La persekutoj ne nur mortigis esperantistojn: ili detruis uzojn

La artikolo «Kial Esperanto malsukcesis?» listigas kvin kaŭzojn de la malsukceso de Esperanto. Unu el ili estas la persekuto fare de nazia Germanio kaj de la Sovetunio de Stalin. La fontoj permesas aldoni efikon, kiu estas malpli videbla. La persekutoj de la tridekaj jaroj ne trafis egale ĉiujn manierojn havi Esperanton. En Sovetunio kaj en Germanio falis unue kaj pli forte la retoj, kie la lingvo servis por io alia: la internacia korespondado de la sovetiaj esperantistoj kaj la laborista esperantismo. En Hispanio, la milito kaj la subpremo tranĉis la laboristan esperantismon, kaj kun ĝi grandan parton de la movado. Post 1945, kaj en Hispanio post 1947, oni rekonstruis ĉefe la organizon dediĉitan al la disvastigo de la lingvo, kun diskurso pri paco kaj frateco.

«Nuestro objetivo»: la frontpaĝo de la numero 3 de la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio, farita en Valencio en marto 1949. La deklarita celo estas «difundir el idioma de Zamenhof por todos los medios posibles», disvastigi la lingvon de Zamenhof per ĉiuj eblaj rimedoj.

La faktoj de ĉi tiu artikolo venas el la fontoj cititaj en ĉiu alineo. La rilato inter ili, nome ke la persekuto elektis unu tipon de esperantismo kaj ne alian, estas nia propra interpreto, kaj ni indikas tion ĉie, kie ni faras ĝin.

Du manieroj havi lingvon

Ekde 1905 la esperantismo havas oficialan difinon. La Bulonja Deklaracio, aprobita en la unua universala kongreso, diras, ke la esperantismo estas «penado disvastigi en la tuta mondo la uzadon de lingvo neŭtrale homa». Ĉio alia, kion iu esperantisto aldonas al ĝi, restas aparte: «Ĉiu alia ideo aŭ espero, kiun tiu aŭ alia Esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata, por kiu la Esperantismo ne respondas». Kaj la 5-a punkto difinas esperantiston kiel tiun, kiu scias kaj uzas la lingvon «tute egale por kiaj celoj li ĝin uzas».

Tiun neŭtralecon ne inventis la persekutoj: ĝi devenas de 1905. Nek la katolika esperantismo estas postmilita. Laŭ la historio de la internacia katolika unuiĝo verkita de N. Hoen, la unua numero de Espero Katolika aperis en oktobro 1903, kaj la IKUE mem donas kiel fondodaton la 1-an de aprilo 1910, precizigante, ke jam en 1909 ekzistis provizora unuiĝo.

Ene de tiu kadro kreskis organizoj, por kiuj la disvastigo de la lingvo ne estis celo, sed rimedo. La plej granda estis SAT, la Sennacieca Asocio Tutmonda, kiun fondis laboristoj en 1921, kunveninte aparte dum la universala kongreso en Prago, kiel rakontas Eŭgeno Lanti, ĝia ĉefa iniciatinto, en La Laborista Esperantismo (1928). Frazo de Lanti el 1921 resumas tion; ni konas ĝin per la citaĵo, kiun faras la historiisto Ulrich Lins, reproduktita de Hèctor Alòs i Font en Kataluna Esperantisto (n-ro 360, 2012, p. 4): «Esperanto ne estas la celo de nia agado, sed nur rimedo por atingi nian celon».

En 1928 SAT skribis tion en konvencio kun la laboristaj asocioj de ĉiu lando, la LEA. La Konvencio de Göteborg dividas la laboron jene:

Ĉar la taskoj inter ambaŭ organizoj estas malsamaj, necesas, por eviti konfliktojn, ke SAT principe plenumu la taskon de peresperanta laboro, kaj la landaj asocioj principe tiun de poresperanta laboro.

Alivorte: SAT principe laboru per Esperanto, kaj la landaj asocioj principe laboru por Esperanto.

La nunaj statutoj de SAT konservas la saman ideon: la asocio «celas: a) utiligi praktike la internacian lingvon ESPERANTO por la klasaj celoj de la Laboristaro tutmonda». La sociologo Roberto Garvía, en Esperanto and Its Rivals (2015, p. 123-124), aldonas nuancon: SAT «was not conceived for revolutionary action, but for instruction and debate», ĝi ne estis koncipita por revolucia agado, sed por klerigado kaj debato.

Ne temis pri malgranda reto. Laŭ la Historio de Esperanto de Aleksandr Korĵenkov (2005, ĉap. 9), SAT havis 5 216 membrojn en 1927 kaj 6 524 en 1929, sian maksimumon; tiun jaron UEA, la neŭtrala asocio, havis 9 113.

Sovetunio: movado, kiu vivis per leteroj

La historion de la persekuto de Esperanto verkis ĉefe Ulrich Lins, en Esperanto: La danĝera lingvo (1988), poste tradukita al pluraj lingvoj. La dua volumo de la angla eldono, Dangerous Language — Esperanto and the Decline of Stalinism (Palgrave Macmillan, 2017), dediĉas tutan ĉapitron al la korespondado. La resumo de la ĉapitro, kiun publikigas la eldonejo, diras:

For Soviet Esperantists international correspondence was virtually the only means of putting the language to practical use. We can accordingly say that correspondence in fact constituted the very reason for the existence of the Soviet Esperanto movement.

Por la sovetiaj esperantistoj, la internacia korespondado estis preskaŭ la sola rimedo por praktike uzi la lingvon. Ni do povas diri, ke la korespondado fakte konsistigis la veran kialon de la ekzisto de la sovetia Esperanto-movado.

— Lins, vol. 2, ĉap. 4, «International Correspondence», resumo de la ĉapitro

Krome, la korespondado estis tre abunda. Disertacio de la Universitato Stanford pri la sovetia esperantismo, tiu de Ethan G. Wilcox (2015), kiun gastigas la retejo de SAT, kalkulas, ke inter oktobro 1924 kaj februaro 1925 la belorusa komitato de la sovetia unio de esperantistoj sendis 1 250 leterojn eksterlanden kaj ricevis 875 (p. 22).

La sekva ĉapitro de Lins klarigas, kial tiu uzo fariĝis danĝera:

Letters from abroad contained too much curiosity about the actual political and social situation within the Soviet Union […]. Given that the risks associated with correspondence were regarded by the authorities as overwhelmingly negative, it had to be shut down. Thus the Esperanto movement, which lived by correspondence, lost its right to exist.

La leteroj el eksterlando montris tro da scivolemo pri la reala politika kaj socia situacio ene de Sovetunio […]. Ĉar la aŭtoritatoj konsideris la riskojn de la korespondado superforte negativaj, oni devis ĉesigi ĝin. Tiel la Esperanto-movado, kiu vivis per korespondado, perdis sian rajton ekzisti.

— Lins, vol. 2, ĉap. 5, «Silence Descends», resumo de la ĉapitro

Wilcox diras la samon el la alia flanko: kiam en 1936 oni komencis serĉi eksterlandajn spionojn, «because they had so many foreign contacts, the Esperantists were some of the first to be targeted», ĉar ili havis tiom da eksterlandaj kontaktoj, la esperantistoj estis inter la unuaj celatoj (p. 65). En Lubjanka, skribas Lins, la akuzo estis: «You are an active member of an international espionage organization», vi estas aktiva membro de internacia spiona organizo (vol. 2, ĉap. 2, resumo de la ĉapitro).

La plej konata kazo estas tiu de Ernest Drezen, kiu gvidis la sovetian unuiĝon de esperantistoj ĝis aŭgusto 1936 (Wilcox, p. 65). Laŭ la datumbazo de viktimoj de politika subpremo Открытый список (Malferma Listo), kiu prenas la datumojn el la listoj de pafmortigitoj de Moskvo, oni arestis lin la 17-an de aprilo 1937, akuzis lin pri partopreno en kontraŭrevolucia kontraŭsovetia organizo kaj pafmortigis lin la 27-an de oktobro. Oni rehabilitis lin en 1957. La unuiĝo neniam estis oficiale dissolvita (Wilcox, p. 68), kaj ĝis 1987-1988, skribas Lins, ne ekzistis «even official confirmation that Esperanto had been suppressed», eĉ ne oficiala konfirmo, ke Esperanto estis subpremita (vol. 2, ĉap. 1, resumo de la ĉapitro).

Germanio: unue la laboristoj, poste la neŭtraluloj

En Germanio la ordo videblas en la datoj. La organizoj de la laboristaj esperantistoj estis subpremitaj inter marto kaj decembro 1933: «sie wurden verboten, ihr Besitz wurde beschlagnahmt oder sie lösten sich selbst auf. Viele der Arbeiter-Esperantisten wurden verhaftet» —oni malpermesis ilin, konfiskis iliajn havaĵojn aŭ ili mem dissolviĝis, kaj multaj laboristaj esperantistoj estis arestitaj—. Tion resumas, surbaze de Lins, la esperanta informportalo EsperantoLand (2005).

La neŭtrala asocio, la Deutscher Esperanto-Bund, daŭris ankoraŭ tri jarojn. La 17-an de majo 1935, la edukministro Bernhard Rust ordonis ne plu subteni la instruadon de Esperanto: «Die Pflege künstlich geschaffener Welthilfssprachen wie der Esperantosprache hat im nationalsozialistischen Staate keinen Raum. Ihr Gebrauch führt dazu, wesentliche Werte völkischer Eigenart zu schwächen» —la kultivado de artefaritaj helplingvoj kiel Esperanto ne havas lokon en la nacisocialisma ŝtato; ilia uzo malfortigas esencajn valorojn de la popola karaktero— (Deutsche Wissenschaft, Erziehung und Volksbildung, 1935, p. 228). La 20-an de junio 1936, dekreto de Heinrich Himmler ordonis al ĝi dissolviĝi antaŭ la 15-a de julio, se ĝi volis eviti devigan dissolvon (EsperantoLand, laŭ Lins). La nuna germana asocio, la GEA, resumas tion jene: «1933 wurde der DEB gleichgeschaltet und 1936 lösten ihn die Nazis auf», en 1933 oni submetis la DEB al la reĝimo kaj en 1936 la nazioj dissolvis ĝin.

Garvía datas la dissolvon al 1939 («In 1939, the German Esperanto association was dismantled», p. 59), citante la germanan eldonon de Lins. La dato 1936 estas tiu de la germana asocio kaj tiu de la priskribo de la arkivfonduso de la Deutscher Esperanto-Bund en la Bundesarchiv. Garvía tamen konsentas pri la ordo: «the dismantling of the labor Esperanto movement and, shortly after, of the neutral Esperantist movement», unue la laborista esperantismo kaj baldaŭ poste la neŭtrala (p. 163).

Por la ideologio de la reĝimo, Esperanto estis juda afero. La sola mencio de la lingvo en Mein Kampf estas jena (eldono de 1943, p. 337): «Solange der Jude nicht der Herr der anderen Völker geworden ist, muß er wohl oder übel deren Sprachen sprechen, sobald diese jedoch seine Knechte wären, hätten sie alle eine Universalsprache (z.B. Esperanto!) zu lernen, so daß auch durch dieses Mittel das Judentum sie leichter beherrschen könnte!» —dum la judo ne fariĝis mastro de la aliaj popoloj, li devas, volente nevolente, paroli iliajn lingvojn; sed se ili estus liaj servantoj, ili ĉiuj devus lerni universalan lingvon (ekzemple Esperanton!), por ke ankaŭ per tiu rimedo la judaro povu pli facile regi ilin—. La ofte cirkulanta frazo, ke laŭ Hitler Esperanto estis kreaĵo «de judoj, komunistoj kaj framasonoj», ne aperas en la libro.

