ses reguloj kaj la Universala Vortaro.
- Wennergren, Bertilo. Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko (PMEG), la referenca priskriba gramatiko: elparolo, tria-personaj pronomoj, seksa signifo de la substantivoj.
- Jansen, Wim. Radikoj kaj vortoj en Esperanto — de kie venas la radikoj kaj kiel ili kondutas.
- Zamenhof, L. L. Pri reformoj en Esperanto (artikoloj en Esperantisto, 1894; represo de 1907), en la Tekstaro de Esperanto.
- Blanke, Detlev. «Causes of the relative success of Esperanto», Language Problems and Language Planning 33 (3), 2009 — kial el pli ol mil projektoj de internacia lingvo nur unu havas parolantojn. La artikolo estas pagenda ĉe la eldonejo; ĉi tie ni uzis la resumon, kiu estas malferma, ne la plenan tekston.
Malfacileco kaj lernado
- Ŝtatdepartemento de Usono, Foreign Service Institute. Foreign Language Training — la kvar kategorioj de malfacileco kaj la instruhoroj de ĉiu.
- Konsilio de Eŭropo. Common European Framework of Reference for Languages: Companion Volume (2020) — la priskriboj A1-C2, kiujn ni uzis por situigi kurson.
Kiom da homoj parolas ĝin
- Wandel, Amri. «How many people speak Esperanto? Or: Esperanto on the web», Interdisciplinary Description of Complex Systems 13 (2), 2015, p. 318-321. Ĝi trarigardas la antaŭajn taksojn (de 100.000 ĝis 16 milionoj), klarigas la enketon de Culbert kaj proponas la kalkulon el la sociaj retoj.
- Lindstedt, Jouko. «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language», SKY Journal of Linguistics 19, 2006, p. 47-55 — la cifero de mil denaskaj parolantoj kaj kion ili faras kun la lingvo.
- Nielsen, Svend Vendelbo. «La nombro de parolantoj de Esperanto en la mondo» (27-a de januaro 2018) — la modelo, kiu kombinas loĝantarajn censojn kaj registrojn de la komunumo, kun la centra takso de ĉirkaŭ 63.000 parolantoj kaj la intervalo de 31.000 ĝis 183.000.
- Culbert, Sidney S. Leteroj publikigitaj de David Wolff, precipe la letero pri la metodoj, de la 24-a de oktobro 1989 — kiel oni faris la specimenadon kaj la averto de la aŭtoro mem pri la rondigo al du milionoj.
- Sikosek, Ziko Marcus. Esperanto sen mitoj (Antverpeno: Flandra Esperanto-Ligo, 1999) — la interna kritiko al la ciferoj de la movado, kun surlokaj kalkuloj. Ekzistas PDF-eldono.
Komunumo, institucioj kaj kulturo
- Bulonja deklaracio (1905) — kiu estas esperantisto, laŭ la unua universala kongreso.
- Zamenhof, L. L. Parolado de la dua universala kongreso, Ĝenevo, 1906 — kie li difinas kaj defendas la internan ideon.
- Akademio de Esperanto. Historio de la Akademio — fondo en 1905 kiel Lingva Komitato kaj kunfandiĝo de 1948.
- Universala Esperanto-Asocio. Kio estas UEA kaj Listo de UK-oj — la statutaj celoj kaj la kompleta serio de universalaj kongresoj ekde 1905.
- Sutton, Geoffrey. Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, 1887-2007 (Novjorko: Mondial, 2008) — reta versio ĉe Originala Literaturo Esperanta.
- Cramer, Marcos. «La efektiva uzado de seksneŭtralaj pronomoj laŭ empiria esplorstudo», Lingva Kritiko, 2020 — kiu konas kaj kiu uzas ri.
- SAT kaj IKUE — ekzemploj de esperantistaj organizoj kun deklarita aparteno.
Lingvopolitiko
- Grin, François. L’enseignement des langues étrangères comme politique publique, raporto n-ro 19 de la Haut Conseil de l’évaluation de l’école, septembro de 2005 — la kalkulo de la transpagoj, kiujn produktas la superrego de la angla, kaj la komparo de tri eŭropaj scenaroj.
Ligiloj por komenci
- lernu.net — senpaga kurso, gramatiko kaj vortaro.
- Lernu Esperanton — ĉiuj materialoj, kiujn ni rekomendas.
- Universala Esperanto-Asocio — la tutmonda asocio.
- Hispana Esperanto-Federacio — la ŝtata asocio.
- Pasporta Servo — la gastiga reto.
- Vinilkosmo kaj Muzaiko — muziko kaj radio.
- Kontaktu la grupon — kio estas, fine, la vera komenco.
Vidu ankaŭ
- Esperanto: jes, sed… — la asertoj, kiujn ni uzas por defendi Esperanton, reviziitaj unu post la alia: kio veras kaj kion necesas nuanci.
Ĉu vi ne trovis vian demandon? La gvidilo de la retejo diras kiel daŭrigi: kion legi se vi havas nur kvin minutojn, kie estas la longa historio kaj kiel atingi la arkivon.
Legi en: