La prelego, kiun Gisela Alcón Vidal dediĉis al Maria Julivert Aulés (El Vendrell, 1888-1968) la 10-an de oktobro 2026, dum la 41-a Kataluna Kongreso de Esperanto okazinta en Reus, jam estas spektebla komplete en video, inkluzive de la fina diskuto. Julivert estis instruistino de Esperanto dum dudek jaroj, artikolistino en la gazetaro de Baix Penedès, pentristino kaj unu el la du unuaj virinoj, kiuj eniris la estraron de asocio en sia urbo. Kiam ŝi mortis, la loka gazetaro ne dediĉis al ŝi eĉ unu linion; la esploro de Alcón estas tio, kio eltiris ŝin el la forgeso.
Se la video ne videblas ĉi tie (pro kuketo-baro), malfermu ĝin rekte en YouTube.
La prelego estas en la kataluna. La video kombinas la aŭdion de la prelego kun la lumbildoj de la prelegantino kaj vidaj notoj aldonitaj en la muntado; inter la du originalaj registraĵoj mankas mallonga fragmento, indikita surekrane.
Pordo al la kulturo nomata Frateco
Maria Julivert naskiĝis en El Vendrell, laŭ Alcón, la 29-an de aprilo 1888, en bonhava familio: ŝi estis la kvara el la kvin infanoj de Francesca Aulés kaj Evarist Julivert, industriisto, prezidanto de la loka industria asocio kaj urbokonsilano. La familio havis fabrikon de gasakvo kaj alian de hidraŭlikaj mozaikaj platoj, kaj la patro reprezentis la cementan firmaon Asland. Por montri la medion, Alcón rakontas, ke la patro malfermis en 1898 tion, kion ŝi konsideras la unua gimnastikejo de El Vendrell, por fraŭlinoj, knaboj kaj knabinoj, kaj senpaga por la malriĉuloj, al kiuj la kuracisto rekomendis gimnastikon.
La urbeto havis ĉirkaŭ 4.500 loĝantojn. En 1909 tie kreiĝis la esperantista grupo Frateco, gvidata de Amadeu Martorell, Ferran Ramon kaj Andreu Nin. La grupo estis multe pli ol lingvaj kursoj: ĝi organizis muzikajn kaj literaturajn vesperojn —Alcón memorigas pri operkantistino, kiu regule kantis en ili—, teatron kaj bonfarajn aranĝojn, kaj estis enirpordo al la kulturo por homoj, kiuj ne havis alian, en Katalunio kie, en 1900, 67 % el la virinoj ne scipovis legi. En 1922, en prelego en Barcelono, oni diris pri El Vendrell, ke ĝi estas «vera esperantista patrujo».
La grupo naskiĝis vira. En 1913 Julivert, kiu lernis la lingvon en 1911, alvokis per la gazetaro la knabinojn de la urbo aliĝi, kaj fariĝis ilia instruistino. La sekvan jaron ŝi kaj Assumpció Constantí eniris la estraron de Frateco: la du unuaj virinoj. Julivert instruis Esperanton dum dudek jaroj, kaj en la provincaj asembleoj de Tarragona en 1917 kaj 1918 ŝi estis la sola virino kun ofico. En 1919 la revuo Hispana Esperantisto dediĉis raporton al Frateco kaj la kovrilon al ŝi.
Sed la virinoj restis mallonge en la grupo. Kiam ili edziniĝis, ili forlasis ĝin: en la foto de Frateco de 1933 ne plu estas iu ajn el la virinoj de tiu de 1920, kaj la solaj, kiuj restis dum multaj jaroj, estas Julivert kaj Hermínia Romeu, ambaŭ fraŭlinoj. Inter la mankantaj estas la avino de la prelegantino, kiu edziniĝis kaj ĝuste en 1933 naskis filinon.
Plumo kun nomo kaj familinomo
Dum du jardekoj (1913-1933) Julivert kunlaboris kun la semajngazeto Baix Penedès, kaj ankaŭ kun Diari de Tarragona kaj El Poble Català, ĉiam subskribante per sia nomo, sen pseŭdonimo: Alcón ne trovis alian virinon, kiu regule kaj malkaŝe verkis en la loka gazetaro. Ŝi klasifikas ŝiajn artikolojn en tri grupojn: la defendo de Esperanto, la kronikoj kaj tradukoj, kaj la feminismaj kaj pacismaj artikoloj.