La falo de la laboristaj retoj ne estis nur germana. Alòs i Font skribas, ke la laboristaj organizoj, kiuj disiĝis de SAT, perdis la plimulton de siaj membroj «pro la malpermeso de la laboristaj organizoj en Germanio (1933) kaj Aŭstrio (1934), precipe la esperantistaj, kiuj havis kelkajn milojn da membroj» (p. 5). Laŭ Korĵenkov, SAT mem, perdinte la tri plej fortajn laboristajn asociojn, la sovetian, la germanan kaj la aŭstran, restis en 1933 kun malpli ol du mil membroj; en majo 1935 ĝi havis 1 244. Ĉi tie oni ne simpligu: tiu falo miksas la subpremon kun la internaj skismoj de SAT, kiuj komenciĝis pli frue, kiam la komunistoj fondis en 1932 sian propran internacion de proletaj esperantistoj.

Hispanio: la fadeno tranĉita en 1939

En Hispanio, la laborista esperantismo de la tridekaj jaroj estis plejparte anarkiisma. Tion skribas José Antonio del Barrio kaj Ulrich Lins en la prelego La utilización del Esperanto durante la Guerra Civil Española (2006), publikigita de SATeH, la asocio, kiu hodiaŭ reprezentas SAT en Hispanio: «la corriente principal del esperantismo obrero la constituían los grupos anarquistas, que hicieron del esperanto una de sus señas de identidad. También existieron grupos socialistas, comunistas y de otras tendencias» —la ĉefan fluon de la laborista esperantismo konsistigis la anarkiismaj grupoj, kiuj faris Esperanton unu el siaj identigiloj; ekzistis ankaŭ socialismaj, komunismaj kaj aliaj grupoj— (p. 4). Dum la milito, tiuj retoj servis por informi eksterlandon. En Valencio, la Grup Laborista Esperantista eldonis Popola Fronto, el kiu aperis 45 numeroj laŭ Korĵenkov, kun Luis Hernández Lahuerta kiel ĉefredaktoro. La historion de tiu esperantismo en la urbo, kiu en 1934 gastigis la internacian kongreson de SAT, rakontas Esperanto kaj la laborista movado.

La subpremo trafis esperantistojn de ambaŭ flankoj. Tamen la plimulto estis de la respublikana flanko: «la mayoría de los esperantistas españoles eran simpatizantes de las ideas republicanas», la plimulto de la hispanaj esperantistoj simpatiis kun la respublikanaj ideoj, skribas del Barrio kaj Lins, kaj «una minoría procedía del campo católico», malplimulto venis el la katolika tendaro (p. 4).

Sidonio Pintado, pedagogo kaj membro de UEA, estis pafmortigita sur la monto Oliva de Taragono en la nokto de la 30-a de majo 1939, post resuma proceso (Revista Cambrils).
Cayetano Redondo Aceña, socialisma urbestro de Madrido dum la sieĝo, kiu partoprenis en Vieno internacian socialisman kurson, kie oni parolis nur Esperanton, «estis mortpafita tuj post la fino de la milito» (Boletín de HEF, n-ro 359, 2003, p. 25-26).
En Zamoro, la historiisto Carlos Coca Durán skribas, ke «los cuatro jóvenes organizadores (Amado Hernández, Engracia del Río, Antonio Pertejo y Esperanto Luis) fueron asesinados por los voluntarios y autoridades golpistas», la kvar junaj organizantoj estis murditaj de la volontuloj kaj aŭtoritatoj de la puĉistoj («El esperanto en Zamora», 2024, p. 301).
Joan Font i Giralt, pastro el Ĝirono, kiu prezidis IKUE de 1927 ĝis 1935, estis arestita la 15-an de aŭgusto 1936 de komitato kaj murdita sur la ŝoseo de Banyoles al Olot, laŭ lia biografia slipo en la retejo de IKUE.

Pri tio, kio venis poste, del Barrio kaj Lins faras jenan bilancon: «los grupos esperantistas fueron cerrados en la mayoría de las ciudades donde triunfó la rebelión», la esperantistaj grupoj estis fermitaj en la plimulto de la urboj, kie triumfis la ribelo (p. 14), kaj, inter malliberejo, timo, ekzilo kaj mizero, «durante una década la actividad relacionada con el esperanto se redujera exclusivamente al ámbito privado», dum jardeko la agado ligita al Esperanto limiĝis ekskluzive al la privata sfero (p. 16). En Xest, la veterinaro Vicente Tarín registris tion en siaj memoraĵoj per unu frazo: «Se suprimió el esperanto y quitaron la lápida que rotulaba la calle al Dr. Zamenhoff», oni subpremis Esperanton kaj forigis la ŝildon, kiu nomis la straton laŭ D-ro Zamenhof (Vivencias, p. 91).

Kio estis rekonstruita

Kiam la registaro rajtigis la Hispanan Esperanto-Federacion, en decembro 1947, tio, kio revenis, ne estis la sama. Del Barrio kaj Lins diras tion per unu frazo: la nova asocio «comenzó a hacer propaganda del idioma y a organizar actividades culturales», komencis propagandi la lingvon kaj organizi kulturajn aktivaĵojn (p. 16). La unua paĝo de la numero 3 de ĝia Boletín, farita en Valencio en marto 1949, deklaras tion en teksto titolita «Nuestro objetivo» (PDF):

[…] se deduce claramente toda la lógica que nos asiste al esforzarnos en difundir el idioma de ZAMENHOF por todos los medios posibles. […] De nuestra inocuidad social pueden haber dado una sólida garantía S. S. el Papa Pío X y Alfonso XIII, docenas de Obispos y centenares de hombres de Estado de tendencia nada revolucionaria. La única revolución a que aspiramos es muy pacífica: llegar a que todos los hombres tengan, por medio de un idioma común, mayor tolerancia, mayor acercamiento, y, paulatinamente, puedan considerarse como hermanos, por encima de razas, religiones, idiomas y fronteras.

[…] klare dedukteblas la tuta logiko, kiu pravigas nian strebon disvastigi la lingvon de ZAMENHOF per ĉiuj eblaj rimedoj. […] Pri nia socia sendanĝereco povis doni solidan garantion Lia Sankteco Papo Pio la 10-a kaj Alfonso la 13-a, dekoj da episkopoj kaj centoj da ŝtatistoj de tute ne revolucia tendenco. La sola revolucio, al kiu ni aspiras, estas tre paca: atingi, ke ĉiuj homoj havu, per komuna lingvo, pli grandan toleremon, pli grandan proksimiĝon, kaj iom post iom povu konsideri sin fratoj, super rasoj, religioj, lingvoj kaj landlimoj.

La deklarita celo estas disvastigi la lingvon, kaj al tio aldoniĝas idealo de frateco prezentita kiel socie sendanĝera. La redaktoro de la Boletín estis, ekde 1949, la sama Hernández Lahuerta de Popola Fronto (Boletín n-ro 248, 1981, kronologio), kiu estis kondamnita al morto kaj eliris el malliberejo (del Barrio kaj Lins, p. 16): la Federacio havis homojn de ambaŭ flankoj. Kiel la movado rekonstruiĝis urbon post urbo ni rakontas en Kiel Esperanto revenis post la milito, kaj kial estis tiom da katolikoj en la estraroj, en Kial estis tiom da katolikoj en la postmilita hispana esperantismo?. En Zaragozo, la estraro de 1947 de la grupo Frateco estis elektita, laŭ la atesto de Antonio Marco Botella, ĉar ĉiuj ĝiaj membroj estis «de marcada tendencia católica, lo que ofrecía una garantía de que no iban a ser vetados por la autoridad», de markita katolika tendenco, kio garantiis, ke la aŭtoritatoj ne vetos ilin (Un siglo de Esperanto en Aragón).

Ĉe la alia flanko de la fera kurteno okazis io simila, kun alia vortaro. En Bulgario, laŭ la artikolo de Ana Velitchkova en la revuo Social Science History (2022), la movado «nearly stopped functioning during the Stalinist crackdown in the country, between 1950 and 1954, only to continue flourishing after Stalin’s death extolling state socialism’s achievements», preskaŭ ĉesis funkcii inter 1950 kaj 1954 kaj poste refloris post la morto de Stalin, laŭdante la atingojn de la ŝtata socialismo. Kiam la partio rekomendis ĝian dissolvon, la esperantistoj uzis «the strategy of delaying and avoiding the question to keep the organization officially active», la strategion prokrasti kaj eviti la demandon por teni la organizon oficiale aktiva. Velitchkova aldonas, ke aktivula kulturo povas adaptiĝi al la ideologio de reĝimo «without necessarily being co-opted», sen tio ke tio nepre signifu, ke la reĝimo ĝin absorbas.

La registro de la valoroj

Ĝuste tiun registron la movado portis al la institucioj, kaj sukcese. La 10-an de decembro 1954, en Montevideo, la Ĝenerala Konferenco de Unesko notis «the results attained by Esperanto in the field of international intellectual relations and the rapprochement of the peoples of the world», la rezultojn atingitajn de Esperanto en la kampo de la internaciaj intelektaj rilatoj kaj de la proksimiĝo inter la popoloj, kaj rekonis, ke ili kongruas «with the aims and ideals of Unesco», kun la celoj kaj idealoj de Unesko (rezolucio IV.1.4.422-4224, kopio de la dokumento). En 1985, en Sofio, ĝi gratulis la movadon pro la centjariĝo kaj rekonis «the great potential of Esperanto for international understanding and communication among peoples of different nationalities», la grandan potencialon de Esperanto por internacia kompreniĝo kaj komunikado inter popoloj de malsamaj naciecoj (rezolucio 23 C/11.11).

La nunaj statutoj de UEA metas unualoke «disvastigi la uzadon de la Internacia Lingvo Esperanto», kaj poste solvi la lingvan problemon en la internaciaj rilatoj, faciligi la rilatojn inter la homoj «malgraŭ diferencoj de nacieco, raso, sekso, religio, politiko aŭ lingvo» kaj kreskigi solidarecon kaj respekton al aliaj popoloj (art. 3). La homaj rajtoj aperas en la artikolo pri neŭtraleco: «la respekto de la homaj rajtoj […] estas por la laboro de UEA esencaj kondiĉoj» (art. 5). La paco, male, ne troviĝas inter la celoj de la statutoj. La Manifesto de Prago de 1996 formulas tion laŭ rajtoj: «Ni estas movado por demokratia komunikado» kaj «Ni estas movado por lingvaj rajtoj».

Nia interpreto

Ĝis ĉi tie, la fontoj. Nun venas nia interpreto.

Se oni metas flank-al-flanke la faktojn de ĉi tiu artikolo, la ŝablono estas jena: la reĝimoj de la 20-a jarcento persekutis Esperanton pro malsamaj, eĉ kontraŭaj motivoj, sed en ĉiuj kazoj la retoj, kie la lingvo servis por io alia (skribi al nekonato en alia lando, organiziĝi kiel klaso, rakonti militon), estis la plej videblaj kaj la plej facile indikeblaj kiel danĝeraj. Kiam eblis reveni, la plej sekura maniero reveni estis organizo, kiu disvastigis la lingvon kaj defendis valorojn, kiujn neniu povis veti.

Nek la katolika estraro de Zaragozo nek la bulgara asocio faris ion nelegitiman: ili faris tion, kio necesis, por ke Esperanto ekzistu. Sed tio, kion ambaŭ reĝimoj toleris, estis organizo, kiu disvastigis la lingvon kaj valorojn kongruajn kun tiuj de la potenco, ne reto, kiu uzis la lingvon por paroli pri tio, kion la potenco volis silentigi. Kaj la registro de la valoroj ne estas malplena retoriko: temas pri argumentitaj pozicioj, kaj ili donis al la movado la internacian rekonon, kiun ĝi havas. Sed ili estas kialoj por Esperanto, ne agadoj farataj per Esperanto.

El tio povus eliri hipotezo, kiu kompletigas tion, kion ni rakontis pri kial Esperanto tiom parolas pri si mem: ke parto de la tono de la postmilita movado, pli koncentrita klarigi, kial Esperanto estas bona, ol fari aferojn en Esperanto, ne estas nur ideologia elekto, sed ankaŭ heredaĵo de la subpremo. Tiu hipotezo estas nia; neniu el la cititaj fontoj formulas ĝin. La plej proksima al ĝi estas la disertacio de Wilcox, kiu diras pri la sovetia esperantismo, ke post 1937-1938 la lingvo fariĝis tio, kion la esperantistoj ĉiam timis: «a hobby and an intellectual pastime», ŝatokupo kaj intelekta tempopasigilo (p. 68).

La movado mem diskutis tiun ŝoviĝon interne. En 1954, en kongreso en Zaragozo, doktoro Rafael Herrero, tiam respondeculo de la Federacio, ne permesis al kongresano respondi en nacia lingvo al prelego farita en Esperanto, ĉar tio pravigus la skeptikulojn, kiuj diris, ke «la esperantistoj fervore propagandas Esperanton, sed ili suspektige preferas uzi nacian lingvon en siaj konversacioj kaj kunvenoj». Tion rememorigas artikolo subskribita «Velus», kiun reproduktis la Boletín n-ro 290 (1989). Kaj en 1980 la Raŭma Manifesto, de la junaj esperantistoj, defendis, ke «inter ni, ni ĝuas kaj aplikas Esperanton laŭ tio kio ĝi efektive estas, sendepende de la pracelaj sloganoj». La interlingvisto Federico Gobbo vidas en tio la konflikton transmetitan «from the external world […] to the inner world of Esperantists themselves», el la ekstera mondo al la interna mondo de la esperantistoj mem (The language ideology of Esperanto, 2021, p. 260).

Kion ĉi tiu artikolo ne diras

Ke la subpremo estas la sola kaŭzo. La skismoj de SAT komenciĝis antaŭ 1933, kaj la aliaj kaŭzoj, kiujn listigas «Kial Esperanto malsukcesis?», restas validaj.
Ke la neŭtrala Esperanto ne estis uzata. Lins mem skribas, ke por la esperantistoj ĝenerale skribi leterojn ĉiam estis «a favorite means for the practical application of the language», ŝatata rimedo por la praktika apliko de la lingvo (resumo de ĉap. 4).
Ke la laborista esperantismo malaperis. SAT ekzistas hodiaŭ, kaj en Hispanio ĝin reprezentas asocio, SATeH; ĝian lastatempan historion ni rakontas en HALE kaj SATeH.

La fontoj pri la laborista esperantismo estas grandparte de interesita flanko: la prelegon de del Barrio kaj Lins eldonas SATeH, Lanti skribas kiel fondinto de SAT, kaj la disertacio de Wilcox legeblas en la retejo de SAT. Same la fontoj pri la katolika esperantismo: la biografion de Font i Giralt publikigas IKUE. Ni diras tion, por ke la leganto konsideru ĝin, ne por malkvalifiki iun el ili.

Vidu ankaŭ

Fontoj

Bulonja Deklaracio (1905): teksto en Vikifontaro.
N. Hoen, Historio de IKUE 1903-1983, ĉap. 1 kaj ĉap. 3; biografia slipo de Joan Font i Giralt, IKUE.
Eŭgeno Lanti, La Laborista Esperantismo (1928), ĉap. IV.
SAT: Konvencio de Göteborg (1928) kaj statutoj.
Hèctor Alòs i Font, «Esperanto i redreçament lingüístic nacional abans de la II Guerra Mundial», Kataluna Esperantisto 360, decembro 2012, p. 4-5 (PDF).
Aleksandr Korĵenkov, Historio de Esperanto (2005), ĉap. 9.
Roberto Garvía, Esperanto and Its Rivals: The Struggle for an International Language, University of Pennsylvania Press, 2015, p. 59, 122-124 kaj 163 (priskribo de la eldonejo; Project MUSE).
Ulrich Lins, Dangerous Language — Esperanto and the Decline of Stalinism, Palgrave Macmillan, 2017 (priskribo), resumoj de la ĉapitroj 1, 2, 4 kaj 5.
Ethan Gotlieb Wilcox, Revolutionary Linguistics: The Ideology of the Soviet Esperanto Movement, 1917-1938, Universitato Stanford, 2015, p. 22, 65 kaj 68 (PDF).
Открытый список, slipo de Ernest Drezen.
«Esperanto-Verbot vor 70 Jahren», EsperantoLand, 13-a de majo 2005.
Dekreto de Bernhard Rust de la 17-a de majo 1935, Deutsche Wissenschaft, Erziehung und Volksbildung, 1935, p. 228 (faksimilo).
Deutscher Esperanto-Bund: historio de GEA kaj priskribo de la arkivfonduso BArch B 531.
Adolf Hitler, Mein Kampf, 855-a eldono, 1943, p. 337 (Internet Archive).
José Antonio del Barrio kaj Ulrich Lins, La utilización del Esperanto durante la Guerra Civil Española, 2006, p. 4, 14 kaj 16 (PDF).
«Sidonio Pintado Arroyo. Història d’un mestre de primera ensenyança», Revista Cambrils.
«Cayetano Redondo Aceña, “nia” urbestro», Boletín de HEF, n-ro 359, 2003, p. 25-26 (PDF).
Kronologio de la Federacio, Boletín de HEF, n-ro 248, 1981 (PDF).
Carlos Coca Durán, «El esperanto en Zamora. La lengua auxiliar de la utopía», Anuario del Instituto de Estudios Zamoranos Florián de Ocampo 39, 2024, p. 301 (Bitoteko).
Vicente Tarín Tarín, Vivencias, Ajuntament de Xest, 2026, p. 91 (PDF).
«Nuestro objetivo», Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio, n-ro 3, marto 1949, p. 1 (PDF).
Antonio Marco Botella, Un siglo de Esperanto en Aragón (2000), ĉapitro 1937-1953.
Ana Velitchkova, «Nationalized Cosmopolitanism with Communist Characteristics: The Esperanto Movement’s Survival Strategy in Post–World War II Bulgaria», Social Science History 46(3), 2022, p. 617-642 (DOI).
Unesko, rezolucio IV.1.4.422-4224, Montevideo, 1954 (kopio), kaj rezolucio 23 C/11.11, Sofio, 1985 (kopio).
UEA: statutoj kaj Manifesto de Prago (1996).
Artikolo subskribita «Velus», reproduktita el KAE-Informilo, Boletín de HEF, n-ro 290, 1989 (PDF).
Raŭma Manifesto, 1980 (teksto).
Federico Gobbo, «The language ideology of Esperanto», en M. Tamburelli kaj M. Tosco (red.), Contested Languages, John Benjamins, 2021, p. 247-268 (PDF).

Legi en: