La protekto, kiun li donas

Alfonso la 13-a kaj Esperanto viditaj el Valencio: la honora prezidanteco de 1909, ordeno pri kiu la fontoj ne sukcesas interkonsenti kia ĝi estis, la Reĝa Ordono de 1911 kaj tiu de 1923 — kaj kio restis el ĉio tio kiam finiĝis la monarkio

La 15-an de septembro 1909, en la Aktosalono de la Regiona Ekspozicio de Valencio, L. L. Zamenhof fermis la solan kunsidon de la postkongreso. Laŭ Las Provincias de la sekva tago, li «agradeció á Alfonso XIII la protección que dispensa á la propagación del Esperanto». La Correspondencia de Valencia publikigis tion en la sama tago per la samaj vortoj. Ĉi tiu artikolo provas respondi simplan demandon: el kio konsistis tiu protekto.

La Reĝa Ordono de la 30-a de aprilo 1923: la Mayordomía Mayor de S. M. komunikas al Luis Jordana de Pozas, prezidanto de la organiza komisiono, ke la reĝo akceptas la honoran prezidantecon de la Unua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj en Valencio. Faksimilo publikigita en la kongresa bulteno.

La mallonga respondo estas: honoraj prezidantecoj, ordeno kaj administra permeso. La longa respondo estas ĉi tiu artikolo, kaj ĝi havas la intereson, ke la plimulto okazas en Valencio aŭ tie decidiĝas.

1909: la honora prezidanteco de la kongreso de Barcelono

La 5-a Universala Kongreso de Esperanto okazis en Barcelono, de la 4-a ĝis la 11-a de septembro 1909. La samtempa kroniko de La Suno Hispana rakontas, ke en la inaŭgura kunsido Zamenhof, per mallonga parolado, «dankis al la Reĝo, al la Ministroj kaj al la Urbestraro de Barcelono pro la protekto donita al Esperanto»; ke laŭ lia propono oni sendis telegramon al la hispana reĝo kaj al la Registaro; kaj ke la sekvan tagon, en la Paraninfo de la Universitato, oni voĉlegis la responditajn telegramojn de la Reĝo kaj de la Registaro.

Semajnon poste, en la postkongreso de Valencio, tiu, kiu tion memorigis, estis Carlo Bourlet, direktoro de La Revuo: laŭ Las Provincias, li «dedicó un expresivo y respetuoso recuerdo al rey, por haberse dignado aceptar la presidencia honoraria del quinto Congreso». Tio estas la unua dokumentita gesto: akcepti honoran prezidantecon.

La ordeno: kiu ĝin petis, kaj kia ĝi estis

En tiu sama kunsido en Valencio, Vicente Inglada malfermis la aranĝon legante la ricevitajn aliĝmesaĝojn. Inter ili, diras la du ĵurnaloj, «una carta de D. Lorenzo Sempere comunicando los trabajos realizados cerca del gobierno para que premie con una condecoración la labor inmensa del Dr. Zamenhof».

Konvenas legi bone tiun frazon: la 15-an de septembro 1909, tio, kio estas komunikata, estas paŝoj en kurso por ke la registaro premiu Zamenhof. La versio, kiu fiksiĝis en la esperantista memoro, estas alia kaj pli ronda: la Boletín de la Federacio de 1959, reprenante La Suno Hispana, kaj la libro de la hispana kongreso de Valencio de 1952 rakontas, ke en la kunsido oni legis telegramon de Ricardo Codorniu anoncantan, ke Lia Moŝto nomumis Zamenhof komandoro de la Ordeno de Izabela la Katolika, kaj ke la novaĵo estis akceptita kun ĝojo.

Tamen: La Suno Hispana de 1909, el kiu venas tiu kompilaĵo, ne diras tiom. La originala kroniko de la postkongreso, aperinta en la n-ro 71 de novembro 1909, rakontas ke la telegramo de Codorniu diris, ke «nia registaro intencas ordeni D-ron Zamenhof, nomante lin Komandoro de Elizabeto la Katolika». Do la fonto de 1909 diras la samon kiel la ĵurnaloj: klopodo en kurso. La «nomumis» aperas duonjarcenton poste.

Ambaŭ aferoj povas esti okazintaj en la sama kunsido; la valenciaj ĵurnaloj kolektas nur la unuan. Kio ja estas klara, estas ke la ordeno estis surmetita du jarojn poste kaj ekster Hispanio: en la 7-a Universala Kongreso de Antverpeno, en aŭgusto 1911, kaj tiu, kiu ĝin surmetis, estis la kapitano José Perogordo Camacho, nome de la hispana Registaro, la sama oficiro, kiu funkciis kiel interpretisto en la akcidento de Sagunto en 1909.

Kiu ordeno ĝi estis? La fontoj donas tri malsamajn gradojn, kaj tio ne estas malgrava detalo, ĉar temas pri tri malsamaj gradoj de la sama ordeno:

• Komandoro de la Ordeno de Izabela la Katolika: la samtempa kroniko de La Suno Hispana reproduktita de la Boletín n-ro 118 (1959), la libro de la 13-a Hispana Kongreso (Valencio, 1952) kaj la Boletín n-ro 282 (1987).
• Granda Kruco: la Boletín n-ro 3.
• Granda Kolĉeno: la subteksto de la fotografaĵo de Antverpeno en la Boletín n-ro 60, la nekrologo pri Perogordo en la n-ro 133 (1962) kaj Valencia Luno n-ro 25 (1990).

La fontoj plej proksimaj al la faktoj diras komandoro; la pli malfruaj, granda kruco aŭ granda kolĉeno. Ni ne trovis la dokumenton de la koncedo, kaj dum ĝi ne aperos, ni ne povas elekti iun el ili.

1910: la reĝo, honora prezidanto de la esperantistaj militistoj

En 1910 fondiĝas en Madrido la Asociación de Militares Esperantistas, kun la celo disvastigi la lingvon «en los ejércitos de tierra y mar» kiel «única solución para la intercomprensión de los militares de diversas nacionalidades». Alfonso la 13-a estis ĝia honora prezidanto. Kiuj estis tiuj militistoj, kaj kial estis tiom da ili en la valencia esperantismo, rakontas «Folieto de du paĝoj». Dua dokumentita gesto: alia honora prezidanteco.

1911: la Reĝa Ordono, kaj kion ĝi vere diris

La 27-an de julio 1911 la Ministerio de Publika Instruado subskribas la dispozicion plej ofte cititan ĉiam kiam oni parolas pri esperanto kaj la hispana Ŝtato. Ĝin publikigas la Gaceta de Madrid de la 15-a de aŭgusto, n-ro 227, paĝo 472, kaj la resumo de la tago prezentas ĝin tiel: «Autorizando la explicación de cursos del idioma Esperanto, en los Establecimientos oficiales de enseñanza, por Profesores designados por las Asociaciones esperantistas».

Indas legi ĝin tute, ĉar tio, kion ĝi koncedas, kaj tio, kion ĝi rifuzas, estas en la sama paragrafo. La Konsilio de Publika Instruado respondas al peto de la Esperantista Grupo de Madrido — subskribita de «D. José Perogordo, D. Rafael San Millán y otros» — kaj diras:

«Pero á juicio de este Consejo, no parece prudente establecer desde luego una enseñanza oficial del Esperanto en nuestra Patria, en tanto que los resultados que en otras Naciones vayan produciendo no alcancen la medida necesaria para juzgar con fundamentos suficientes acerca del éxito y valor definitivo de la reforma. La implantación oficial de esta enseñanza sería prematura.

Pero no ve el Consejo dificultad que oponer á que se autorice la explicación de cursos de dicho idioma en los Establecimientos oficiales de enseñanza por Profesores designados por las Asociaciones esperantistas, haciendo constar como mérito oficial el diploma de aprobación de su estudio.»

La rolo de la reĝo en la dokumento estas la kutima formulo de iu ajn Reĝa Ordono: «Y S. M. el Rey (q. D. g.), de conformidad con el preinserto informe, se ha servido resolver como en el mismo se propone». Ke temas pri formulo, kaj ne pri persona decido, kontroleblas en la sama ekzemplero: en tiu numero de la 15-a de aŭgusto 1911, «S. M. el Rey (q. D. g.) se ha servido…» aperas trifoje, en tri dispozicioj de malsamaj ministerioj.

Du monatojn poste, la 7-an de oktobro 1911, Las Provincias anoncis, ke en la sekretariejo de la Supera Komerca Lernejo de Valencio malfermiĝis la senpaga enskribiĝo por esperanto «bajo la dirección del profesor D. Manuel Caplliure Ballester». La mekanismo koincidas kun tiu de la normo, sed la Reĝa Ordono ne nomas Valencion kaj ni ne trovis la decidon de la valencia instruistaro: ambaŭ faktoj konstatiĝas, la ligo inter ili ne.

1923: la Reĝa Ordono, kiu alvenas al Valencio

La 17-an de majo 1923 malfermiĝas en Valencio la Unua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj. Dek sep tagojn antaŭe, la 30-an de aprilo, la Mayordomía Mayor de S. M. adresas al Luis Jordana de Pozas, prezidanto de la organiza komisiono, la dokumenton, kiu kapas ĉi tiun artikolon:

«Su Majestad el Rey (q. D. g.) se ha servido aceptar con gran complacencia, la Presidencia Honoraria del Primer Congreso de Esperantistas Ibéricos que ha de tener lugar en esa Capital del 17 al 20 del próximo Mayo, cuyo honorífico cargo han tenido la amabilidad de ofrecer al Augusto Señor.»

La kongresa bulteno ĝin reproduktis faksimile, kun la blazono kaj la subskribo de la Jefe Superior de Palacio. Ĝi estas, el la kvar gestoj, la sola, pri kiu ni konservas la paperon.

Kio restis

Sume, la dokumenta bilanco estas jena: du honoraj prezidantecoj (1909 kaj 1923), tria de milita asocio (1910), ordeno de diskutata grado surmetita en Belgio en 1911 kaj Reĝa Ordono, kiu permesis tion, kion la esperantistoj jam faris, dirinte, ke enkonduki ĝin oficiale «sería prematura».

La Urbestraro de Valencio, dume, subvenciis la grupon ekde 1907 kaj cedis al ĝi la salonon de la Regiona Ekspozicio; la urbestro José Maestre y Laborde deklaris antaŭ Zamenhof, la 14-an de septembro 1909, ke tiu de Valencio «ha sido el primero de España que ha dispensado su apoyo moral y material» al la disvastigo de la universala lingvo. La Gaceta diras nenion pri tio.

Tio, kio restas videbla por ĉiuj, estas pli malfrua kaj ne estas reĝa. En 1927, la esperantista urbkonsilanto Vicente Marzal proponis unuafoje, ke Valencio dediĉu straton al doktoro Zamenhof. La Urbestraro ĝin aprobis la 21-an de julio 1934, jam en Respubliko, kaj la ŝtonplato estis malkovrita la 7-an de aŭgusto de tiu jaro, en la kvartalo la Petxina. Ĝi plu estas tie.

Fontoj

Samtempa valencia gazetaro (Biblioteca Virtual de Prensa Histórica): Las Provincias, 15-a de septembro 1909 (alveno, biografio de Zamenhof, inaŭgura vespero, parolado de la urbestro Maestre); Las Provincias, 16-a de septembro 1909 (sola kunsido de la postkongreso: letero de Lorenzo Sempere, memorigo de Bourlet pri la reĝo, danko de Zamenhof al Alfonso la 13-a); La Correspondencia de Valencia, 16-a de septembro 1909 (la sama kunsido, publikigita en la sama tago); Las Provincias, 17-a de septembro 1909; Las Provincias, 18-a de septembro 1909 (adiaŭo); Las Provincias, 7-a de oktobro 1911 (enskribiĝo por esperanto en la Supera Komerca Lernejo).

Oficiala dokumento: Reĝa Ordono de la 27-a de julio 1911, Gaceta de Madrid n-ro 227, 15-a de aŭgusto 1911, p. 472.

Faksimilo de 1923: Kongresa Bulteno / Boletín del Primer Congreso de Esperantistas Ibéricos, Valencio, majo 1923, p. 3 (komuniko de la Mayordomía Mayor de S. M. de la 30-a de aprilo 1923).

Esperantistaj revuoj kaj bultenoj: La Suno Hispana, jaro VI, n-roj 69 kaj 70 (septembro kaj oktobro 1909), kronikoj pri la kongreso de Barcelono kaj pri la postkongreso de Valencio, reproduktitaj en la Boletín de la Federación Española de Esperanto n-roj 115, 116 kaj 118 (1959); Boletín n-roj 3, 60, 133 (decembro 1962, nekrologo pri Perogordo) kaj 282 (1987); libro de la 13-a Hispana Kongreso de Esperanto (Valencio, 1952), kroniko pri la postkongreso kompilita de J. Juan Forné; Valencia Luno n-ro 25 (februaro 1990).

Asociación de Militares Esperantistas (1910): Carmen Colmenar Orzaes, «La enseñanza del esperanto en España en el primer tercio del siglo XX», XI Coloquio Nacional de Historia de la Educación (Oviedo, 2001), reproduktita en la Boletín de la Federación Española de Esperanto n-ro 382, kiu citas L. Sanz Bueno, Historia del esperanto en Madrid (1993).

La strato: V. Claramunt, Calles y plazas de Valencia, kolektita en nia paĝo pri historio.