La artikoloj pri Esperanto argumentas ironie. Al tiuj, kiuj riproĉis al ĝi esti artefarita lingvo, ŝi respondis demandante, ĉu la elektra lumo ĉesas esti lumo ĉar ĝi ne estas natura, aŭ ĉu oni rezignu pri biciklo, aŭto kaj trajno ĉar oni povas piediri. Kaj ŝi resumis: Esperanto «nur utilas al la tuta mondo kaj al ĉiuj sociaj klasoj. Nur.». Por ŝi, la afero de la lingvo kaj tiu de la virinoj estis la sama:
Rigardante do Esperanton el la morala vidpunkto […] oni ne miros, ke la virino, ĝis nun fortenita de la societoj, hodiaŭ montriĝas en la esperantistaj societoj, plenumas oficojn, laboras kun ĝojo, fervoro, sindonemo kaj konstanteco, kaj la viro ne malestimas meti ŝin sur sian nivelon, kaj tiel ŝi fariĝas firma batalantino, sed batalantino por paco.
— Maria Julivert, Baix Penedès, la 20-an de januaro 1917, citita de Alcón; nia traduko.
Alcón rimarkigas, ke Julivert neniam deklaris sin feministo: ŝi ne bezonis. En decembro 1931, post prelego pri la libera amo en El Vendrell, ŝi respondis per serio de ses artikoloj. En ili ŝi asertis, ke la virino devas postuli liberecon, «aŭ pli ĝuste egalecon», en la leĝoj: la edzo administris la havaĵojn de la edzino, kiu ne povis disponi pri ili sen lia subskribo, kaj se li mortis, la leĝo trudis kuratoron al la neplenaĝaj infanoj, kvazaŭ la patrino ne kapablus. En januaro 1932, antaŭ elektoj, en kiuj la virinoj verŝajne voĉdonos unuafoje, ŝi avertis ilin kontraŭ la promesoj de la partioj por kapti ilian voĉon, sen konsili, ĉu voĉdoni aŭ ne: «Necesas do multe da sereneco». Kaj al viro, kiu vidis en tio la manon de la reakciuloj, ŝi respondis:
Estas bedaŭrinde, ke kiam virino diras aŭ skribas ion, oni volas vidi en tio la influon de reakciaj elementoj. Tio estas ofendo; tio signifas, ke virino ne havas propran juĝon.
— Maria Julivert, Baix Penedès, 1932, citita de Alcón; nia traduko.
En la prelego Alcón legis la daŭrigon: multaj virinoj, skribis Julivert, povus doni lecionojn pri respublikanismo al multaj viroj.
La pacismo trairas preskaŭ ĉiujn artikolojn. En 1914 la grupo intencis iri al la Universala Kongreso en Parizo, kiu ne okazis: la ĝenerala mobilizado de la Unua Mondmilito venis ĝuste la tagon, kiam ĝi devis malfermiĝi. Julivert skribis pri tio en «L’Esperantisme i la guerra» («Esperantismo kaj milito»), aperinta en Baix Penedès kaj El Poble Català:
La milita sono silentigis la belan spektaklon de frateco, kiun ĉiujare, ĉiufoje en alia nacio, ĝuas la granda esperantista familio, kaj sufokis la himnon de paco, kiun kantis tiuj, kiuj kun ĝojo sur la vizaĝo kaj fido en la koro iris al la grandioza Kunveno.
— Maria Julivert, Baix Penedès, 1914, citita de Alcón; nia traduko.
«Ĉu vi parolas esperanton, fraŭlino?»
En 1916 Julivert vojaĝis al Madrido, ŝajne private, por konatiĝi kun la madrida esperantista societo, kaj rakontis tion en Baix Penedès. Dum ŝi demandis al la pordistino, junulo aŭdis ŝin diri «esperantisto» kaj alparolis ŝin rekte en la lingvo: «Ĉu vi parolas esperanton, fraŭlino?» La junulo montriĝis esti Julio Mangada Rosenörn, infanteria kapitano kaj instruisto de la societo, unu el la elstaruloj de la hispana movado de tiuj jaroj.
Tiun saman jaron Reus gastigis la 7-an Kongreson de la Kataluna Esperantista Federacio, kaj Julivert partoprenis ĝin kune kun siaj lernantoj. En la kroniko, kiun ŝi verkis, ŝi diras, ke ĉiu ajn ĵurnalisto povus rakonti la eventon, sed nur kiu travivis ĝin povas rakonti ĝin kun emocio; kaj ke, kiam la muziko ludis la himnon La Espero, «tio estis por mi la plej kortuŝa kaj impona momento». Cent dek jarojn poste, la prelego pri ŝi okazis ĝuste en Reus, kaj la kongreso havis salonon nomitan laŭ ŝi, la Salono Maria Julivert.
La biblioteko kaj la pentrado
Ekde 1920 El Vendrell havis unu el la popolaj bibliotekoj de la Mancomunitat de Catalunya —la unua komuna kataluna registaro de la kvar provincoj (1914-1925)—, malfermitaj al ĉiuj. La patronajn komitatojn de tiuj bibliotekoj formis elstaraj viroj de ĉiu urbo; en El Vendrell, escepte, la sekretario estis virino: Julivert. Ŝi estis la sola en tiu ofico en la tuta reto, kaj per ĝi ŝi atingis, ke la biblioteko proponu kursojn de Esperanto kaj havu lernolibrojn, librojn kaj revuojn en la lingvo. Ŝi estis ankaŭ membro de la Associació Protectora de l’Ensenyança Catalana, asocio por la instruado en la kataluna.
Ŝi pentris, kaj havis akademion de desegnado kaj pentrado en la strato Doctor Robert. Desegnoinstruisto, al kiu Alcón montris la pentraĵojn, vidis en ili solidan formacion pri perspektivo kaj koloro.
1933: la kongreso hejme
La kulmino venis en 1933, kiam El Vendrell gastigis la 16-an Katalunan Kongreson de Esperanto kaj la 15-ajn Internaciajn Florajn Ludojn, la literaturan konkurson, kiun la katalunaj esperantistoj organizis ekde 1905 imite al siaj Jocs Florals. Julivert kaj Hermínia Romeu estis la du virinoj de la organiza komitato. El la programo Alcón elstarigas la prelegon de la estona instruistino Elinjo Pähn, meson kun prediko en Esperanto kaj la dediĉon de strato de la urbo al D-ro Zamenhof, kiun registras ankaŭ la Enciklopedio de Esperanto. Laŭ la prelegantino, en la Floraj Ludoj partoprenis Pau Casals, naskiĝinta en El Vendrell. Unu el la fotoj de la festo, kun Julivert en angulo, estis savita el vitra negativo.
1934: la foriro, kaj la forgeso
La sekvan jaron ĉio finiĝis. La fabriko de la frato ne plu povis pagi la laboristojn kaj, en oktobro 1934, la familio translokiĝis al Barcelono; Julivert, fraŭla, loĝis kun la frato kaj iris kun li. Antaŭ ol foriri, ŝi ankoraŭ malfermis parfumejon kaj donis lecionojn pri pentrado kaj desegnado por helpi la familion. En Barcelono ŝi donis privatajn lecionojn kaj plu pentris: en 1936 ŝi ekspoziciis en la unua salono de la Asocio de Sendependaj Artistoj.
Ŝi revenis al El Vendrell en 1953 —en la loĝantara registro ŝi indikis kiel profesion «pentristino»—, sed ne rekomencis la esperantistan agadon. Frateco ne plu ekzistis: ĝi ĉesis en 1935, kaj la milito pasis intertempe. Kelkaj homoj, kiuj konis ŝin en tiuj jaroj, rakontis al Alcón, ke de tempo al tempo ŝi parolis kun emocio pri la Floraj Ludoj okazintaj en El Vendrell.
Ŝi mortis la 2-an de aprilo 1968. Laŭ Alcón, ŝi mortis malriĉa kaj oni enterigis ŝin kiel oni enterigis homojn sen rimedoj. La loka gazetaro diris nenion. Ŝiaj paperoj verŝajne finiĝis ĉe nevo, kiu ankaŭ mortis, kaj preskaŭ ĉio perdiĝis: kiam Alcón iris al la arkivo de El Vendrell, atendante trovi dosierujon kun ŝia nomo, estis nenio, nur programo kaj revuo. Ankaŭ la strato de D-ro Zamenhof de 1933 ne postvivis: oni forigis ĝin, laŭ la supozo de Alcón post la milito, kaj ŝi petas ĝian restarigon.
Esperanto tamen ne tute estingiĝis en El Vendrell. La prelegantino identigas kiel la lastan esperantiston de la urbo Jaume Marcé, kiu sidas dekstre en la foto de la komitato de 1933 kaj kiu, laŭ ŝi, restis esperantisto ĝis sia morto. La Boletín de la HEF listigas «J. Marcé, Vendrell» inter la donacintoj por la revuo en 1962, 1964 kaj 1968, kaj en 1962 iu «Jaime Marcé» sendis al ĝi noteton de la semajngazeto Vendrell pri la tiujara hispana kongreso.
Kio estis savita
El la forgeso savis ŝin ne ŝia urbo, sed la movado: la Enciklopedio de Esperanto, la referenca verko de la intermilita movado (Literatura Mondo, Budapeŝto, 1933-1934), dediĉas al ŝi artikolon:
Julivert Aulés (huliver’ auleez) Maria, katalunino, prof. de pentro- kaj desegnoartoj. Nask. 31 apr. 1888 en Vendrell. E-isto de 1911, kursgvidanto depost 20 jaroj, div. prelegoj kaj propartikoloj. Skribis kelkajn tradukojn kaj originalajn rakontojn, trad. katalunen Esenco kaj estonteco el la Fundamenta Krestomatio.
La naskiĝdato, kiun ĝi presas, la 31-a de aprilo, ne ekzistas; Alcón donas la 29-an. En la prelego kaj en la lumbildo la verko aperas kiel eldonita en Bukareŝto en 1935; ĝi estas el Budapeŝto, 1933-1934, kaj estis reeldonita en 1986. Surbaze de tiu artikolo la ĉeĥa esperantisto Miroslav Malovec publikigis la unuan modernan biografion de Julivert, en la esperantlingva Vikipedio, kaj ĝuste kontaktante lin Alcón fermis la cirklon de sia esploro.
El la pentraĵoj Alcón sukcesis trovi kvar. Du aperis en domo de vilaĝo apud Reus, kie la frato de Julivert, edziĝinta kun virino de tie, verŝajne pasigis sezonojn: la aĉetinto de la domo serĉis, kiu estis la pentristino, kaj finfine trovis Alcón. Alian havas nevo en Barcelono, kaj la kvaran donacis al ŝi najbaro de El Vendrell, kiu konservis ĝin en garaĝo, por ke ŝi transdonu ĝin al la posteularo.
Kaj El Vendrell komencis redoni al ŝi lokon: laŭ Alcón, la urbo dediĉis al ŝi placeton kaj unu el la kvar benkoj farbitaj siringokolore omaĝe al kvar virinoj de El Vendrell, kun surskribo.
La prelegantino
Gisela Alcón Vidal, el El Vendrell, estas ŝtata mezlerneja profesorino pri la angla lingvo kaj magistrino pri feminismaj, genraj kaj civitanecaj studoj. Ŝia ligo kun Esperanto, ŝi diras, estas emocia: ŝi estas nepino de Maria Poch Constantí, lernantino de Julivert, kiu sidas surplanke en unu el la unuaj fotoj de la miksita grupo, kaj al la kongreso ŝi portis la lernolibron de sia avino, kun ŝia nomo kaj la dato decembro 1917. Ŝi esploris la figuron de Julivert per la 7-a Esplorstipendio Jaume Ramon Vidales (2009) de la urbestraro de El Vendrell, per la verko El Vendrell de Maria Julivert Aulés. Entre el feminisme i l’esperantisme: societat i cultura als anys vint, kaj publikigis ĝiajn konkludojn en la revuo Kataluna Esperantisto en 2012. La prelego de la kongreso de Reus, organizita de la Kataluna Esperanto-Asocio (KEA), donas voĉon al tiu esploro; la muntado de la video estas de Raúl Salinas Monteagudo, el la Valencia Esperanto-Grupo.
Gisela Alcón Vidal, dum la prelego en Reus, la 10-an de oktobro 2026.
Persona noto
Mi ne sciis pri la ekzisto de Maria Julivert ĝis ĉi tiu prelego, kaj ŝia historio min kortuŝis. Precipe la falo en la forgeson post la milito: jardekoj da laboro por la lingvo kaj por la kulturo de ŝia urbo, kaj kiam ŝi mortis, eĉ ne unu linio. Kortuŝa historio, kaj ĝuste tiu speco de forgeso, kontraŭ kiu indas verki.
Fontoj
- Gisela Alcón Vidal, «Maria Julivert Aulés: una veu feminista i esperantista», prelego en la 41-a Kataluna Kongreso de Esperanto (Reus, la 10-an de oktobro 2026), en la kataluna. La ligiloj en la teksto kondukas al la minuto, kie ĉio estas dirita.
- Gisela Alcón Vidal, «Maria Julivert Aulés (El Vendrell, 1888-1968)», Kataluna Esperantisto, n-ro 359 (2012), p. 3-8. Ankaŭ en loka kopio. El ĝi devenas la citaĵoj de Maria Julivert el Baix Penedès.
- Enciklopedio de Esperanto (Budapeŝto: Literatura Mondo, 1933-1934), artikoloj «Julivert Aulés», «Katalunujo» kaj «Kongresoj».
- Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio, n-roj 133 (1962), 134 (1962), 142 (1964) kaj 170 (1968).
- Urbestraro de El Vendrell, «Maria Julivert Aulés».
- Programo de la 41-a Kataluna Kongreso de Esperanto (Reus, oktobro 2026).
Legi en: