Folieto de du paĝoj

Leŭtenantkolonelo de la Ĝenerala Stabo, oficiro de Telegrafoj, artileria kapitano kiu parolis esperante de unu balono al alia: kiuj estis la militistoj kiuj fondis la valencian esperantismon kaj kion diras —kaj kion ne diras— la fontoj pri kial estis tiom da ili

En la somero de 1905, en Enguera, leŭtenantkolonelo de la Ĝenerala Stabo donas al oficiro de Telegrafoj folieton de du paĝoj kun dek ses gramatikaj reguloj. Ses jarojn poste, la 15-an de aŭgusto 1911, la Gaceta de Madrid publikigas la liston de profesoroj rajtigitaj instrui tiun lingvon en la oficialaj instruejoj de Hispanio. El la sep unue nomumitaj, kvin estis militistoj: infanteria leŭtenanto, leŭtenanto de la Civila Gvardio, leŭtenantkolonelo de la Ĝenerala Stabo kaj artileria kapitano kiu okupis du postenojn samtempe. La leŭtenantkolonelo estis tiu sama de Enguera.

La tuta teksto de la Reĝa Dekreto de la 27-a de julio 1911 en la Gaceta de Madrid de la 15-a de aŭgusto, numero 227, paĝo 472. La resumo de la tago prezentis ĝin tiel: «Autorizando la explicación de cursos del idioma Esperanto, en los Establecimientos oficiales de enseñanza, por Profesores designados por las Asociaciones esperantistas».

Kiam oni rigardas la unuan valencian esperantistan generacion —tiun kiu fondas la Grupon en 1903 kaj akceptas Zamenhof en 1909— tio kio tuj frapas la atenton estas la profesio. Estas piaristoj, instruistoj, advokatoj kaj kuracistoj, sed la nomoj kiuj aperas foje kaj refoje en la kaptitoloj, en la estraroj kaj en la lernolibroj portas militan rangon. Ĉi tiu artikolo kunigas tion kio konstateblas pri ili, kun la dokumento kiu ĝin diras.

La tri de 1903

La Valencia Esperanto-Grupo estas fondita en 1903. La tri nomoj kiujn la Fondaĵo Esperanto de la Valencia Komunumo donas kiel fondintojn estas Fernando Soler Valls, Román Ayza kaj Rafael Duyós Sedó. Ĉiuj tri estas militistoj: leŭtenantkolonelo de la Ĝenerala Stabo, oficiro de Telegrafoj edukita en la Infanteria Akademio de Toledo kaj kapitano de infanterio.

En la sama jaro naskiĝas la Sociedad Española para la Propagación del Esperanto —Hispana Societo por la Propagando de Esperanto—, la unua tutŝtata asocio, kaj Ayza estos ĝia dua prezidanto. Kroniko de 1934 naskigas ĝin en Valencio; la protokoloj, kiujn publikigis ĝia organo, La Suno Hispana, eldonata en Valencio, lokigas la estraron de 1903 en Murcio, kie loĝis la unua prezidanto, Ricardo Codorniú (ni rakontas tion en la historio de la grupo).

Ayza: matematiko kaj Ĝenerala Stabo

Román Ayza y Maquén estis leŭtenantkolonelo de la Ĝenerala Stabo kaj doktoro pri Ekzaktaj Sciencoj. En 1900, subskribante jam kiel emerita leŭtenantkolonelo, li publikigas Trigonometría rectilínea y esférica; en 1901, en Valencio, Tablas para las cotizaciones de títulos; la 24-an de junio 1911 li legas en la Kongreso de Granado de la Asociación Española para el Progreso de las Ciencias memuaron «De las excedencias en Aritmética» kie li prezentas «metodon Ayza» por eltiri radikojn; kaj en 1913 li estas estrarano de la Sociedad Matemática Española.

En januaro 1908, kiam La Suno Hispana publikigas la estrarojn de la jaro, Ayza aperas kiel honora prezidanto de la grupo de Valencio. Kaj en septembro 1911, la listo de esperanto-profesoroj por la oficialaj instruejoj nomumas lin por la Escuela Central de Idiomas de Madrido, priskribitan ĝuste tiel: «D. Ramón Ayza (Teniente Coronel del Estado Mayor, Doctor en Ciencias)». Temas pri la sama persono —la fontoj de tiuj jaroj nomas lin foje Román kaj foje Ramón—.

Atentu pri du Ayza. Cirkulas en interreto Román Ayza y de Vargas-Machuca, la 2-a barono de Tormoye (Valencio, 1892 – Paracuellos de Jarama, 1936), al kiu iuj tekstoj atribuas ĉi tiun matematikan verkaron. Ne povas esti la sama persono: li estus okjara kiam aperis la Trigonometría. Pri la parenceco inter ambaŭ ni havas neniun fonton.

Soler Valls: Telegrafoj, kaj reto de kunbatalantoj

Fernando Soler Valls (Albaida, la 15-a de marto 1873 – Valencio, la 24-a de marto 1956) estis formita en la Infanteria Akademio de Toledo, servis kelkajn jarojn en Havano kaj karieris en la korpuso de Telegrafoj, de kiu li fariĝis ĝenerala inspektoro; li estis ĉefo de Telegrafoj en Valencio.

La maniero kiel li iĝas esperantisto, rakontita de li mem en la Boletín de la Federacio de majo 1951, bone montras kiel la lingvo disvastiĝis en tiu medio. Li estis deĵorloke en Enguera; la leŭtenantkolonelo Ayza donis al li la folieton de du paĝoj kun la dek ses reguloj kiun eldonis la Sociedad Española para la Propagación del Esperanto; li iris aĉeti lernolibron en la librejo Serred de Valencio; kaj, malfermante ĝin, li malkovris ke la aŭtoro estis lia kunlernanto en la Akademio de Toledo. La aŭtoro estis Inglada Ors.

Soler fondis la Esperantistan Grupon de Enguera —la sama fonto de januaro 1908 donas ĝian tutan estraron— kaj publikigis tie, en 1908, la lernolibron Esperanto al alcance de todos, kiu en la dua eldono gajnis arĝentan medalon en la Regiona Ekspozicio de Valencio de 1909 kaj kiu havis dek du eldonojn, la lastan postmortan en 1976.

Duyós: infanteria kapitano en laborista centro

Pri Rafael Duyós Sedó, la tria fondinto, oni sciis malmulte pli ol la nomon. La gazetaro de 1908 donas lian rangon kaj scenon. Las Provincias de la 20-a de novembro 1908 anoncas ke la sekvan tagon, sabate, je la oka kaj duono vespere, prelegos pri esperanto «en el Centro Obrero Cooperativo de Nuestra Señora del Pilar» «el capitán de infantería D. Rafael Duyos Sedó», kaj ke povos ĉeesti ĉiuj membroj kaj la katolikaj-laboristaj korporacioj de la loko.

Duyós estis krome la sekretario de la grupo: tion diras la estraro kiun publikigas La Suno Hispana en januaro 1908, kaj tion ripetas tiu kiun la grupo elektas en kunveno la 20-an de decembro 1908 —tiu, kiu akceptis Zamenhofon naŭ monatojn poste—, prezidata de Inglada, kun Aguilar Blanch kaj Jiménez Loira kiel vicprezidantoj.

Inglada: sismografoj kaj improvizitaj versoj

Vicente Inglada Ors (Alikanto, la 9-a de januaro 1879 – Madrido, la 7-a de januaro 1949) estas, el la ses, tiu kun la plej konata scienca kariero: militisto, geofizikisto, profesoro pri Astronomio, unu el la grandaj hispanaj sismologoj de sia tempo, direktoro de la Geofizika Observatorio de Toledo kaj akademiano pri Ekzaktaj, Fizikaj kaj Naturaj Sciencoj. Li estis prezidanto de la Esperantista Grupo de Valencio —la estraro de 1908 jam donas lin en la posteno— kaj estas li kiu akceptis Zamenhof en la postkongreso de septembro 1909: li faris la malferman salutparoladon, tradukis la paroladon de la Majstro kaj improvizis versojn kiuj komenciĝas «En urb’ de la floroj». Klara Zamenhof ĵetis al li rozon el la vagonfenestro en la mateno de la adiaŭo.

Lia Gramática y Vocabulario de Esperanto, verkita kun López Villanueva, estas la libro per kiu formiĝis granda parto de la unua valencia generacio.

