En la nokto de la 12-a de majo 1932 forbrulis la Muzeo de Natura Historio de la Universitato de Valencio. El centmiloj da pecoj saviĝis ĉirkaŭ tricent. Kvin monatojn poste la vitrinoj rekomencis pleniĝi per materialo sendita el Ĝenevo, Zuriko, Parizo kaj Londono — kaj ĝi alvenis per neatendita vojo: leteroj skribitaj en Esperanto.
La konstruaĵo La Nau, kies suda flanko, tiu apud la strato Salvà, forbrulis en la nokto de la 12-a de majo 1932.
Foto de Joanbanjo, en publika havaĵo (Wikimedia Commons).
La nokto
La fajro komenciĝis iom post la naŭa vespere en la suda flanko de La Nau, tiu apud la strato Salvà. Tie troviĝis la Fakultato de Sciencoj, astronomia observatorio, scienca biblioteko kaj la Muzeo de Natura Historio. Ĉio indikas, ke la brulado komenciĝis en la kemia laboratorio.
La fajrobrigadistoj alvenis frue kaj ne povis fari multon: la tuboj estis en malbona stato, la akvopremo ne sufiĉis, kaj la purigserva fako rifuzis sendi akvujojn sen eksplicita permeso de la urbestro. Studentoj kaj profesoroj faris homajn ĉenojn, rompis fenestrojn kaj eltiris kion ili povis; partoprenis la rektoro mem, Joan Peset. La horloĝo de la klostro haltis je la deka kaj duono kaj restis tia dum jaroj, senintence fariĝinte monumento.
Kio perdiĝis
Ankaŭ la inventaroj forbrulis, do la ekzakta nombro neniam estos konata. El tio, kio estas konata:
- La skeleto de baleno albordiĝinta sur la plaĝo de Borriana.
- Dinosaŭraj ostoj el la unuaj dokumentitaj en la Ibera Duoninsulo.
- Multekostaj ŝtonoj el Kolombio, Brazilo kaj Venezuelo.
- Herbario kun pli ol tridek mil folioj, kolektita dum jarcento.
- La tuta kolekto de fiŝoj kaj amfibioj.
Saviĝis precipe tajdermiitaj bestoj —birdoj, kelkaj mamuloj kaj reptilioj— kaj la meteorito de Valencio, 33,5 kilogramojn peza, kvankam perdiĝis la dokumentaro, kiu diris de kie ĝi venis kaj kiam ĝi falis. El la observatorio, la karton-kupolo forbrulis kun preskaŭ ĉiuj instrumentoj; saviĝis nur la teleskopo Grubb.
La leteroj
Jen la parto, kiu nin koncernas. La Valencia Esperantista Societo decidis uzi tion, kion ĝi havis: lingvon tiam en sia apogeo kaj reton de korespondantoj disĵetitan tra la mondo. Ili skribis en Esperanto al sciencaj centroj de ĉie, petante, ke ili cedu pecojn por replenigi la muzeon.
En oktobro 1932 —kvin monatojn post la fajro— jam estis sendintaj materialon la muzeoj de Ĝenevo, Zuriko, Parizo kaj Londono.
Ili ne estis la solaj: alvenis ankaŭ fondusoj el la Nacia Muzeo de Naturaj Sciencoj kaj el la Geologia kaj Minista Instituto, kaj donacoj de fakuloj kiel José Vilaplana kaj Doroteo Almagro. Kaj unu menciinda: la provizora konsulo de Bolivio en Valencio donacis plurajn ekzemplerojn de papilioj de sia lando.
Poste
La tagon post la fajro okazis studentaj protestoj pro la maniero, kiel ĉio estis mastrumita. La Ataka Gvardio ilin dispelis kaj estis dekoj da arestitoj; la urbestro eksiĝis kelkajn semajnojn poste. La malkonstruado kaj la purigado estis same kaosaj kiel la estingado, kaj ankoraŭ perdiĝis pliaj pecoj.
La rekonstruo de la muzeo prokrastiĝis ĝis en 1936 komenciĝis la milito kaj la prioritatoj fariĝis aliaj. Ĝi restis en tirkesto dum jardekoj: la Muzeo de Natura Historio de la Universitato de Valencio remalfermiĝis nur en februaro 2024, en la kampuso de Burjassot, kun la travivintaj pecoj kaj nova materialo.
Kion ni ankoraŭ ne scias
Ĉi tiun epizodon rakontas Lucía Márquez en Valencia Plaza —artikolo, kiun la Universitato mem represas en la retejo de sia muzeo—, sed sen indiki, de kie venas la informo pri la esperantistoj. Restas malfermitaj demandoj: kiu skribis la leterojn, kiom da ili oni sendis, al kiuj centroj kaj kio precize alvenis. Ankaŭ ne klaras la rilato inter tiu «Valencia Esperantista Societo» kaj nia grupo, fondita en 1903.
Se iu havas dokumentaron pri tio —korespondadon, eltondaĵojn, protokolojn—, skribu al ni.
Fontoj: Lucía Márquez, «Cuando València fue Brasil: crónica del incendio que destruyó en 1932 el Museo de Historia Natural», Valencia Plaza, 11-a de septembro 2018, represita en la retejo de la Muzeo de Natura Historio de la Universitato de Valencio.
Legi en:
