Ni serĉis la vorton «esperanto» en 108.009 libroj —101.509 en la hispana kaj 6.500 en la kataluna— kaj poste rigardis, unu post la alia, la 2.912 pasaĵojn kie ĝi aperas. Ne por kalkuli ilin: por scii kion ili diras. La mallonga respondo estas ke la literaturo citas nin multe pli ofte ol ni kredas, kaj preskaŭ neniam por paroli pri ni.
Ĉiu punkto estas unu el la 108.009 analizitaj libroj, en la ordo de la korpuso; la 1.423 kiuj mencias Esperanton estas verdaj.
La ciferoj
| libroj | kun «esperanto» | proporcio | |
|---|---|---|---|
| Hispana | 101.509 | 1.343 | 1,3 % |
| Kataluna | 6.500 | 151 | 2,3 % |
| Entute | 108.009 | 1.494 | 1,4 % |
Unu libro el sepdek du. Alivorte: se vi havas bibliotekon de mil volumoj, pli ol dek du el ili parolas pri Esperanto kaj vi ne scias tion.
El la 1.494 trovaĵoj, 71 estas falsaj: la vorto aperas pro tajperaro. La plej bona venas el amromano —«papá ha llegado y nos está esperanto abajo», anstataŭ esperando, «atendante»— kaj la ceteraj estas kutime la participo esperante, kiun nia serĉo ne kapablis distingi. Restas 1.423 realaj mencioj.
Naŭ manieroj citi Esperanton
Jen la interesa parto. Ĉiu alineo estis klasifikita laŭ tio, kion faras la mencio ene de la teksto. La rezulto ne estas tio, kion esperantisto atendus:
| Tipo de mencio | Hispana | Kataluna |
|---|---|---|
| Metaforo («la esperanto de X») | 297 (23,3 %) | 11 (7,3 %) |
| Historio kaj biografio | 251 (19,7 %) | 59 (39,3 %) |
| Ene de la intrigo | 166 (13,0 %) | 23 (15,3 %) |
| Ŝerco | 144 (11,3 %) | 13 (8,7 %) |
| Lingvistika pripenso | 115 (9,0 %) | 15 (10,0 %) |
| Kliŝa listo de lingvoj | 101 (7,9 %) | 15 (10,0 %) |
| Aliaj | 79 (6,2 %) | 3 (2,0 %) |
| Propra nomo (strato, drinkejo…) | 68 (5,3 %) | 5 (3,3 %) |
| Universalisma idealo | 52 (4,1 %) | 6 (4,0 %) |
La plej granda kategorio en la hispana ne parolas pri Esperanto. Ĝi parolas pri io alia uzante Esperanton.
«La esperanto de…»: la metaforo kiu eskapis el niaj manoj
Preskaŭ unu el ĉiuj kvar mencioj en la hispana havas tiun formon. La vorto ĉesis nomi lingvon kaj fariĝis mezurunuo de universaleco: se vi volas diri ke io kompreneblas ĉie, vi diras ke ĝi estas la esperanto de tio.
El dinero es un esperanto que entiende todo el mundo. (La mono estas esperanto kiun ĉiuj komprenas.) — Carlos Bassas, El honor es una mortaja
El fútbol es el esperanto de las conversaciones entre hombres. (Futbalo estas la esperanto de la konversacioj inter viroj.) — Martín Kohan, Fuera de lugar
Abba es el esperanto de la felicidad, y […] las Naciones Unidas deberían poner sus canciones en las asambleas generales. (Abba estas la esperanto de la feliĉo, kaj Unuiĝintaj Nacioj devus ludi ĝiajn kantojn en la ĝeneralaj asembleoj.) — Gayle Forman, Sólo un día
…el lenguaje de los intermitentes, ese esperanto de señales luminosas. (…la lingvo de la direktomontriloj, tiu esperanto el lumaj signaloj.) — Luis del Val, La transición perpetua
Kaj ankaŭ la erotika esperanto de la benidormaj noktoj (Umbral), la federacia esperanto de la Aŭstro-Hungara Imperio (Wagenstein), «la lingvo de la peko […], la originala esperanto» (Joe Hill), la «esperanto de la plendo» de la suferantaj korpoj (Finkielkraut) aŭ la «scienca kaj filozofia esperanto» kiun Gramsci riproĉas al la pensado kiu forgesas la historion.
Ĝi estas paradoksa laŭdo. Neniu dirus ke io estas «la volapuko de X»: la metaforo funkcias ĝuste ĉar la leganto scias kio estas Esperanto kaj kion ĝi celis. Sed ĝi funkcias en la pasinteco: oni citas la projekton, ne la lingvon.