Lia arkivo reaperis jarcenton poste. En oktobro 2022 la madrida aŭkcia domo El Remate vendis, kiel loton 416 de la aŭkcio 230, «una parte importante del Archivo y Biblioteca Esperantista» —gravan parton de la esperantista arkivo kaj biblioteko— de Inglada, kun eka prezo de 2 000 eŭroj: la korespondadon pri lia polemiko kun Julio Mangada en la tridekaj jaroj, la leterojn, kiujn li interŝanĝis inter 1931 kaj 1935 kun la valencia advokato Andrés Piñó, kun la arkitekto Francisco Azorín kaj kun la zaragoza advokato Manuel Maynar pri la provo unuigi la hispanajn esperantistajn asociojn, pli ol sepdek librojn kaj broŝurojn kaj centojn da numeroj de revuoj. En julio 2023, la Bitbulteno 88 de Hispana Esperanto-Federacio anoncis, ke la Nacia Biblioteko de Hispanio akceptis donace la personan arkivon de Inglada, kiu «nun aperis en la manoj de kolektisto» kaj, «post diversaj provoj akiri ĝin», estis donacita al la Biblioteko, «kiu akceptis ĝin kaj komencis ĝin katalogi». La kataloga registro de la Nacia Biblioteko priskribas ĝin kiel «Correspondencia y otros documentos de Vicente Inglada» (korespondaĵoj kaj aliaj dokumentoj de Vicente Inglada), manskribaĵojn kaj tajpaĵojn kun limigita aliro —oni devas antaŭe peti ilin ĉe la Servo de Manuskriptoj kaj Inkunabloj—, kaj donas kiel fonton de akiro «Donación de José Mañas Martínez, diciembre de 2022» (donaco de José Mañas Martínez, decembro 2022). Nek la noto nek la registro diras, ĉu temas pri la sama aŭkcia loto.

Alikanto kaj Valencio: Elizaicín kaj Moncada

En Alikanto la referenca nomo estas Miguel de Elizaicín y España (Alikanto, la 28-a de decembro 1855 – 1932), majoro kiam li aliĝas al la esperanto-movado kaj poste generalo. Li prezidis la direktan komitaton de la regiona federacio konstituita en 1922 kaj estis la kongresano numero 1 de la Unua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj en Valencio, en 1923. Ekster esperanto li estis la unua kiu provis krei la Provincan Muzeon de Alikanto kaj prezidis la Provincan Komisionon pri Monumentoj inter 1922 kaj 1926.

Kaj en Valencio la grupon prezidas ekde 1906, dum du jaroj, la generalo Luis Moncada, divizia generalo, kiu lernis Esperanton aŭtune de 1905, kiam li estis stabestro. Li mortis en junio 1908, antaŭ la vizito de Zamenhof.

Perogordo: esperanto inter du balonoj

La kapitano José Perogordo Camacho ne estis valenciano —li apartenis al la grupo de Madrido—, sed li ĉeestas en la du valenciaj scenoj de 1909 kaj klarigas pli bone ol iu ajn kia esperantismo tio estis.

La kroniko de La Suno Hispana de 1909, represita de la Boletín de la Federacio de novembro-decembro 1959, prezentas lin kiel «hispanan pioniron de la aernavigado, kiu meritas diplomon kiel propagandisto en la aero, ĉar, fluganta en aerostato, li parolis esperante kun alia kolego kiu iris proksime en alia aerostato».

Tri tagojn poste, la 16-an de septembro 1909, dum la postkongresa ekskurso al Sagunto, parto de la kastela murego falis sur kvin kongresanojn. Estis unu vundito. Alvenis la loka Ruĝa Kruco kun kuracisto kaj, diras la kroniko, «per la traduko de la kapitano Perogordo la afero estis solvita, kaj pri la servo kiun tie faris Esperanto oni oficiale raportis».

Du jarojn poste, en la 7-a Universala Kongreso de Antverpeno (1911), estis Perogordo kiu surmetis al Zamenhof la hispanan ordenon nome de la Registaro. Li finis la karieron kiel generalo kaj en 1961, jam tre maljuna, oni prezentis lin kiel la dekanon de la hispanaj esperantistoj; la Boletín publikigis lian nekrologon en decembro 1962.

Artilerio aŭ inĝenieroj? La Boletín n-ro 60 nomas lin «Capitán de Artillería» sub la foto de Antverpeno, kaj la oficiala listo de profesoroj de 1911 same; la nekrologo de la n-ro 133 faras lin «inĝeniera kapitano». Ni donas ambaŭ.

1910 kaj 1911: kiam la Ŝtato atentas la lingvon

En 1910 fondiĝas en Madrido la Asociación de Militares Esperantistas. La celo, kiun la bibliografio atribuas al ĝi, estas la propagando de esperanto «en los ejércitos de tierra y mar», kaj la motivo kiun ĝi donas estas eksplicita: «como única solución para la intercomprensión de los militares de diversas nacionalidades». Alfonso la 13-a estis ĝia honora prezidanto — unu el la kvar gestoj rakontitaj en «La protekto, kiun li donas».

La sekvan jaron alvenas la dokumento kiu iris plej malproksimen. La 27-an de julio 1911, la Ministerio pri Publika Instruado subskribas Reĝan Dekreton —publikigitan en la Gaceta de Madrid de la 15-a de aŭgusto, n-ro 227, p. 472— responde al peto de la Esperantista Grupo de Madrido subskribita de «D. José Perogordo, D. Rafael San Millán y otros». Ili petis ke oni enkonduku la instruadon de esperanto en la oficiala lingvolernejo, en la Normalaj Lernejoj, en la Supera Komerca Lernejo kaj en la Universitato kaj la Institutoj de Madrido, «á fin de formar un plantel de Profesores que puedan en su día explicar el idioma internacional en las Escuelas primarias y superiores».

La Konsilio pri Publika Instruado donis al ili duonan pravon, kaj indas legi kiel:

«Pero á juicio de este Consejo, no parece prudente establecer desde luego una enseñanza oficial del Esperanto en nuestra Patria, en tanto que los resultados que en otras Naciones vayan produciendo no alcancen la medida necesaria para juzgar con fundamentos suficientes acerca del éxito y valor definitivo de la reforma. La implantación oficial de esta enseñanza sería prematura.

Pero no ve el Consejo dificultad que oponer á que se autorice la explicación de cursos de dicho idioma en los Establecimientos oficiales de enseñanza por Profesores designados por las Asociaciones esperantistas, haciendo constar como mérito oficial el diploma de aprobación de su estudio.»

En la sama paĝo, la Gaceta lasas spuron kiun indas rimarkigi: kie ĝi devis diri ke en 1887 publikigis sian unuan libron la doktoro Zamenhof el Varsovio, la dispozicio presas «el Doctor L. Zamerchoof de Varocrin», kaj kie ĝi devis diri volapuko, «volacuk». La normo kiu malfermis esperanton al la oficialaj instruejoj de Hispanio ne sciis skribi la nomon de ĝia aŭtoro.

Tio estas: la Ŝtato ne instruas esperanton, sed permesas, ke la esperantistoj instruu ĝin en ĝiaj konstruaĵoj, kaj la diplomo validas kiel oficiala merito. La rajtigon donis la instruistaro de ĉiu centro, laŭ propono de la profesoro. La fina formulo estas la kutima en Reĝa Dekreto —«Y S. M. el Rey (q. D. g.), de conformidad con el preinserto informe, se ha servido resolver como en el mismo se propone»—: ne temas pri persona iniciato de la reĝo, tiel estis subskribataj ĉiuj.

La 18-an de septembro 1911, la Ĝenerala Sekretariejo de la Centra Universitato starigas la liston de la profesoroj nomumitaj por la kurso 1911-12. Jen ĝi:

Kvin nomumoj el sep, en manoj de militistoj; la aliaj du, de diplomitoj pri Sciencoj kaj pri Medicino. La universitata profesorino kiu esploris la dosieron en la Historia Arkivo de la Komplutensa Universitato tion rimarkigis kun iom da malaprobo: estus «más lógico» ke la esperanto-profesoroj venus el la Lingvistiko, kaj ke por la Normala Lernejo de Instruistinoj oni estus nomuminta iun el la virinoj de la Virina Esperanto-Grupo de Madrido, la virina asocio kiun prezidis Luisa Ayza.

Du monatojn post la Reĝa Dekreto, la 7-an de oktobro 1911, Las Provincias anoncis ke en la sekretariejo de la Supera Komerca Lernejo de Valencio estis malfermita la senpaga enskribiĝo al esperanto «bajo la dirección del profesor D. Manuel Caplliure Ballester». La mekanismo estas ĝuste tiu kiun priskribas la normo —profesoro nomumita de la esperantista asocio, en oficiala establo— kaj la Reĝa Dekreto parolis ĝuste pri komercaj lernejoj. Ni tamen ne trovis la decidon de la valencia instruistaro kiu rajtigus la kurson, kaj la Reĝa Dekreto ne nomas Valencion: la du faktoj estas dokumentitaj aparte, kaj la ligo inter ili ne.

Kial tiom da militistoj?

Ĉi tie oni devas iri singarde, ĉar la fontoj priskribas kaj ne klarigas.

Tio kio konstateblas estas jena. La celo kiun la asocio de 1910 donas al si mem estas praktika kaj korporacia: interkompreniĝi kun militistoj de aliaj landoj. La profilo de la ses valencianoj estas science-teknika pli ol humanisma —matematiko, sismologio, astronomio, telegrafio—, kaj same okazas kun la nomumitoj en 1911: la studo kiu esploris la dosieron resumas tion dirante ke la nomumitaj profesoroj «procedían del sector militar o de carreras de Ciencias». Kaj ili uzis ĝin kiel ilon: Perogordo provanta la lingvon inter du balonoj kaj interpretanta en akcidento, Ayza kaj Inglada verkantaj lernolibrojn, Soler Valls instruanta ĝin tie kien oni sendis lin.

Tio kio konstateblas en neniu el la dokumentoj kiujn ni legis estas ke iu el ili klarigus kial li proksimiĝis al ĝi. La korelacio estas videbla; la motivon, neniu fonto ĝin diras, kaj ĉi tie ni ne inventos ĝin. Oni povas pensi —kaj ĉi tio jam estas nia legado, ne dokumento— ke korpuso kun sinsekvaj deĵorlokoj tra la tuta geografio, formado pri ekzaktaj sciencoj kaj kutimo pri manlibroj kaj regularoj estis medio, en kiu planlingvo apenaŭ ŝajnis stranga. Sed tio estas konjekto, kaj kiel tia ĝi restas.

Fina noto: la grupo ne estis nur milita

Konvenas ne renversi la bildon. La sama estraro de januaro 1908 kiun prezidis Inglada havis kiel vicprezidanton la okulkuraciston José Aguilar Blanch, kaj kiel komitatanojn la advokaton kaj urbkonsilanton Vicente Marzal kaj Augusto Jiménez Loira, kiun Las Provincias nomis «dekano de la valenciaj esperantistoj». Tiu kiun la gazetaro de 1906 montris kiel gvidanton de la grupo estis la patro Guinart, el la Piaj Lernejoj, kaj tiu kiu instruis la lingvon en Valencio seninterrompe de 1910 ĝis 1938 estis instruisto, Caplliure.

La militistoj estas tiuj kiuj fondas, tiuj kiuj prezidas kaj tiuj kiuj verkas la lernolibrojn de la unua jardeko. Ili ne estas la tuta grupo. Sed sen ili, la folieto de du paĝoj ne estus alveninta al Enguera.

Vidu ankaŭ: la plej konata kapitano de la hispana militista esperantismo, Julio Mangada, aperas ankaŭ en la prelego de Gisela Alcón pri Maria Julivert: li estas la junulo, kiu en 1916 akceptis Julivert en Madrido per «Ĉu vi parolas esperanton, fraŭlino?».

Fontoj

Oficiala dokumento: Reĝa Dekreto de la 27-a de julio 1911, Ministerio pri Publika Instruado kaj Belaj Artoj, Gaceta de Madrid n-ro 227, la 15-a de aŭgusto 1911, p. 472 (kompleta teksto de la raporto de la Konsilio pri Publika Instruado kaj de la peto de la Esperantista Grupo de Madrido).

Akademia studo: Carmen Colmenar Orzaes (Komplutensa Universitato de Madrido), «La enseñanza del esperanto en España en el primer tercio del siglo XX», prelego de la XI Coloquio Nacional de Historia de la Educación (Oviedo, 2001, Universidad de Oviedo/SEDHE), reproduktita en la Boletín de la Federación Española de Esperanto n-ro 383. El ĉi tie venas la listo de profesoroj de la 18-a de septembro 1911 (Historia Arkivo de la U.C.M., Ĝenerala Sekretariejo, fasko 148), la informo pri la Asociación de Militares Esperantistas de 1910 kaj tiu pri la Virina Esperanto-Grupo. La bulteno subskribas la aŭtorinon kiel «Colmenares Orzaes», sed ŝia propra piednoto citas «Colmenar Orzaes, C. (1989)»; ni uzas ĉi tiun duan formon. La studo siavice citas L. Sanz Bueno, Historia del esperanto en Madrid (Esperanto-Liceo de Madrid, 1993) kaj A. Marco Botella, 60 años de esperanto (Callosa de Segura, 1991).

Esperantistaj revuoj: La Suno Hispana, jaro V, n-ro 49 (januaro 1908), estraroj de Valencio, Enguera kaj Simat de la Valldigna; La Suno Hispana, jaro VI, n-roj 69 kaj 70 (septembro kaj oktobro 1909), kronikoj de la kongreso de Barcelono kaj de la postkongreso de Valencio, reproduktitaj en la Boletín de la Federacio n-roj 115, 116 kaj 118 (1959).

Boletín de la Federación Española de Esperanto: n-ro 29 (majo 1951), intervjuo de J. Juan Forné kun Fernando Soler Valls; n-ro 60 (foto de Zamenhof kun la ordeno, surmetita de Perogordo en Antverpeno en 1911); n-ro 131 (1961), Perogordo «dekano de la hispanaj esperantistoj»; n-ro 133 (decembro 1962), nekrologo de Perogordo.

Pri Ayza kiel matematikisto: Trigonometría rectilínea y esférica (1900); Tablas para las cotizaciones de títulos (Valencio, 1901); «De las excedencias en Aritmética», Kongreso de Granado de la Asociación Española para el Progreso de las Ciencias, la 24-a de junio 1911.

Pri Elizaicín: Santiago Olcina Lagos, «Miguel de Elizaicín y España (1855-1932)», MARQ. Arqueología y Museos, 9 (2018), p. 82. La studo ne parolas pri esperanto: ni identigas lin per la nomo, la rango kaj la urbo.

Pri Inglada: Real Academia de la Historia, Historia Hispánica; El Remate, Subasta 230, katalogo de oktobro 2022, loto 416 (la du paĝoj, el la PDF-ekzemplero, kiun la firmao sendis al la grupo); Hispana Esperanto-Federacio, La Bitbulteno 88 (julio 2023); Nacia Biblioteko de Hispanio, «Correspondencia y otros documentos de Vicente Inglada», kataloga registro.

La referenca biografio de Inglada estas tiu de Fernando Rodríguez de la Torre, «Vida y obra de Vicente Inglada Ors (1879-1949)», Revista del Instituto de Estudios Alicantinos, 32 (1982), p. 13-77 (apartigaĵo en la Nacia Biblioteko), kiun Aitor Anduaga, en la Complete Dictionary of Scientific Biography taksas «by far the best bibliography of Inglada’s works and secondary literature» (senkompare la plej bona bibliografio de la verkoj de Inglada kaj de la verkoj pri li). Ni ne povis konsulti ĝin: ĝi ne estas cifereca en libera aliro.

Gazetaro: Las Provincias, la 22-a de septembro 1906 (la patro Guinart kaj Jiménez Loira); Las Provincias, la 20-a de novembro 1908 (Duyós, «capitán de infantería», prelego en la Kooperativa Laborista Centro); La Correspondencia de Valencia, la 20-a de decembro 1908 (estraro elektita per aklamo); Las Provincias, la 7-a de oktobro 1911 (enskribiĝo al esperanto en la Supera Komerca Lernejo).

Fondojaro de la grupo kaj listo de fondintoj: Fondaĵo Esperanto de la Valencia Komunumo, kolektita en nia paĝo pri historio kaj en tiu pri biografioj.