Falsaj amikoj: la vortoj de Esperanto kiuj ne signifas tion, kion ŝajnas

Por hispan- aŭ valencilingvano Esperanto estas facile lernebla, ĉar duono de la vortprovizo sonas konata — kaj ĝuste tio estas la kaptilo. La hispana embarazo kaj la valencia embaràs estas gravedeco, sed embaraso estas ĝeno; largo/llarg estas longa, ne larĝa; tiempo/temps estas ankaŭ la vetero, sed tempo neniam; suceso/succés estas okazaĵo, ne sukceso; colegio/col·legi estas lernejo, dum kolegio estas kolegio de advokatoj aŭ de kardinaloj; kaj tienda/tenda estas butiko, ne tendo. Ili estas ne kvar kuriozaĵoj, sed pli ol cent, kaj preskaŭ ĉiuj forglitas, ĉar la frazo sonas bone kaj tiu, kiu ĝin diras, foriras konvinkita, ke li trafis. Ĉi tiu paĝo kolektas ilin, de la plej trompa al la malplej trompa, kun tio, kion diras la vortaroj. Ĝi utilas al kursgvidantoj: ĉi tiuj eraroj revenas en ĉiu grupo.

Kovrilo de la kajero «Falsaj amikoj en Esperanto», de R. Bernard kaj A. Ribot, eldonita de la Esperantaj Francaj Eldonoj de Marmande: nigra tipografio sur blanka papero, kun la titolo en la centro kaj la presnoto malsupre.

La kajero de 1971, kiu inspiris ĉi tiun liston, verkita por francoj.

Ĉi tiu paĝo kreskas. Se vi instruas pri tio aŭ se iu mankanta falsa amiko trompis vin, skribu al ni kaj ni aldonos ĝin.

Kio estas falsa amiko

Du vortoj el du lingvoj kiuj tre similas laŭ formo kaj signifas malsamajn aferojn estas falsaj amikoj. La angla library estas ne librovendejo, sed biblioteko; la franca entendre estas ne kompreni, sed aŭdi. En Esperanto ni havas multajn, ĉar la radikoj devenas de diversaj eŭropaj lingvoj —precipe latinidaj, ĝermanaj kaj slavaj— kaj, kiam du similaj vortoj ambaŭ eniris, ĉiu prenis unu taskon. En la hispana kaj en la valencia — la latinida lingvo de la Valencia Lando, kie loĝas nia grupo — la vorto ofte faras du aŭ tri taskojn; en Esperanto, ne. Tial la devo de tiu kiu ĝin parolas, skribis Bernard kaj Ribot en 1971, estas «koni la precizan, ekzaktan signifon aŭ nuancon de ĉiu radiko».

De tie venas la reflekso kiu faligas nin: elpensi latinidan vorton kiam oni ne scias la ĝustan, ĉar Esperanto havas tiom da ili, ke ŝajnas ke oni ĉiam trafas. Foje oni trafas. La ceterajn fojojn rezultas vorto kiu ekzistas kaj signifas ion alian, kio estas pli malbona ol erari, ĉar neniu vin korektas.

La praktika regulo estas unu sola: kiam vorto tro similas al la via, kontrolu ĝin. La vortaroj estas senpagaj kaj enretaj —la Reta Vortaro, kiu difinas en Esperanto kaj tradukas al multaj lingvoj, kaj la Plena Ilustrita Vortaro (PIV), la referenca vortaro de la movado—, kaj por la plej malnovaj radikoj ekzistas la Universala Vortaro, la listo de 1905 kiu apartenas al la Fundamento, la netuŝebla teksto kiu fiksas la bazojn de la lingvo.

Tiuj kiuj plej trompas

Kvar el ili meritas duonan alineon.

Embaraso venas rekte el la Universala Vortaro de 1905, kiu tradukas ĝin al la franca kiel gêner, serrer kaj al la rusa kiel стѣснять: ĝeni, premi. Ĝi signifas ĝenon kaj malfacilan situacion, neniam gravedecon. La hispana «está embarazada» (valencie «està embarassada») estas ŝi estas graveda, kaj konfuzi tion estas unu el la eraroj kiuj plej ridigas en kurso.

Atendi estas la mala kazo kaj la plej danĝera, ĉar la frazo restas senriproĉa: mi atendas vin signifas ne la hispanan «te atiendo» (valencie «t’atenc»), kio estus mi prizorgas vin, sed «te espero» («t’espere»). Atender personon estas prizorgi aŭ servi; atender el teléfono, respondi; prestar atención, atenti pri io. Kaj apude estas atenci, kiu signifas krime ataki iun (hispane atentar, valencie atemptar).

Tempo kaj vetero disigas du aferojn kiuj en la valencia kaj en la hispana iras kune: bela tempo estas ne bona tago, sed bela epoko. La valencia «fa bon dia» kaj la hispana «hace buen día» estas estas bela vetero.

Kolegio estas korpo de personoj kun la sama digno —la kolegio de kardinaloj, tiu de advokatoj—, tiel kiel difinas ĝin la Reta Vortaro. La loko kien la infanoj iras lerni —hispane colegio, valencie col·legi— estas lernejo, kaj la maestro aŭ mestre, instruisto.

Unu vorto nia, du aŭ tri en Esperanto

Ĉi tie temas ne pri tio ke la vorto trompas: temas pri tio ke la nia faras du laborojn kaj Esperanto donas po unu al ĉiu vorto.

Ili diferencas per unu litero

La sekvaj paroj estas la dua fonto de eraroj, kaj la plej malfacile detektebla: la vorto kiun vi diris ekzistas kaj havas sencon en la frazo.

Kiam la valencia helpas

Estas parto de ĉi tiu listo kiu ne same tuŝas la du lingvojn, kaj kiun indas scii, ĉar ĝi ŝparas erarojn.

La valencia ŝparas du kaptilojn de la hispana. Tablo estas la meblo —valencie taula, do la vojo estas rekta—, ne la hispana tabla, kiu estas tabulo. Kaj pomo estas la frukto (valencie poma), ne la hispana pomo, kiu estas la ronda tenilo de pordo. En ambaŭ kazoj la valencia formo kondukas al la ĝusta senco kaj la hispana erarigas.

Ekster la falsaj amikoj, la valencia donacas vortprovizon, kiun la hispana ne donas: paroli estas parlar, fenestro estas finestra, lito estas llit, fromaĝo estas formatge kaj vespero estas vespre. Kiu parolas la valencian, tiu ricevas tiujn vortojn senpage.

Kaj ĝi aldonas tri proprajn kaptilojn, kiujn hispanlingvano ne suferas:

Vazo kaj gusto trompas ambaŭ lingvanojn egale: vazo estas iu ajn ujo —kruĉo, florpoto—, kaj la hispana vaso, el kiu oni trinkas, estas glaso; kaj gusto estas la saporo kaj la senso, per kiu oni perceptas ĝin, dum la gusto (valencie gust), kiun oni sentas farante ion, estas plezuro aŭ plaĉo.

La verboj: la problemo ne estas kion ili signifas, sed kiu faras la agon

La dua parto de ĉi tiu afero ne estas vortprovizo. En la valencia kaj en la hispana unu sama verbo taŭgas por la du direktoj kaj la pronomo «se» (valencie «es») ĉion aranĝas: paro el coche kaj el coche se para, empiezo la clase kaj la clase empieza (valencie pare el cotxe kaj el cotxe es para, comence la classe kaj la classe comença). En Esperanto ĉiu verbo havas fiksitan transitivecon, kaj por ŝanĝi ĝin necesas sufikso: -ig- faras ke iu plenumu la agon, -iĝ- faras ke la afero ĝin suferu aŭ fariĝu tia.

Du kazoj, en kiuj oni ĉiam eraras:

• Lui. Lui estas alquilar (valencie llogar), kiam vi mem pagas por uzi ion, kaj luigi, kiam vi donas ĝin al alia kontraŭ pago. La inquilino (valencie llogater) estas luanto; la posedanto, luiganto.
• Manki. Oni diras ne mi mankas monon, sed al mi mankas mono: la subjekto estas la mono, kiu mankas al mi.

Referenca tabelo

De kie venas ĉi tiu paĝo

La unua kiu faris ĉi tiun laboron faris ĝin por la francoj. En 1971, Roger Bernard kaj André Ribot eldonis en Marmande Falsaj amikoj en Esperanto, kajeron de 39 paĝoj kun 278 enskriboj kaj dua parto dediĉita al la transitivaj kaj netransitivaj verboj. En la antaŭparolo ili diras ke ili volas helpi «tiujn kiuj ne kuraĝas ataki rekte la vortaron», por ke ili evitu «la insidojn» de la radikoj kiuj tro similas al la francaj vortoj sen esti egalaj al ili. Ni citas laŭvorte; la originalo estas en Esperanto.

La ĉi-tiea listo ne estas traduko de tiu, kaj ĝi ne povis esti tia. Bona triono de la kajero havas sencon nur en la franca —blanketo kaj la blanquette, krepo kaj la crêpe, gurdo kaj la gourde— kaj, male, en ĝi mankas ĉio kio faligas nin: tendo, neta, bruto, gasto aŭ larĝa. La kajero servis kiel gvidilo, kiel devas servi ĉiu ajn fonto: ni prenis la enskribojn kiuj ankaŭ trompas ĉi tie, ni kontrolis ilin en la vortaroj kaj ni aldonis la niajn.

Fontoj

• Reta Vortaro — libera vortaro kiu difinas en Esperanto kaj tradukas al dudeko da lingvoj. La difinoj de la unua parto de ĉi tiu paĝo estas tie kontrolitaj unu post la alia; la artikolo de ĉiu vorto troviĝas en retavortaro.de/revo/art/<radiko>.html, kun la radiko skribita laŭ la iks-konvencio (larĝa → largx).
• Plena Ilustrita Vortaro — la referenca vortaro de la movado, enreta kaj senpaga.
• Universala Vortaro, ene de la Fundamento de Esperanto (1905) — la listo de la originaj radikoj kun la traduko al la franca, la angla, la germana, la rusa kaj la pola. Ĝi estas la fonto de embaras' («gêner, serrer»), ordinar', sukces' kaj gust'.
• R. Bernard kaj A. Ribot, Falsaj amikoj en Esperanto, Esperantaj Francaj Eldonoj (Marmande, 1971), leĝa deponado en la tria trimestro de 1971, E.F.E. n-ro 18. Ni uzas la paperan ekzempleron kiun ni havas en la grupo; la kovrilo estas la supra fotografio.

Vidu ankaŭ

• Idiomaĵoj, kalkeoj kaj interfero: la eraroj de hispan- kaj valencilingvanoj en Esperanto
• Oftaj demandoj pri Esperanto
• Kuriozaĵoj pri Esperanto