En la kataluna, memoro; en la hispana, metaforo
La kontrasto inter la du korpusoj estas la trovaĵo kiun ni ne atendis. En la kataluna la superrega kategorio, kun granda diferenco, estas la historio: preskaŭ 40 % de la mencioj. Ne temas pri metaforoj, sed pri homoj kun nomo kaj familinomo.
…on els burgesos gaudien de l’òpera al Liceu mentre la CNT ensenyava esperanto als seus milers d’afiliats. (…dum la burĝoj ĝuis la operon en Liceu, la CNT instruis Esperanton al siaj miloj da anoj.) — Toni Soler, 14 d’abril. Macià contra Companys
Tie aperas Joan Amades —fondinto de la Esperanto-sekcio de la Ateneu Enciclopèdic Popular en 1906 kaj de la Kataluna Esperantista Federacio en 1910—, Frederic Pujulà i Vallès kun Homes artificials, la Kataluna Antologio… Tio estas: la Esperanto-movado apartenas al la kultura historio kiun tiuj libroj rakontas. En la hispana korpuso, multe pli internacia kaj kun multe pli da tradukoj, Esperanto ofte alvenas kiel abstrakta ideo.
Konvenas diri tion honeste: la du korpusoj ne estas plene kompareblaj. La kataluna estas pli malgranda kaj kun pli da propra produktado, kaj ekzistas biografia noto pri Amades kiu ripetiĝas identa en dek tri libroj de la sama eldonejo. Sed eĉ forigante ĝin la bildo ne ŝanĝas formon.
La tono: ironio estas la dua sinteno
| Tono de la mencio | Hispana | Kataluna |
|---|---|---|
| Neŭtrala | 600 (47,1 %) | 56 (37,3 %) |
| Ironia | 335 (26,3 %) | 40 (26,7 %) |
| Pozitiva | 235 (18,5 %) | 46 (30,7 %) |
| Negativa | 103 (8,1 %) | 8 (5,3 %) |
Unu el ĉiuj kvar mencioj havas ironian tonon, kaj la proporcio estas preskaŭ identa en la du lingvoj. Ne ĉiam ĝi atingas ŝercon —tio estas aparta kategorio, 11 %—, sed la repertuaro de la ŝerco estas mirinde stabila: la lingvo kiun neniu parolas, la ekscentrulo kiu ĝin studas, la malvarmeco de la artefarita idiomo.
Esperanto. — Idioma universal que no conoce nadie. (Esperanto. — Universala lingvo kiun neniu konas.) — Enrique Jardiel Poncela, La mujer como elemento indispensable para la respiración
—¡Qué disparate, Michelle! ¡El esperanto, esa lengua creada por Zamenhof en 1887… y abandonada por todo el mundo en ese mismo año! (—Kia absurdaĵo, Michelle! Esperanto, tiu lingvo kreita de Zamenhof en 1887… kaj forlasita de la tuta mondo en tiu sama jaro!) — Jorge Maronna kaj Luis María Pescetti, Copyright
¿Ha pensado alguien en una película en esperanto? ¡Sería esperantosa! (Ĉu iu pensis pri filmo en Esperanto? Ĝi estus «esperantosa» — vortludo kun «espantosa», terura.) — Ramón Gómez de la Serna, Greguerías
…era poco probable que un esperantista que se golpease el pulgar con un martillo gritase «¡Excremento!». (…malprobable estis ke esperantisto kiu batus sian dikfingron per martelo kriu «Ekskremento!».) — Poul Anderson, La patrulo de la tempo
La malkaŝe malamika tono, male, estas malofta: 8 % en la hispana kaj 5 % en la kataluna. Kaj kiam ĝi aperas, ĝi ofte venas de tiu, kiun oni atendus. Hitler, en parolado, malestimas «la esperantistajn lingvojn de la paco, de la interkompreno inter la popoloj». En la nuntempaj eseoj la kritiko estas alia: Esperanto kiel simbolo de uniformismo. Bernard Maris akuzas la ekonomikistojn pri konstruado de «ekonomia esperanto kiu fondas ĉion sur la grizeco kaj sengusteco de unusola pensmaniero».
Pozitiva kaj ironia cetere ne ĉiam ekskludas unu la alian. Multaj el la plej korfavoraj mencioj estas tenera mokado: la esperantisto kiel bona homo, entuziasma kaj iom naiva, ĉiam akompanata de vegetarismo kaj pacifismo. Adam Hochschild rakontas tion sen ŝerco, kaj la portreto doloras:
Cualquiera que hubiese pertenecido a un movimiento no estrictamente español (vegetarianos, esperantistas, maestros de las escuelas Montessori o miembros del Rotary Club) era inmediatamente sospechoso. (Iu ajn kiu apartenis al movado ne strikte hispana (vegetaranoj, esperantistoj, instruistoj de Montessori-lernejoj aŭ anoj de Rotary Club) estis tuj suspektata.) — Adam Hochschild, España en el corazón
La libroj en kiuj Esperanto estas la ĉefrolulo
El la 1.423 mencioj, 1.190 (84 %) estas preterpasa mencio, kaj tri kvaronoj de la libroj diras la vorton nur unufoje. Nur 25 libroj traktas Esperanton kiel centran elementon. Kelkaj estas antaŭvideblaj —la Zamenhof-biografio El hombre que desafió a Babel, la lernolibro Sabe usted esperanto de Jorge Hess, aŭ Gerda malaperis! de Claude Piron mem, inkluzivita en la hispana korpuso—, sed la ceteraj tute ne estas:
- Umberto Eco, La serĉado de la perfekta lingvo (26 mencioj).
- Varlam Ŝalamov, La maldekstra bordo: malliberulo de Gulago klarigas kial li estas tie. «Es que soy esperantista. […] Y la condena fue también por el esperanto.» (Mi ja estas esperantisto. […] Kaj la kondamno estis ankaŭ pro Esperanto.)
- Cynthia Ozick, Kolektitaj rakontoj, kun universala kongreso en Ĝenevo antaŭ la milito.
- Amos Oz, Inter amikoj, kie la esperantisto de la kibuco havas bibliotekon en ses lingvoj.
- Marina Cvetajeva, en siaj taglibroj de 1917: «Kiam li parolas pri Esperanto, en liaj okuloj ekbrilas milda frenezo.»
- Enric Larreula, Terres verges, en la kataluna: «Ara escriuré el meu diari en esperanto. Així em servirà per practicar-lo.» (Nun mi skribos mian taglibron en Esperanto. Tiel ĝi utilos al mi por ekzerciĝi.)
Kaj la citaĵo kiu ŝajnis al ni la plej bela el ĉiuj 1.423, el La meva Ucraïna de Victoria Belim:
El meu home i jo crèiem que algun dia l’esperanto seria la llengua universal —va dir—. En canvi, va ser la llengua de dos. La fèiem servir quan no volíem que ens entenguessin els altres. Però el meu marit va morir i l’esperanto se’m mor a dins.
(Mia edzo kaj mi kredis ke iam Esperanto estos la universala lingvo —ŝi diris. Anstataŭe, ĝi estis la lingvo de du. Ni uzis ĝin kiam ni ne volis ke la aliaj nin komprenu. Sed mia edzo mortis, kaj Esperanto mortas interne de mi.)
Kiel tio estis farita
Oni serĉis la radikon esperant- kun la sufiksoj kiuj respondas al la lingvo kaj ne al la hispana verbo esperar («atendi»), plus Zamenhof. El ĉiu kongruo oni rigardis la kuntekston, unue por apartigi la realajn menciojn disde la falsaj pozitivoj, kaj poste por distingi preterpasan referencon disde verko en kiu Esperanto vere pezas.
La klasifiko de ĉiu libro —tipo de mencio, tono, graveco ene de la verko kaj intereso de la referenco— estis farita helpe de lingvomodelo. Konvenas scii tion por legi la ciferojn kun la singardo kiun ili meritas: mane reviziitaj estas la citaĵoj kiuj aperas en ĉi tiu artikolo, ne la 1.423 klasifikoj.
Ĝi ne estas reprezenta specimeno de la monda literaturo, sed de du konkretaj korpusoj, kun siaj propraj kliniĝoj. Sed ili estas sufiĉe grandaj por ke la desegno videbliĝu.
La kompleta katalogo
La 1.423 rezultoj, grupigitaj laŭ tipo kaj kun sia priskribo kaj klasifiko, troviĝas en la kompleta katalogo. Oni povas trairi ĝin laŭ kategorioj: la ŝercoj ĉiuj kune ridigas, kaj la metaforoj ĉiuj kune pensigas.
La citaĵoj de ĉi tiu artikolo kaj de la katalogo estas mallongaj eltiraĵoj el jam publikigitaj verkoj, reproduktitaj kun indiko de aŭtoro kaj titolo, kun celo de analizo kaj komento kaj sen profitcelo, laŭ artikolo 32.1 de la hispana leĝo pri intelekta proprieto. Se vi estas rajtohavanto kaj opinias ke iu citaĵo transpasas tiun limon, skribu al valencia@esperanto.es antaŭ ĉio alia: ni forigos ĝin sen diskuto kaj kiel eble plej rapide.
Legi en: Valencià · Castellano