Ludwik Lejzer Zamenhof mortis en Varsovio la 14-an de aprilo 1917, dudek du jarojn antaŭ la germana invado de Pollando. Liaj tri gefiloj —Adam, Zofia kaj Lidia— estis murditaj inter 1940 kaj 1942. Neniu el la tri atingis la finon de la milito.
Wanda, Adam, Zofia kaj la juna Ludwik (Louis-Christophe) Zamenhof, ĉirkaŭ 1935. El la kvar personoj sur la fotografio, du estis murdotaj en la sekvaj sep jaroj.
Zamenhof dediĉis grandan parton de sia vivo al eksterordinare ambicia ideo: malpliigi la dividojn inter la homoj donante al ili komunan kaj neŭtralan lingvon. Li mortis 57-jara, pro korinsuficienco, post jaroj da korproblemoj kiuj akriĝis dum la Unua Mondmilito. La centjariĝo de tiu morto ankoraŭ estis memorata en Xest en 2017.
Li ne vidis la finon de la milito, nek la sendependecon de Pollando, nek la leviĝon de la naziismo, nek la Varsovian getton, nek la ekstermejojn. En treege malgaja senco, li neniam eksciis kio okazos al liaj gefiloj.
Li kaj lia edzino, Klara Silbernik —mortinta en 1924, kaj al kiu la grupo dediĉas premion—, havis tri gefilojn: Adam (1888-1940), Zofia (1889-1942) kaj Lidia (1904-1942). La du pliaĝaj estis kuracistoj, kiel ilia patro; la plej juna diplomiĝis pri juro kaj fine dediĉis sian vivon al la lingvo kiun li kreis.
Ĉi tiun historion ni jam rakontis. La Valencia Luno numero 8, de decembro 1983 —la numero de la Zamenhofa Tago—, resumis ĝin en unu alineo; ĉi tie ni revenas al ĝi kun kontrolitaj fontoj kaj kun la mankoj kiujn tiu bulteno ne povis koni.
En septembro 1939, kiam Germanio invadis Pollandon, bombo trafis la domon de la Zamenhofoj: «germana bombo trafis la hejmon de Zamenhofoj kaj detruis la dokumentojn pri esperanto», rakontis tiu numero. La esperantista arkivo de la familio perdiĝis antaŭ ol ĝiaj membroj.
Adam: la filo oftalmologo
Adam Zamenhof sekvis la profesiajn paŝojn de sia patro ĝis la plej etaj detaloj. Li doktoriĝis en Laŭzano en 1912 per studo pri astigmatismo, estis docento pri oftalmologio en la Universitato de Varsovio kaj estro de la oftalmologia servo de la Juda Hospitalo de Czyste, la plej granda kaj moderna en Varsovio tiutempe. Li transprenis la privatan kabineton de sia patro, publikigis pli ol tridek oftalmologiajn artikolojn kaj desegnis malmultekostan oftalmoskopon, el kartono kaj spegulo. Li ankaŭ tradukis Puŝkinon en Esperanton kaj akompanis sian patron al multaj kongresoj.
Kiam la milito eksplodis, en septembro 1939, la direktoro de la Juda Hospitalo forlasis sian postenon. Adam, majoro de la pola armeo, decidis resti kaj transpreni la direktadon.
Lia kuracista statuso donis al li nenian protekton.
La 1-an de oktobro 1939, malmultajn tagojn post la kapitulaco de Varsovio, la germanoj arestis lin en la hospitalo mem. Laŭ la Muzeo de la Varsovia Getto, kun li ili arestis ankaŭ lian edzinon Wanda kaj liajn fratinojn Zofia kaj Lidia; la tri virinoj estis liberigitaj, li ne. Oni enkarcerigis lin en la malliberejo Pawiak kaj, komence de 1940, li estis mortpafita en la klandestinaj ekzekutoj kiujn la germanoj faris en la arbaroj de Palmiry, apud Varsovio, unu el la plej konataj lokoj de la subpremo kontraŭ polaj intelektuloj, profesiuloj kaj politikaj gvidantoj. La kutime donata dato estas la 29-a de januaro 1940.
Pri la korpo oni neniam plu ion eksciis. Ne ekzistas tombo.
La filo de la oftalmologo kiu kreis Esperanton mortis ankaŭ kiel kuracisto, en sia hospitalo, murdita de la okupado.
Adam estis 51-jara.
Zofia: la kuracistino kiu suriris la trajnon
Zofia Zamenhof naskiĝis en Kaŭno la 13-an de decembro 1889. Ŝi studis medicinon en Laŭzano inter 1907 kaj 1913, sukcese trapasis la ŝtatan ekzamenon en Sankt-Peterburgo en 1914 kaj specialiĝis pri interna medicino kaj pediatrio. Dum la Unua Mondmilito ŝi servis kiel kuracistino de la rusa armeo, kaj ekde 1922 ŝi laboris en hospitalo de Varsovio.
Kiam la getto estis kreita, ŝi restis enfermita en ĝi kaj daŭre prizorgis malsanulojn en katastrofaj sanitaraj kondiĉoj. En la somero de 1942 komenciĝis la Grossaktion Warschau, la amasa deportado de la judoj de la getto al la ekstermejo de Treblinka, kaj Zofia fine troviĝis en la Umschlagplatz, la kolektopunkto de kie oni ŝarĝis la trajnojn.
Tie, pro sia kuracista statuso, ŝi havis la eblon ne suriri la vagonaron. Ŝi ne uzis ĝin. La Fondaĵo Zofia Zamenhof rakontas tion tiel: «Ĉar ŝi estis kuracistino, ŝi havis la eblon ne suriri la trajnon, sed ŝi ne volis forlasi siajn malgrandajn pacientojn kaj iris kun ili al Treblinka». La Muzeo de la Varsovia Getto formulas tion pozitive: ŝi decidis suriri ĝin «por helpi kiel kuracistino».
Ŝi mortis en Treblinka, preskaŭ certe en gaskamero baldaŭ post la alveno, kiel la grandega plimulto de la deportitoj.
Ŝi estis 52-jara.
Lidia: la filino kiu daŭrigis la verkon
Lidia Zamenhof, naskita en Varsovio la 29-an de januaro 1904, estas la plej konata el la tri en la historio de Esperanto. Ŝi diplomiĝis pri juro, sed fine dediĉis sin plene al la lingvo de sia patro: ŝi estis instruistino, tradukistino kaj propagandistino, ŝi trairis Eŭropon kaj Usonon instruante per la Cseh-metodo kaj tradukis literaturon en Esperanton, interalie la Quo vadis de Sienkiewicz.
En 1925, en Ĝenevo, ŝi fariĝis bahaanino. La bahaa kredo dividis kun la homaranismo de ŝia patro tre similan insiston pri la unueco de la homa gento super la naciaj kaj religiaj dividoj, kaj Lidia tradukis en Esperanton kelkajn el ĝiaj fundamentaj tekstoj —inter ili la konatigan libron pri la kredo, kiun estis komencinta Martha Root—. Tiu rilato inter la religio kaj la lingvo devenas de malproksime kaj havas propran historion: kial la bahaa kredo rekomendas Esperanton, kaj kial ĝi neniam adoptis ĝin.
Ne propravole ŝi revenis al Pollando
Fine de 1937 ŝi iris al Usono, invitita de la bahaa nacia asembleo, por instrui Esperanton kaj paroli pri sia religio. Ŝi restis tie pli ol jaron, kaj ŝi ne foriris propravole: oni devigis ŝin eliri.
La usona enmigra servo rifuzis plilongigi ŝian restadon, argumentante ke ŝi «laboris» en la lando kun vizo por vizitantoj kiu tion ne permesis, ĉar oni pagis al ŝi la Esperanto-kursojn. John T. Dale, advokato pri enmigrado, tiel resumis ĝin en noto de 1996: «the Immigration Service denied a request for an extension of stay because, in its opinion, she had “worked” in the US while on a non-working visitor’s visa by having been “paid” for teaching Esperanto classes». La klopodoj nuligi la decidon atingis nur mallongan plilongigon, kaj en decembro 1938 Lidia enŝipiĝis al Pollando.
Naŭ monatojn poste Germanio invadis la landon. Blanca Villarroya skribis tion sen ĉirkaŭfrazoj en artikolo de la Diario de Teruel de la 30-a de marto 2018: «Esta expulsión fue su sentencia de muerte: tuvo que volver a Polonia, país que muy pronto fue conquistado por el ejército nazi» — tiu elpelo estis ŝia mortkondamno.
Konvenas esti precizaj pri tio, kion ni scias kaj kion ne: ke oni rifuzis la plilongigon kaj ke ŝi revenis en decembro 1938 rakontas ĉiuj fontoj kiujn ni konsultis, kaj ĉiuj resendas, rekte aŭ nerekte, al la biografio de Wendy Heller, kiun ni ne vidis. Ke tiu administra decido mortigis ŝin estas konkludo, ne dokumento — kvankam estas tre malfacile trovi kontraŭargumentojn.
Ankaŭ ŝi restis enfermita en la getto, kie ŝi daŭre instruis kaj tenis kontakton kun esperantistoj kaj amikoj el eksterlando. Pluraj personoj —polaj esperantistoj, bahaanoj el ekstere— proponis al ŝi helpon por eskapi. Ŝi rifuzis ĉiujn. En tio, kio estas konsiderata ŝia lasta konata letero, ŝi skribis al tiu, kiu volis eligi ŝin:
Ne pensu pri tio, ke vi metu vin en danĝeron; mi scias, ke mi devas morti, sed mi sentas, ke estas mia devo resti kun mia popolo.
La 5-an de aŭgusto 1942 oni forkondukis ŝin el ŝia hejmo. Ŝi estis deportita al Treblinka kaj tie murdita.
Ŝi estis 38-jara.
La familio ne estis nur la gefiloj
La titolo estas tro mallarĝa. En la sama Treblinka kie mortis Zofia kaj Lidia mortis ankaŭ Ida Zamenhof (1879-1942), fratino de Ludwik kaj onklino de ambaŭ: la plej juna el la kvar fratinoj, per edziniĝo Zimmermann. La sama vojo, la sama jaro, la sama loko.
El la naŭ gefratoj Zamenhof, tri —Aleksander, Feliks kaj Leon— estis aktivaj esperantistoj, eĉ kun pseŭdonimo: Azo, Ger kaj Lozo, kiel memorigis nia bulteno en 1983. La tri mortis antaŭ la milito. Ida atingis ĝin.
Tiuj kiuj postvivis
La idaro ne estingiĝis. Adam estis edziĝinta ekde 1923 kun Wanda Frenkiel (1893-1954), oftalmologino kiel li, kiu laboris apud li dum multaj jaroj; la patro de Wanda estis lerneja kaj universitata kunulo de Ludwik Zamenhof, kaj oni kredas ke ŝi estis lia pacientino kiam ŝi estis malgranda. En 1925 ili havis filon kaj donis al li la nomon de la avo: Ludwik Krzysztof Zamenhof, naskita la 23-an de januaro.
Patrino kaj filo restis kaptitaj interne de la getto —Wanda laboris tie en juda hospitalo— kaj dum la deportadoj de 1942 ili apenaŭ eskapis. La juna Ludwik postvivis kaŝita sub falsa pola identeco, Krzysztof Zaleski, helpe de la pastro Marceli Godlewski. Li konservis tiun familinomon post la milito, memore al tio, kaj eknomiĝis Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof.
Li faris karieron kiel civila kaj mara inĝeniero en Pollando kaj, ekde la sesdekaj jaroj, en Francio. Li ĉiam konservis la rilaton kun la esperanto-movado, kvankam li evitis oficojn. Li mortis en Parizo la 9-an de oktobro 2019, 94-jara. Liaj filinoj, Hanna kaj Margaret Zaleski-Zamenhof, daŭrigas la familion.
Tri gefiloj, tri viktimoj
| Adam Zamenhof | 1888-1940 | Oftalmologo. Arestita la 1-an de oktobro 1939, mortpafita en Palmiry komence de 1940. |
| Zofia Zamenhof | 1889-1942 | Internistino kaj pediatrino. Deportita el la Umschlagplatz kaj murdita en Treblinka. |
| Lidia Zamenhof | 1904-1942 | Instruistino de Esperanto, tradukistino kaj bahaanino. Elprenita el la hejmo la 5-an de aŭgusto 1942 kaj murdita en Treblinka. |
Kion rakontis pri ŝi la movado ĉi tie
El la tri mortoj, tiu de Lidia estas la sola kiu lasis spuron en la hispana kaj valencia esperanta gazetaro, kaj tiu spuro multon diras.
Dum ŝi vivis, nia bulteno raportis pri ŝi. Valencia Luno n-ro 15, de junio 1985, reproduktis en la rubriko «antaŭ 50 jaroj…» noton de junio 1935:
F-ino Lidja Zamenhof, la filino de la aŭtoro de Esperanto, sukcesplene daŭrigas sian apostolan laboron en Francujo. En ĉi tiu monato ŝi finos la grandajn kursojn en Lyon, Villeurbanne kaj Oullins kaj en julio komencos instrui en Villefranche. Poste ŝi partoprenos en la Roma kongreso. En Septembro ŝi gvidos kurson en Haguenau.
Ĝi estas agenda notico, el la plej ordinaraj, kaj ĝuste pro tio ĝi valoras: sep jarojn antaŭ Treblinka, Lidia Zamenhof estis instruistino kiu iris de urbo al urbo gvidante kursojn.
Poste, kiam la memoro jam formiĝis, la hispana movado eraris pri la loko. La Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio, n-ro 255 de 1983, anoncis la premieron de la dramo Ni vivos! de Julian Modest en la 68-a Universala Kongreso de Budapeŝto, en la kvardeka datreveno de la morto de Lidia, kaj situigis ĝin tiel:
Lidia Zamenhof, kiu dediĉis sian tutan vivon al Esperanto, pereis kune kun siaj familianoj en Varsovia geto dum la Dua Mondmilito.
Ŝi ne mortis en la geto: oni deportis ŝin kaj mortigis ŝin en Treblinka. Nek ŝi mortis «kune kun siaj familianoj»: Adam estis mortinta jam de tri jaroj, pafmortigita malproksime de tie, kaj Zofia estis elirinta el la geto en alia trajno. La frazo ne estas malbonintenca — ĝi estas la rapida resumo de agenda notico —, sed ĝi montras kiel funkcias la memoro de movado: la Varsovia geto fariĝis la ĝenerala nomo de ĉio, kio okazis, kaj la konkretaj lokoj, kiuj estas tio, kio restas kiam ne estas tomboj, perdiĝis survoje.
Espero kiu ne sufiĉis
Ĝis ĉi tie, la fontoj. Nun venas nia legado.
Adam, Zofia kaj Lidia ne mortis pro lingva baro. La germanaj judoj parolis perfektan germanan; la polaj, la polan; multaj regis plurajn. Tio ne gravis: la reĝimo transformis la devenon en biologian kategorion kaj decidis ke tio sufiĉas.
En tio, la lingva espero de Zamenhof estis nesufiĉa, kaj li mem naskigis ĝin el tio, kion li vidis kiel infano en Bjalistoko, kie la homoj ĉesis esti homoj por fariĝi rusoj, poloj, germanoj aŭ judoj. Sed malantaŭ tiu espero estis intuicio kiun pli malfacilas konsideri naiva: la danĝero kiu aperas kiam persono ĉesas esti vidata kiel individuo kaj komencas esti vidata kiel membro de grupo. Unue oni ĉesas vidi la personon; poste oni vidas nur la etikedon.
La homo kiu dediĉis sian vivon al malaltigo de la limo inter «ni» kaj «ili» havis tri gefilojn kiuj mortis ĉar reĝimo decidis ke ili estas, nerevokeble, la aliaj.
Noto pri la fontoj
La faktoj de ĉi tiu historio estas rakontataj multe pli certe ol ili estas dokumentitaj. Konvenas diri kie ili cedas.
La morto de Adam. La dato de la 29-a de januaro 1940 cirkulas tra ĉiuj biografiaj notoj, sed la studo de Andrzej Grzybowski en Survey of Ophthalmology —la plej detala verko pri la familio— diras ke li estis murdita «komence de 1940, probable en Palmiry», kaj aldonas ke «la detalaj cirkonstancoj de lia morto ne estis malkaŝitaj, lia nomo ne aperis en iu ajn ekzekutlisto kaj la loko de lia entombigo restas nekonata». En Palmiry oni faris elfosadojn post la milito kaj identigis ĉirkaŭ du mil korpojn; li ne estis inter ili. Ke oni mortigis lin, oni ne diskutas; la ekzaktan tagon kaj lokon, jes.
La dato de la aresto. La Valencia Luno de decembro 1983 lokas en 1940 la areston de Wanda, Zofia kaj Lidia kaj la mortpafon de Adam. La polaj fontoj lokas ĝin la 1-an de oktobro 1939. Ni ne trovis de kie la bulteno prenis la daton; ni notas ambaŭ.
Zofia en la Umschlagplatz. Ke ŝi rezignis pri sia savo por akompani siajn pacientojn diras la Fondaĵo Zofia Zamenhof kaj la Muzeo de la Varsovia Getto, kaj neniu el la du citas de kie ĝi prenas tion. Ankaŭ la datoj ne kongruas: la Fondaĵo lokas la deportadon en aŭgusto 1942 kaj la Vikipedio donas la 12-an aŭ la 13-an de septembro. Ambaŭ falas ene de la Grossaktion, kiu daŭris de la 22-a de julio ĝis la 21-a de septembro 1942.
La morto de Lidia. La 5-a de aŭgusto 1942 estas la dato, kiam oni forkondukis ŝin el ŝia hejmo, kaj ĝi venas el la memoro de najbarino, Ewa Toren, kolektita de la Muzeo de la Varsovia Getto. La tago de la morto aperas nenie: la Vikipedio limiĝas al la diro ke ŝi mortis «iam post la somero de 1942».
La libro kiun ni devus esti leginta. La referenca biografio de Lidia estas Lidia: The Life of Lidia Zamenhof, Daughter of Esperanto, de Wendy Heller (Oksfordo, George Ronald, 1985), kaj ni ne vidis ĝin: la ekzemplero de la Interreta Arkivo estas limigita kaj la libro plu estas en katalogo. Ĉio, kion ni ĉi tie rakontas pri Lidia, resendas al ĝi, laŭ unu aŭ alia vojo. Ĝi gravas precipe por la lasta punkto: la Esperanta traduko de Bernhard Westerhoff (Lidia. La vivo de Lidia Zamenhof, filino de Esperanto, Antverpeno, FEL, 2007, 389 paĝoj) anoncas en la eldona priskribo korektojn kaj novajn donitaĵojn pri la lastaj tagoj de Lidia en 1942 — ĝuste la dato, kiun ni ĉi tie donas kiel nekonatan. Kiu havas tiun libron ĉe la mano, povas plenigi la mankon.
La akuzo. La angla Vikipedio, citante Heller (paĝ. 234-235), diras ke oni arestis ŝin akuzante ŝin pri tio, ke ŝi iris al Usono por fari kontraŭnazian propagandon. Ni ne povis kontroli tion nek situigi ĝin en unu el la du arestoj — tiu de oktobro 1939, post kiu oni liberigis ŝin, aŭ tiu de aŭgusto 1942 —, do ni lasas ĝin ĉi tie kiel tio, kio ĝi estas: citaĵo el dua mano.
El la tuta familio, la sola kiu havas sepulton estas la patro. Ludwik kaj Klara Zamenhof estas entombigitaj en la juda tombejo de Okopowa, en Varsovio. Adam ne havas konatan tombon. Zofia, Lidia kaj Ida mortis en Treblinka, kie estas neniu individua tombo de iu ajn.
Fotografio: la familio Zamenhof ĉirkaŭ 1935 (Bildarchiv Austria, publika havaĵo). De maldekstre dekstren: Wanda, Adam, Zofia kaj Ludwik (Louis-Christophe) Zamenhof.
Legi en: