La lingvo por paroli pri ĉio, kiu specialiĝis paroli pri si mem

Esperanto estis kreita por paroli pri io ajn, kaj tre granda parto de tio, kio estas produktata en ĝi, parolas pri Esperanto. Du el ĉiuj kvin libroj en la katalogo de Universala Esperanto-Asocio temas pri la lingvo mem, pri ĝia lernado aŭ pri ĝia movado, kaj en tri esperantlingvaj jutubkanaloj la filmetoj pri Esperanto havas inter preskaŭ duoble kaj pli ol trioble pli da spektoj ol la filmetoj pri aliaj temoj. La plej simpla klarigo ne kuŝas en la karaktero de la esperantistoj, sed en la ekonomio de la enhavoj: por ajna temo de ĝenerala intereso, granda lingvo proponas pli da publiko ol malgranda. En Esperanto postvivas tio, kies publiko koincidas kun la komunumo —lernolibroj, historio de la movado, novaĵoj de la asocioj— kaj tio, kio valoras ĝuste ĉar ĝi estas en Esperanto: la literaturo, la renkontiĝoj, la vojaĝoj. La scienco, kiu havas naturan publikon ekster ĝi, ne enradikiĝas. Kaj la proporcio de libroj pri Esperanto ne kreskas: ĝi atingis la plafonon en la 2000-aj jaroj kaj nun estas la plej malalta de duona jarcento.

Mediana nombro de spektoj po filmeto en tri esperantlingvaj jutubkanaloj: la prelegoj de TEJO pri Esperanto, 1 250, kaj pri aliaj temoj, 380; la esperantlingva etapo de Evildea, 1 800 kaj 967; Esperanto Variety Show, 901 kaj 452. Propra kalkulo de la 3-a de oktobro 2026.
Mediana nombro de spektoj po filmeto en tri esperantlingvaj jutubkanaloj: la prelegoj de TEJO pri Esperanto, 1 250, kaj pri aliaj temoj, 380; la esperantlingva etapo de Evildea, 1 800 kaj 967; Esperanto Variety Show, 901 kaj 452. Propra kalkulo de la 3-a de oktobro 2026.

La datumoj: libroj kaj filmetoj

Universala Esperanto-Asocio (UEA), la ĉefa internacia organizaĵo de la movado, konservas en la katalogo de sia libroservo la slipon de ĉio, kion ĝi vendis. La 3-an de oktobro 2026 tie estis 7 227 libroj, kaj klasigitaj unu post unu —la kalkulo kaj la kriterioj troviĝas en malferma datuma dosiero— 38,7 % temas pri Esperanto: lernolibroj kaj vortaroj, historio de la movado, kongresoj kaj asocioj, studoj pri la lingvo. 41,8 % estas literaturo. Ĉio alia —politiko, ĝenerala historio, religio, scienco, vojaĝoj, kuirado, arto— eniras en 20 %, kaj scienco kaj tekniko ne atingas 4 %. Ni klarigis tion detale en Pri kio temas la libroj en Esperanto.

YouTube ebligas alian provon: ne kio estas produktata, sed kio estas spektata. Ni kalkulis la spektojn de ĉiuj filmetoj de tri esperantlingvaj kanaloj, apartigante laŭ la titolo tiujn, kiuj temas pri Esperanto, de la aliaj:

Kanalo Filmetoj Pri Esperanto (mediano) Aliaj temoj (mediano)
TEJO, retaj prelegoj 2020-2023 8 kaj 38 1 250 380
Evildea, esperantlingva etapo 2015-2020 160 kaj 370 1 800 967
Esperanto Variety Show, 2016-2020 80 kaj 93 901 452

Ĝi estas nia propra mezuro, farita la 3-an de oktobro 2026, kaj ĝi havas limigojn, kiujn ni klarigas pli sube. La plej pura komparo estas la unua. TEJO (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo) estas la monda organizaĵo de junaj esperantistoj, ligita al UEA, kaj ekde la pandemio ĝi organizis retajn prelegojn —en sia virtuala junulara kongreso de 2020 kaj 2021 kaj en du novaj serioj, Retoso kaj IRIS— kiujn ĝi alŝutis al sia kanalo. Sama kanalo, sama formato, samaj jaroj: la ok, kiuj temas pri Esperanto —kiom da parolantoj ĝi havas, ĉu ĝi estas minoritata lingvo, la historio de la movado, konversacio inter denaskaj parolantoj— havas medianon de 1 250 spektoj; la tridek ok pri aliaj temoj —kvantuma mekaniko, enpenetraj specioj, sunenergio, aŭtismo, vivo sur Venuso— havas 380. La plej spektita el la duaj ne superas 1 800.

Kial: la grandeco de la publiko decidas, kio estas farata

La ekonomikisto Joel Waldfogel donis nomon al la mekanismo, studante la radiostaciojn de 246 merkatoj en Usono. En merkatoj kun kreskantaj profitoj, li diras, «the number of differentiated products -and resulting consumer satisfaction -grow in market size»: la nombro de malsamaj produktoj, kaj la kontenteco de la konsumantoj, kreskas kun la grandeco de la merkato. Li nomis tion preference externalities, preferaj eksteraĵoj: tio, kion vi povas konsumi, dependas de kiom da homoj volas la samon kiel vi. Kaj li tiras el tio konsekvencon, kiu aplikiĝas senŝanĝe al malgranda lingvo: «small groups receive less variety from the market», malgrandaj grupoj ricevas malpli da diverseco de la merkato.

Krome, lingvoj havas retan efikon: la valoro de scipovi lingvon kreskas kun la nombro de homoj, kun kiuj ĝi ebligas al vi paroli. Estas la sama afero, kiu igas, ke neniu forlasas WhatsApp, eĉ se ri preferus alian aplikaĵon, kiel ni klarigis en WhatsApp kaj Telegram. Jeffrey Church kaj Ian King formaligis tion por lingvoj en 1993, en modelo, en kiu «the benefit of language acquisition is increasing in the number of individuals who speak the language»: la profito de lerni lingvon kreskas kun la nombro de homoj, kiuj parolas ĝin.

Kune, la du mekanismoj formas cirklon: kiu povas elekti lingvon, elektas tiun, kiu donas al ri pli da publiko; kie estas pli da enhavoj, estas pli da kialoj por lerni la lingvon; kaj kie estas pli da parolantoj, estas pli da publiko. Por ajna temo de ĝenerala intereso —fiziko, kuirado, politiko, videoludoj—, Esperanto konkuras kun lingvoj, kiuj havas centojn da milionoj da legantoj, kaj perdas. Estas nur du specoj de enhavo, en kiuj tiu komparo ne estas malfavora al ĝi: tiu, kies publiko estas, laŭdifine, la esperantista komunumo, kaj tiu, en kiu la fakto, ke ĝi estas en Esperanto, estas parto de tio, kion oni atendas de ĝi.

La sama mekanismo ĉe la kataluna

Se la klarigo estas bona, ĝi ne devus esti ekskluziva al Esperanto, kaj ĝi ne estas. Studo de la Centro de Esplorado pri Socilingvistiko kaj Komunikado de la Universitato de Barcelono por la Ĝeneralitato de Katalunio komparis, per datumoj de februaro 2020, la katalunajn jutubistojn, kiuj faras siajn filmetojn en la kataluna, kun tiuj, kiuj faras ilin en la hispana. La totalaj spektoj de la duaj «multobligas per 400» tiujn de la unuaj, kaj la meza nombro de abonantoj, per 160: 5 milionoj kontraŭ «iom pli ol 31 000» (Massaguer, Flors-Mas kaj Vila, Català, youtubers i instagramers, p. 22). La raporto atribuas la elekton unuavice al demografio: «la demografia potenco de la hispana igas, ke la hispana merkato kaj, precipe, la latinamerika fariĝas prioritataj», kaj «la imagata spektantaro kutime estas la hispanlingva publiko» (p. 40). Roc Massaguer, Outconsumer, unu el la katalunaj jutubistoj, kiuj faras siajn filmetojn en la hispana, resumis tion ĉe Catalunya Ràdio: «vere temas pri preskaŭ matematika afero» (p. 26). Kaj en 2023 jutubisto kun du mil abonantoj, Albert Bermejo, anoncis, ke li malfermas kanalon en la hispana ĉar, laŭ la novaĵo de Racó Català, en la hispana estas «pli granda kaj pli monigebla publiko» kaj en la kataluna «estas multe malpli da homoj».

La raporto ankaŭ avertas, ke demografio ne klarigas ĉion: «la ekonomia kaj salajra logiko ne klarigas ĉion, precipe en la komencaj stadioj», kaj gravas ankaŭ la antaŭjuĝoj kaj la bildo, kiun havas ĉiu lingvo (p. 41). Sed la kataluna havas edukan sistemon, televidon kaj administracion, kiuj uzas ĝin, kaj Esperanto havas nenion el tio. La dedukto estas nia, sed estas malfacile vidi, kial la merkato devus pezi malpli ĉe ĝi.

Kio postvivas en Esperanto

La unua klaso de enhavo, kiu postvivas, estas tiu, kies publiko estas la komunumo mem. Lernolibro de Esperanto interesas nur tiun, kiu volas lerni ĝin; la historio de kongreso, tiujn, kiuj ĉeestis; novaĵo de UEA, ĝiajn membrojn. Por tiuj temoj neniu granda lingvo proponas pli da publiko. Ĝi estas 38,7 % de la libroj, kaj ĝi estas ankaŭ la speco de filmeto plej spektata en la tri kanaloj, kiujn ni kalkulis.

La dua estas tiu, kiu valoras ĉar ĝi estas en Esperanto: romano verkita en Esperanto, internacia renkontiĝo de esperantistoj. La lingvistoj Sabine Fiedler kaj Cyril Robert Brosch, en libro de 2022 pri la nuntempa uzo de la lingvo, priskribas la vojaĝan kaj renkontiĝan agadon kiel «a specific trait of the community», specifan trajton de la komunumo (p. 48), kaj resumas jene, kie la lingvo estas uzata:

The use of Esperanto as a language for special purposes is mainly restricted to its application within Esperanto circles. […] For the most part, however, Esperanto is associated with the private sphere of its users, their leisure activities and related domains.

La uzo de Esperanto kiel faka lingvo plejparte limiĝas al ĝia apliko ene de esperantistaj rondoj. […] Ĝenerale tamen Esperanto estas ligita al la privata sfero de siaj uzantoj, al ilia libertempo kaj al la rilataj kampoj.

(Fiedler kaj Brosch, Esperanto – Lingua Franca and Language Community, p. 51.) Reklamado, juro kaj administrado, ili aldonas, estas malmulte evoluintaj pro «the lack of a significant market», la manko de signifa merkato. Eĉ la literaturaj tradukoj, ili diras, ne sekvas la merkaton: «Market strategies seem to be less important here than some Esperanto speakers’ wishes to make the members of the speech community familiar with the culture of their home country», la merkataj strategioj pezas tie malpli ol la deziro konigi al la komunumo la kulturon de sia lando (p. 49).

Scienco estas la mala kazo, kaj tial ĝi estas tiel malabunda. Ĝi havas naturan publikon ekster Esperanto, kaj tiu publiko legas en la angla. En la katalogo de UEA ĝi ne superas 3,5 %, kaj ni traktis tion aparte en Eblas fari sciencon en Esperanto. Kial necesus fari ĝin? La prelegoj de IRIS de TEJO estas la sama fenomeno vidata de la alia flanko: scienco farita en Esperanto, por esperantistoj, kiun malmultaj spektas.

La memreferenceco ne kreskas

La datumoj de la katalogo ne diras, ke la movado fermiĝas en si mem. Laŭ eldonjardeko, la parto de libroj pri Esperanto estis 36,2 % en la sepdekaj jaroj, 37,0 % en la okdekaj, 39,8 % en la naŭdekaj kaj 47,8 % en la 2000-aj jaroj, la maksimumo. En la jardeko de 2010 ĝi malkreskis al 35,7 %, kaj en la 2020-aj jaroj ĝi estas 23,9 %, dum la literaturo kreskas al 60,6 %. La jardeko ne finiĝis kaj la katalogo enmetas librojn malfrue, sed hodiaŭ oni publikigas, proporcie, malpli da libroj pri Esperanto ol en iu ajn momento de la kalkulita duona jarcento.

Nia interpreto: parto de la libroj pri Esperanto estas lernolibroj, kaj la paperaj lernolibroj nun konkuras kun senpagaj retaj kursoj, kiel tiu de Duolingo, kiun laŭ Fiedler kaj Brosch komencis ĉirkaŭ 2,8 milionoj da homoj komence de 2020 (p. 47). La literaturo, male, estas la enhavo, en kiu la lingvo estas parto de la valoro, kaj ĝi estas tiu, kiu kreskas. Ni ne kontrolis, ĉu tio estas la kaŭzo.

Kion jam diris la teorio de la komuna lingvo

La laŭreato de la Nobel-premio pri ekonomiko Reinhard Selten kaj Jonathan Pool konstruis en 1991 modelon, en kiu ĉiu decidas, kiujn fremdajn lingvojn ri lernas laŭ tio, kion ĝi kostas al ri kaj kion ĝi alportas, kaj ili inkluzivis helplingvojn, sen denaskaj parolantoj. Ili ne nomas Esperanton, sed la rezulto priskribas ĝin: en la ekzemplo, kiun ili kalkulas, neniu lernas la helplingvon, kaj tio, ili diras, koincidas kun konata tendenco: «few learn auxiliary languages, despite their relatively low learning costs», malmultaj lernas helplingvojn, kvankam ili kostas relative malmulte por lerni (p. 72).

La filozofo Philippe Van Parijs priskribas la samon el la vidpunkto de la konversacio. Kiam parolas homoj de malsamaj lingvoj, ili elektas la lingvon «best known by the conversation partner who knows it least well», tiun, kiun plej bone konas tiu, kiu ĝin plej malbone konas; kaj ĉiu plej bone lernas la lingvon, kiun ri havas plej da ŝancoj praktiki. La interagado de la du aferoj, li skribas, estas «explosive» («The linguistic territoriality principle», p. 4): la lingvo, kiu jam estas pli konata, fariĝas ĉiam pli konata.

La ekonomikisto François Grin kalkulis en 2005, ke komuna Esperanto ŝparus al Eŭropo «d’environ 25 milliards d’Euros annuellement», ĉirkaŭ 25 miliardojn da eŭroj jare, sed ke oni atingus tion nur per kunordigo inter ŝtatoj kaj strategio daŭranta unu generacion (L’enseignement des langues étrangères comme politique publique, p. 7). Tio, kion Grin priskribas, estas kolektiva profito; jutubisto aŭ eldonejo, male, decidas ĉiu memstare, kaj por ĉiu el ili la granda lingvo estas la racia elekto. Ĉi tiu lasta afero jam estas nia interpreto.

Nia mezuro ĉe YouTube: kiel ĝi estis farita kaj kion ĝi ne diras

La datumoj de la tabelo de la komenco estis eltiritaj la 3-an de oktobro 2026 per yt-dlp, kiu legas la publikan liston de filmetoj de ĉiu kanalo sen elŝuti iun ajn. Ĉiu filmeto estis klasigita laŭ la titolo, permane reviziita: «pri Esperanto», se ĝi parolas pri la lingvo, pri ĝia lernado, pri la movado, pri ĝiaj kongresoj aŭ pri ĝiaj asocioj; «aliaj temoj» en ĉiuj aliaj kazoj.

Ĝi havas limojn. La spektoj estas akumulitaj, kaj malnova filmeto havis pli da tempo por kolekti ilin. Oni ne kontrolas la algoritmon de YouTube, la kreskon de ĉiu kanalo nek la kvaliton de ĉiu filmeto. Kaj la kanaloj estas malmultaj: ni forlasis kvaran, Exploring Esperanto, ĉar preskaŭ ĉiuj ĝiaj titoloj diras «in Esperanto» kaj ne lasas scii, pri kio temas la filmeto. Tial la komparo de TEJO, kun la sama formato kaj la samaj jaroj, estas tiu, kiu plej pezas.

La kazo de Evildea havas aldonan intereson. En 2018 la bloganto Robert Nielsen demandis sin «Kial Evildea estas la plej populara Esperanta jutubisto?». En la lastaj jaroj li faras siajn filmetojn en la angla kaj pri lingvolernado. La 530 filmetoj de la etapo, en kiu li parolis ĉefe en Esperanto, de julio 2015 ĝis aprilo 2020, havas medianon de 1 100 spektoj; la 471, kiujn li alŝutis en la angla ekde decembro 2024, de 6 600. La kanalo havas hodiaŭ 38 400 abonantojn.

Li klarigis tion en filmeto de aŭgusto 2025, «I’m NO LONGER A Esperanto YouTuber» (ekde la minuto 3:37):

So obviously I was niched out in Esperanto. I hit like 11k subs. There was nowhere. Like for one year I was gaining like a couple and then losing a couple […] because that was the size of the YouTube niche and the size of it based on my personality because for I’d say 50 percent of Esperanto speakers I am disgustingly offensive.

Do, kompreneble, mi elĉerpis la Esperantan niĉon. Mi atingis ĉirkaŭ 11 000 abonantojn. Ne estis kien iri. Dum unu jaro mi gajnis kelkajn kaj perdis kelkajn […] ĉar tio estis la grandeco de la niĉo ĉe YouTube, kaj la grandeco, kiun ĝi havis laŭ mia personeco, ĉar por, mi dirus, 50 % de la Esperanto-parolantoj mi estas abomene ofenda.

Li donas pli ol unu kialon: la grandecon de la publiko, sian rilaton kun parto de tiu publiko kaj, iom poste, la lacecon —li restis sen io pri kio paroli—. Lia kazo ne povas esti reduktita al unu sola kaŭzo, sed ĝi montras la plafonon: dek unu mil abonantoj estis ĉio, kion la niĉo donis.

La sama Nielsen, en la teksto de 2018, atentigis pri alia afero: «Iuj pensas ke se oni parolas esperante, tiu sufiĉas kaj pro tio multaj homoj rigardos la filmetojn. Tio ne plu veras». Alivorte, kaj ĉi tio jam estas nia interpreto: kiam Esperanto estas la novaĵo, la filmeto estas spektata ĉar ĝi estas en Esperanto. Kiam ĝi ne plu estas, ĝi konkuras per la temo, kaj per la temo ĝi perdas.

Lingvo, kiu parolas pri si mem ankaŭ kiam ĝi ne celas tion

Ekzistas pli malgranda formo de la fenomeno, kiu dependas de neniu merkato. Fiedler kaj Brosch citas la leĝon de Toño, formulitan en 2008 de la hispana esperantisto Toño del Barrio:

Ju pli reta diskuto en Esperanto longas, la probableco ke ĝi deflankiĝos al diskuto pri gramatikaĵoj aŭ pri la uzata vortigo des pli (asimptote) proksimiĝas al 1.

Por la parolantoj de Esperanto, ili skribas, la lingvo «seems to be of permanent interest», ŝajnas esti de daŭra intereso (p. 305 kaj noto 161). Komunumo, en kiu la lingvo estas samtempe la rimedo kaj la temo, estas tio, kion la socilingvistiko nomas metalingva komunumo, kaj ni traktis tion en Esperantismo sen esperantofonio?. La kritiko, kiun faris el interne la poeto Jorge Camacho, troviĝas en La zombia lingvo.

Nia interpreto

Kio sekvas estas nia interpreto, ne datumo.

Se la memreferenceco venas de la instigoj, riproĉi la esperantistojn pro tio, ke ili tro parolas pri Esperanto, utilos al nenio: kiu volas esti spektata, faros tion, kio estas spektata. Kion oni ja povas elekti, estas kien meti la kolektivan penon.

La asocioj, inkluzive de la nia, organizas multajn agadojn pri Esperanto: kursojn, prezentojn, memorigajn eventojn, prelegojn pri ĝia historio. Ili estas necesaj, sed ili uzas la lingvon por nenio krom ĝi mem. La agadoj en Esperanto —legoklubo, ekskurso, debato pri io ajn, prelego de iu, kiu scias pri temo kaj volas klarigi ĝin— estas tiuj, kiuj donas al tiu, kiu lernis ĝin, kialon por uzi ĝin. Se la movado volas, ke la lingvo servu por paroli pri ĉio, tio, kion ĝi povas fari, estas proponi okazojn por paroli pri ĉio.

Kiel lingvo de amasa disvastigo, Esperanto ĉiam perdos kontraŭ la angla, la hispana aŭ la ĉina: ĝi ne havas la publikon. Kiel lingvo de rilato inter homoj —por renkontiĝi, por vojaĝi, por korespondi kun iu el alia lando en lingvo, kiun neniu el ambaŭ devis lerni perforte—, la nombro de parolantoj gravas multe malpli, ĉar ne necesas, ke ĉiuj scipovu ĝin, sed ke scipovu ĝin la homoj, kiuj volas renkontiĝi. Ĝuste tie la lingvo havas sencon, kaj ĝuste tie la movado devus meti pli da laboro.

Fontoj

Datumoj

Ekonomio de lingvoj kaj de enhavoj

  • Waldfogel, Joel. «Preference Externalities: An Empirical Study of Who Benefits Whom in Differentiated-Product Markets». The RAND Journal of Economics, 34(3), 2003, p. 557 kaj sekvaj. doi:10.2307/1593746 · laborpapero de NBER
  • Church, Jeffrey, kaj King, Ian. «Bilingualism and Network Externalities». The Canadian Journal of Economics, 26(2), 1993, p. 337-345. doi:10.2307/135911
  • Selten, Reinhard, kaj Pool, Jonathan. «The Distribution of Foreign Language Skills as a Game Equilibrium». En R. Selten (red.), Game Equilibrium Models IV, Springer, 1991, p. 64-87. doi:10.1007/978-3-662-07369-8_5 · represo
  • Grin, François. L’enseignement des langues étrangères comme politique publique. Haut Conseil de l’évaluation de l’école, 2005. PDF
  • Van Parijs, Philippe. «The linguistic territoriality principle: Right violation or parity of esteem?». Dokumento por la iniciato Re-Bel, Bruselo, decembro 2010. PDF

La kataluna en la sociaj retoj

Esperanto kaj ĝia komunumo

La tradukoj en Esperanton de la citaĵoj en la angla, la franca kaj la kataluna estas niaj.

Vidu ankaŭ

Legi en:

Etikedoj