Kiel oni fabrikas retan efikon: la hebrea, la indonezia kaj la svahila

Laŭ la socilingvisto Joshua Fishman, la hebrea estas la sola konata kazo de lingvo, kiu ne havis denaskajn parolantojn kaj fine fariĝis la ĉiutaga lingvo de tuta socio. Tion ne atingis unu sola homo. Necesis reto de lernejoj, sindikato de instruistoj, agrikulturaj kolonioj, lerneja striko, ondoj de enmigrado, internacia mandato, kiu oficialigis ĝin, kaj ekde 1948 ŝtato. Eliezer Ben-Yehuda alvenis en Palestinon en 1881, kaj Ludwik Zamenhof publikigis la unuan lernolibron de Esperanto en 1887. Temas pri du lingvaj projektoj de du judoj el la Rusa Imperio, el la sama jardeko. La hebrea fine havis malantaŭ si ĉiujn tiujn levilojn, kaj Esperanto neniun. La indonezia kaj la svahila montras la mankantan parton: eĉ kun favora ŝtato, scii lingvon kaj vivi en ĝi ne estas la sama afero. Kaj Fishman mem aldonas la lecionon, kiu plej utilas al ni. La institucioj helpas, sed lingvon vivigas malgrandaj kaj densaj grupoj de homoj, kiuj vere uzas ĝin.

Maldekstre, la parolantoj de la hebrea inter la juda loĝantaro: 40 % en 1916-18 (ekster Jerusalemo) kaj 75 % en 1948. Dekstre, la indonezia: 41 % de la loĝantaro scipovis paroli ĝin en 1971, 62 % en 1980 kaj 83 % en 1990. Ĝi estis la unua lingvo de 11,9 % en 1980 kaj de 15,5 % en 1990, kaj la ĉiutaga hejma lingvo de 20 % en 2010.

Du judaj projektoj el la sama jardeko

Eliezer Ben-Yehuda kaj lia edzino surteriĝis en Jafo en oktobro 1881. Laŭ la Encyclopaedia Judaica, la hejmo, kiun ili starigis, estis «the first Hebrew-speaking home established in Palestine», la unua hejmo en Palestino, kie oni parolis la hebrean. Ilia filo Itamar Ben-Avi aperas tie kiel «the first modern Hebrew-speaking child», la unua infano de la moderna epoko, kiu parolis la hebrean. En julio 1887 Zamenhof publikigis en Varsovio la unuan lernolibron de la Lingvo Internacia, laŭ la biografio de Aleksander Korĵenkov.

La paralelon faris Humphrey Tonkin en akademia artikolo de 2015. Tonkin estas specialisto pri la angla literaturo de la Renesanco, kaj li prezidis la Universitaton de Hartford kaj ankaŭ Universalan Esperanto-Asocion (UEA, la internacia organizo de la esperantistoj):

Zamenhof’s Esperanto came shortly before Ben-Yehuda’s revived Hebrew. His target community was (mostly) the world’s educated elite; Ben-Yehuda’s was worldwide Jewry. Both planners were driven not by linguistic interest but by sociopolitical ideology rooted in reaction to anti-Semitism and imbued with the idea of progress.

La Esperanto de Zamenhof aperis iom antaŭ la revivigita hebrea de Ben-Yehuda. La komunumo, al kiu li sin turnis, estis (ĉefe) la klera elito de la mondo; tiu de Ben-Yehuda estis la tutmonda judaro. La du planantojn pelis ne lingva intereso, sed sociopolitika ideologio, naskiĝinta kiel reago al antisemitismo kaj trasorbita de la ideo de progreso.

Tonkin konkludas, ke Esperanto «was successful as linguistic system and community language, less as generally accepted lingua franca»: ĝi sukcesis kiel lingva sistemo kaj kiel lingvo de komunumo, malpli kiel ĝenerale akceptita lingvo franka. Norman Berdichevsky komparis la du vivojn en 1986 por la israela revuo Ariel, kaj li diras tion alimaniere: «The greatest irony in Zamenhof’s life was his failure to appreciate the possibility of reviving Hebrew». Laŭ li, la plej granda ironio en la vivo de Zamenhof estis, ke li ne vidis, ke oni povas revivigi la hebrean.

Kial nova lingvo havas ĉion kontraŭ si

Por tiu, kiu lernas lingvon, ĝia valoro dependas de la nombro de homoj, kun kiuj ĝi ebligas paroli. Tion la ekonomikistoj nomas reta efiko: la valoro de servo kreskas kun la nombro de personoj, kiuj uzas ĝin. Michael Katz kaj Carl Shapiro formaligis tion en artikolo de 1985. La ekonomikisto François Grin aplikas tion al lingvoj en raporto de 2005 (p. 58). Kiu lernas lingvon, pliigas la nombron de interparolantoj de ĉiuj, kiuj jam parolis ĝin. Tion la ekonomika teorio nomas «externalité positive», pozitiva eksteraĵo.

La alia flanko estas, ke se neniu parolas lingvon, lerni ĝin utilas por nenio, kaj tial neniu lernas ĝin. Ni rakontis tion pri WhatsApp kaj Telegram. Homoj ne ŝanĝas aplikaĵon, eĉ se la alia pli plaĉas al ili, ĉar iliaj kontaktoj restas tie, kie ili estas. Kaj ŝanĝi lingvon kostas ne minuton, sed jarojn.

Ben-Yehuda ne faris tion sola

La populara versio de la historio havas heroon: Ben-Yehuda, kiu parolas la hebrean hejme kaj kompilas la grandan vortaron. Benjamin Harshav diras ion alian en Language in Time of Revolution (1993, p. 180):

Ben-Yehuda was the first visible propagandist who launched the idea of the revival of Hebrew and started the momentum of creating new words in all areas of life. He had almost no social influence.

Ben-Yehuda estis la unua videbla propagandisto, kiu lanĉis la ideon revivigi la hebrean kaj ekigis la kreadon de novaj vortoj por ĉiuj kampoj de la vivo. Li havis preskaŭ nenian socian influon.

Laŭ Harshav, la ŝanĝon faris aliaj: «It was only the new line, the social cells of the Second Aliya, that actualized Hebrew speech in a social framework». Nur la nova linio, la sociaj ĉeloj de la Dua Alija, faris el la parolata hebrea la lingvon de grupo. La Dua Alija estis la ondo de judaj enmigrintoj, kiu oficiale komenciĝis fine de 1903. Pri la periodo inter 1881 kaj 1904 li skribas en p. 174: «perhaps only a few individuals actually turned it into their base language». Eble nur kelkaj individuoj vere faris ĝin sia ĉefa lingvo.

La Akademio de la Hebrea Lingvo rakontas la historion de sia antaŭulo, kaj ankaŭ tie aperas la instruistoj. En 1889 Ben-Yehuda kaj kelkaj kunuloj el Jerusalemo fondis la societon Safa Brura. El ĝi naskiĝis la Va’ad ha-Lashon, la Komitato de la Lingvo, kiu «disbanded in 1891», do dissolviĝis en 1891. En 1904 la sindikato de instruistoj revivigis ĝin. La sindikato «wanted to make Hebrew the language of instruction and common speech in schools»: ĝi volis, ke la hebrea fariĝu la lingvo de la lecionoj kaj de la konversacio en la lernejo. Por instrui, ĝi bezonis vortojn. La Encyclopaedia Judaica ne mencias la interrompon. Ĝi diras, ke Ben-Yehuda prezidis la komitaton ekde 1890 «until his death», ĝis sia morto.

La cirklo, kiun necesis rompi

La centra ideo de Harshav estas reta efiko, klarigita sen tiu vorto. Por ke lingvo vivu, li diras, ĝi devas esti samtempe la ĉefa lingvo de socio, de homoj kaj de tekstoj. Ĉiu el la tri bezonas la aliajn du (p. 175-176):

The connection between the three intertwined systems is circular. Hence the difficulty of the revival of the language was inherent in the need to break into the circle and establish its three interdependent areas almost at the same time.

La rilato inter la tri interplektitaj sistemoj estas cirkla. El tio venas la malfacilo revivigi la lingvon: necesis trarompi la cirklon kaj starigi la tri kampojn, kiuj dependas unu de la aliaj, preskaŭ samtempe.

Kelkajn liniojn antaŭe troviĝas la frazo, kiu plej koncernas nin: «without a living society in Hebrew, a Hebrew-speaking individual is nothing but a curiosity or a Don Quixote (or a “Ben-Yehuda”)». Sen vivanta socio en la hebrea, individuo, kiu parolas la hebrean, estas nenio pli ol kuriozaĵo aŭ Don Kiĥoto (aŭ «Ben-Yehuda»).

Laŭ Harshav (p. 174), la salto okazis en tri etapoj. Inter 1881 kaj 1904 oni instruis «la hebrean en la hebrea». Inter 1906 kaj 1913 aperis grupoj de laboristoj kaj de lernantoj, kiuj volis vivi en la hebrea, kaj la unuaj institucioj, kiuj funkciis en la hebrea: lernejoj kaj urbo. Ekde 1918, sub la Brita Mandato, aperis «a network of institutions encompassing all of Palestine», reto de institucioj, kiu kovris la tutan landon.

Lernejoj, instruistoj kaj striko

La momento, kiun oni kutime konsideras decida, estas la milito de la lingvoj. La Encyclopaedia Judaica priskribas ĝin kiel la «campaign waged during the winter of 1913/14 by the Hebrew Teachers’ Union in Ereẓ Israel against the Hilfsverein der deutschen Juden». Temis pri la kampanjo de la sindikato de hebreaj instruistoj kontraŭ la asocio de la germanaj judoj. Tiu asocio havis reton de lernejoj en Palestino. Ĝi ankaŭ preparis teknikan lernejon en Hajfo, la nunan Technion, kie ĝi volis instrui la sciencojn en la germana. La Centraj Cionismaj Arkivoj memorigas, ke el la multaj judaj lernejoj de la lando en tiuj jaroj «only in six were the studies conducted in Hebrew». Nur en ses oni instruis en la hebrea. Fine «teachers and students boycotted Ezrah [la Hilfsverein] institutions and founded competing schools». La instruistoj kaj la lernantoj bojkotis ĝiajn lernejojn kaj fondis aliajn. Ben-Zion Fischler rakontas en artikolo de 1990, ke «thousands of children and teachers left the schoolrooms to hold their lessons in the open air». Miloj da infanoj kaj instruistoj eliris el la klasĉambroj por instrui kaj lerni subĉiele. Laŭ la Arkivoj, la Hilfsverein fine cedis, kaj baldaŭ poste la mondmilito haltigis ĉion.

De la Mandato ĝis la Akademio

La Ligo de Nacioj konfidis Palestinon al Britio. La artikolo 22 de la Mandato de 1922 diris: «English, Arabic and Hebrew shall be the official languages of Palestine». La angla, la araba kaj la hebrea estos la oficialaj lingvoj de Palestino. Kvardek jarojn antaŭe la hebrea preskaŭ ne havis denaskajn parolantojn. Per la Mandato ĝi pasis de la konversacio al la administrado. Tiam ĝi estis lingvo de malplimulto: laŭ la brita censo de 1922 (tabelo XXI, p. 56), el la 757 182 loĝantoj nombritaj en Palestino, 657 560 kutime parolis la araban kaj 80 396 la hebrean.

En 1953 la parlamento de Israelo aprobis «the Law of the Supreme Institution for the Hebrew Language», kiu kreis la Akademion. La Akademio mem konfesas, ke ĝi aperis post la plenumita laboro: «By the time the Academy was established in 1953, Hebrew was already the accepted lingua franca of the Jews in Israel». La hebrea jam estis la akceptita komuna lingvo de la judoj en Israelo. Ekde 2018 la Fundamenta Leĝo pri la naciŝtato diras en sia artikolo 4, ke «Hebrew is the language of the State». La araba havas «a special status», specialan statuson. La sama artikolo aldonas, ke nenio en ĝi malfortigas «the status given to the Arabic language in practice, before this basic-law came into force», la statuson, kiun la araba praktike havis antaŭ ol la leĝo ekvalidis.

La ciferoj kaj iliaj etaj literoj

La demografo Roberto Bachi donas en la Encyclopaedia Judaica la serion, kiun oni kutime citas. Fine de la otomana epoko la hebrea «had succeeded in winning over some 34,000 (40% of the total Jewish population)». Ĝi do gajnis ĉirkaŭ 34 000 parolantojn, 40 % de la juda loĝantaro, ĉefe inter la junuloj de la novaj kolonioj kaj de Tel-Avivo. La cifero venas el la censo de 1916-18. La tabelo de la sama artikolo havas noton, kiun la teksto ne mencias: la 40 % validas ekster Jerusalemo. Inter la infanoj la proporcio estis 54 %, kaj Fischler aldonas, ke en Tel-Avivo kaj en la agrikulturaj kolonioj ĝi atingis 77 %.

En 1948, ankoraŭ laŭ Bachi, «511,000 persons, 75% of the total, used Hebrew as their only or principal language». Tio estas 75 % de la judoj, kiuj uzis la hebrean kiel sian solan aŭ ĉefan lingvon. La amasa enmigrado de la sekvaj jaroj malaltigis la proporcion. Poste, diras Bachi, ĝi «again largely increased», do denove multe kreskis.

Hodiaŭ la Centra Statistika Oficejo de Israelo donas ciferon, kiu ŝajnas kontraŭdiri ĉion. Laŭ la socia enketo de 2011, nur 49 % de la loĝantoj de 20 jaroj aŭ pli havas la hebrean kiel gepatran lingvon. Tio estas 60 % inter tiuj de 20 ĝis 44 jaroj kaj 18 % inter tiuj de 65 jaroj aŭ pli. 18 % havas la araban, kaj 15 % la rusan. Sed rigardu la naskiĝintojn en la iama Sovetunio: nur 48 % el ili parolas la hebrean hejme, tamen 93 % de tiuj, kiuj laboras, parolas ĝin en la laborejo.

La indonezia: la lingvo de preskaŭ neniu, por ĉiuj

La 28-an de oktobro 1928 la Dua Kongreso de la Indonezia Junularo kunvenis en Batavio (la nuna Ĝakarto) kaj aprobis la Sumpah Pemuda, la Ĵuron de la Junularo. James Sneddon transskribas la trian punkton en The Indonesian Language (2003, p. 101-102): «Kami putera dan puteri Indonesia menjunjung bahasa persatuan, Bahasa Indonesia». Ni, filoj kaj filinoj de Indonezio, tenas alte la lingvon de la unueco, la indonezian lingvon.

Ĝi ne estis la lingvo de la plimulto. La javan parolis «about 40 per cent of the overall population», ĉirkaŭ 40 % de la loĝantaro (p. 104). La malaja, la bazo de la indonezia, «was the native language of only about 5 per cent of the people of the Dutch East Indies in 1928» (p. 105): ĝi estis la gepatra lingvo de nur ĉirkaŭ 5 %. Sneddon refutas tre disvastigitan klarigon: «It is sometimes erroneously stated that Malay was chosen because it was ‘simple and easy to learn’» (p. 103). Foje oni erare diras, ke oni elektis ĝin, ĉar ĝi estis «simpla kaj facile lernebla». En la tuta arkipelago ĝi estis la lingvo de la komerco inter la popoloj kaj de la elementa lernejo. Ĉar ĝi havis tiel malmultajn denaskajn parolantojn, ĝi minacis neniun. La java, male, «would be seen as giving significant advantages to native speakers» (p. 104). Oni estus vidinta ĝin kiel avantaĝon por tiuj, kiuj parolis ĝin denaske.

La historiisto Benedict Anderson diris tion per komparo, kiu tuŝas nin de proksime, en artikolo de 1966, kiun Sneddon citas (p. 105). Kiel lingvo franka, la malaja «had ipso facto an almost statusless character, like Esperanto, and was tied to no particular regional social structure». Ĝuste pro tio ĝi havis preskaŭ senrangan karakteron, kiel Esperanto, kaj estis ligita al neniu regiona socia strukturo.

Oni ne troigu la gravecon de la ĵuro. La frazo, kiun oni hodiaŭ ripetas, «Kita berbahasa satu», ni havas unu solan lingvon, estas reverkaĵo de 1938. La delegitoj, «many of whom had only poor Malay», do multaj el kiuj malbone parolis la malajan, apenaŭ estus formulintaj ĝin (p. 102). La Konstitucio de 1945 faris ĝin la nacia lingvo en sia artikolo 36.

La rezulto havas du flankojn. La parto de la loĝantaro, kiu scipovis paroli la indonezian, kreskis de 41 % en 1971 al 62 % en 1980 kaj al 83 % en 1990 (Sneddon, tabelo 10.3). Sed nur 11,9 % havis ĝin kiel unuan lingvon en 1980, kaj 15,5 % en 1990 (tabelo 10.5). En la censo de 2010 ĝi estis la ĉiutaga hejma lingvo de 19,95 % de la loĝantoj de kvin jaroj aŭ pli, laŭ Ananta kaj aliaj (2016, p. 8). En 1990 jam pli ol kvar el kvin indonezianoj scipovis ĝin. En 2010 kvar el kvin ne parolis ĝin hejme.

La svahila: nacia lingvo ĝis la elementa lernejo

Tanzanio faris la svahilan sia nacia lingvo komence de la 1960-aj jaroj; la fontoj ne konsentas pri la preciza dato. Laŭ la lingvistino Malin Petzell (2012), sub la prezidanto Julius Nyerere Tanzanio «became the first country in Africa to make an African language the national one». Ĝi estis la unua lando en Afriko, kiu faris afrikan lingvon sia nacia lingvo. En 1967 oni kreis BAKITA, la Nacian Konsilion de la Svahila. Karsten Legère (2006) rakontas, ke ekde 1967 la svahila regis preskaŭ ĉion, kio rilatis al la gvidantoj kaj al la administrado.

Kaj tamen, skribas Petzell, «the medium of instruction at all levels above primary school is English». Super la elementa lernejo la instrulingvo estas la angla. Legère klarigas, ke en 1969 oni decidis enkonduki la svahilan en la mezlernejon, kaj ke en 1984 la registaro nuligis tiun decidon: «Lugha ya Kiingereza itaimarishwa katika ngazi zote za elimu», la angla estos fortigita en ĉiuj niveloj de la edukado. Li memorigas, ke en 2006 la svahila ankoraŭ ne estis laŭleĝe la oficiala lingvo de la lando.

La finna, la ĉeĥa kaj la irlanda

La eŭropaj kazoj de la 19-a jarcento montras alian levilon: la administradon. En Finnlando, Aleksandro la 2-a eldonis en 1863 reskripton. Laŭ ĝi, la finna devis esti «senast 1883 […] likaberättigad», do egalrajta kun la sveda plej malfrue en 1883, en ĉio, kio rekte koncernis la finnan loĝantaron. La plena egaleco venis en 1902. En Bohemio kaj Moravio, la lingvaj ordonoj de Stremayr (1880) egaligis la ĉeĥan kaj la germanan en la rilatoj kun la civitanoj. Tiuj de Badeni (1897) etendis la egalecon al la interna laboro de la administrado kaj devigis la oficistojn scii ambaŭ lingvojn. La opozicio de la germanaj politikistoj faligis la registaron, kaj en 1899 oni revenis al la antaŭa situacio.

La irlanda estas la plej konata kontraŭekzemplo. En la censo de 2022, 1 873 997 personoj diris, ke ili scipovas paroli ĝin. Nur 71 968 parolis ĝin ĉiutage ekster la eduka sistemo.

Fishman: la institucioj je dispono, ne supre

Joshua Fishman verkis Reversing Language Shift (1991), studon pri tio, kial la plimulto de la provoj revivigi lingvon malsukcesas. Li korektas la tro facilan legadon de ĉio ĉi-supra. Li faris prelegon en 1995, publikigitan en Stabilizing Indigenous Languages (1996). Tie li unue konfirmas, ke la hebrea estas la sola lingvo, kiun li konas, kiu «to have become fully societally revived from the written record». Ĝi do plene reviviĝis kiel lingvo de socio, ekirante nur de la skribitaj tekstoj (p. 167). Poste li diras, ke la institucioj ne fabrikas denaskajn parolantojn (p. 171):

We can organize for languages of school; we can organize for languages of church; we can organize for languages of government […]. Yet none of the foregoing result in informal, inter-generational mother-tongue transmission. All those thousands of years that Hebrew was transmitted through formal institutions did not help it to become a mother-tongue.

Ni povas organiziĝi por la lingvo de la lernejo, por tiu de la eklezio, por tiu de la registaro […]. Sed nenio el tio kondukas al neformala transdono de la gepatra lingvo de unu generacio al la sekva. La hebrea estis transdonata per formalaj institucioj dum miloj da jaroj, sed tio ne helpis ĝin fariĝi gepatra lingvo.

Laŭ Fishman, la ŝanĝon faris grupoj, kiuj rompis kun la socio, el kiu ili venis, kaj kreis novan. El tio venas lia formulo (p. 172): «Institutions, although important, should be on tap and not on top of a language». La institucioj, kvankam gravaj, devas esti je la dispono de la lingvo, ne super ĝi. La irlandanoj lernis tion malfrue, ĉar ili konfidis la lingvon «on the school and on the Minister of Finance», al la lernejo kaj al la financministro.

Kaj jen la novaĵo, kiu plej interesas nin: «it is possible for small groups of quite atypical individuals to re-arrange their lives individually and collectively exactly in this revolutionary way». Eblas, ke malgrandaj grupoj de sufiĉe netipaj homoj reorganizu sian vivon ĝuste laŭ tiu revolucia maniero. Ju pli malfortigita estas lingvo, des pli malgrandaj estas tiuj grupoj, ĉar «in language as in business, nothing succeeds like success». En lingvoj same kiel en negocoj, nenio sukcesas tiel bone kiel sukceso mem.

Zamenhof jam pensis pri retoj

Zamenhof pasigis kvin jarojn en Ĥibat-Cion («amo al Cion»), la antaŭulo de la cionismo, kaj forlasis ĝin en 1887, laŭ la studo de N. Z. Maimon. Ni rakontas tion en Zamenhof cionisto. En 1901 li publikigis rusan broŝuron pri la hilelismo. Laŭ la resumo de Korĵenkov (p. 38), unu el la kialoj, kiujn li donis tie, estis, ke la judoj ne havis vivantan komunan lingvon. La hebrea estis lingvo de antikveco kaj de religio, same fremda por judo kiel por iu ajn alia. La historio malpravigis lin, kaj tio estas la granda ironio, pri kiu parolas Berdichevsky.

Sed en la sama jaro Zamenhof klarigis, kial ankaŭ Esperanto neniam estus sekura. Li faris tion en letero al Abram Kofman de la 15-a (28-a) de majo 1901, kolektita en la Originala Verkaro (1929, p. 322-323). Korĵenkov citas ĝian centran parton laŭ la antologio Mi estas homo (p. 39-40 de sia biografio):

Se eĉ ĉiuj akademioj de la mondo akceptus Esperanton, se eĉ milionoj da personoj ĝin uzadus—nenio garantias, ke en la daŭro de unu jaro ĝi subite ne estos forĵetita kaj forgesita por eterne! […] Lingvo Internacia fortikiĝos por ĉiam nur en tia okazo, se ekzistos ia grupo da homoj, kiuj akceptus ĝin kiel sian lingvon familian, heredan. Cento da tiaj homoj estas por la ideo de lingvo neŭtrala multege pli grava ol milionoj da aliaj homoj.

Legata hodiaŭ, tio estas la ideo de Harshav kaj de Fishman, esprimita naŭdek jarojn antaŭ ili. Lingvon tenas viva ne la nombro de tiuj, kiuj konas ĝin, sed kerno, en kiu ĝi estas la vera lingvo. Zamenhof pensis, ke tiu kerno devas esti popolo, kaj dum kelka tempo li kredis, ke ĝi devas esti la juda popolo. La projekto de la hilelismo, poste nomita homaranismo, trovis malmultajn sekvantojn.

Nia legado

Tio, kio sekvas, estas nia opinio, ne fakto.

La hebrea montras, kiom granda estas la laboro. Por rompi kontraŭan retan efikon necesis lernejoj, sindikato de instruistoj preta striki, kolonioj, kie ĝi estis la lingvo de la laboro, enmigrintoj sen alia komuna lingvo, mandato, kiu oficialigis ĝin, kaj ekde 1948 ŝtato. Kaj tamen, en 1916-18, tridek kvin jarojn post la alveno de Ben-Yehuda, ĝin parolis 40 % de la judoj ekster Jerusalemo. La indonezia kaj la svahila montras, ke eĉ kun favora ŝtato lingvo povas esti tiu, kiun ĉiuj scias, sed ne tiu, kiun ĉiuj uzas.

Esperanto neniam havis eĉ unu el tiuj leviloj, kaj ne estas realisme atendi ilin. Prezenti ĝin kiel la lingvon, kiun iam ĉiuj lernos, signifas postuli de ĝi tion, kion la hebrea ne atingis sen ŝtato. Sed estas atingeble tio, kion Fishman priskribas kaj Zamenhof intuiciis: mikroretaj efikoj. Tio estas malgrandaj grupoj, kie Esperanto vere estas la utila lingvo por io konkreta. Ekzemple renkontiĝo, kie ĝi estas la sola komuna lingvo, babilgrupo kun homoj el dek landoj, ciklo de prelegoj, familio aŭ legoklubo. En ĉiu el tiuj grupoj, kiu lernas la lingvon, gajnas ion ekde la unua tago.

Ni aplikis tion al la scienco en Esperanto, kie funkcias la popularigado kaj ne la esplorado. Ni aplikis ĝin al la demando kial Esperanto tiom parolas pri si mem, kie la sama mekanismo decidas, kiuj enhavoj postvivas. Kaj ni aplikis ĝin al WhatsApp kaj Telegram, kie oni vidas la retan efikon en pura formo.

Fontoj

La hebrea

Harshav, Benjamin. Language in Time of Revolution. Berkeley: University of California Press, 1993. P. 152-180 en la legaĵo de la kurso de York University · paĝo de la eldonejo
Encyclopaedia Judaica (2-a eld., 2007). «Ben-Yehuda, Eliezer»; «Language War».
Bachi, Roberto. «Land of Israel: Population», Encyclopaedia Judaica, sekcio «Use of Languages and Literacy» kaj tabelo de la parolantoj de la hebrea.
Akademio de la Hebrea Lingvo. «Our History» kaj «Eliezer Ben-Yehuda», kopioj en Internet Archive.
Centraj Cionismaj Arkivoj. «The Language War».
Fischler, Ben-Zion. «Hebrew as a Binding Force». Ariel, 81, 1990, p. 84-89. Teksto en ERIC
Ligo de Nacioj. Mandato por Palestino, 24-a de julio 1922, artikolo 22.
Knesset. Fundamenta Leĝo: Israelo, naciŝtato de la juda popolo, 2018, artikolo 4.
Registaro de Palestino. J. B. Barron (red.), Report and General Abstracts of the Census of 1922. Jerusalemo, 1922, tabelo XXI, «Languages habitually spoken in Palestine», p. 56. Plena teksto · kopio en Wikimedia Commons
Centra Statistika Oficejo de Israelo. Gazetara komuniko 017/2013, 21-a de januaro 2013: datumoj de la socia enketo de 2011 pri la scipovo de la hebrea kaj la uzo de la lingvoj (en la hebrea).

La indonezia, la svahila, la finna, la ĉeĥa kaj la irlanda

Sneddon, James. The Indonesian Language: Its History and Role in Modern Society. Sydney: UNSW Press, 2003. Kopio en Internet Archive
Anderson, Benedict R. O’G. «The Languages of Indonesian Politics». Indonesia, 1, 1966, p. 89-116. Teksto en Cornell eCommons
Ananta, Aris; Utami, Dwi Retno Wilujeng Wahyu, kaj Purbowati, Ari. «Declining Dominance of an Ethnic Group in a Large Multi-ethnic Developing Country: The Case of the Javanese in Indonesia». Population Review, 55(1), 2016, p. 1-26. Plena teksto
Indonezio. Konstitucio de 1945, kun la amendoj de 1999-2002, artikolo 36 (neoficiala angla traduko).
Petzell, Malin. «The linguistic situation in Tanzania». Moderna språk, 2012:1, p. 136-144. Plena teksto
Legère, Karsten. «Formal and Informal Development of the Swahili Language: Focus on Tanzania». Selected Proceedings of the 36th Annual Conference on African Linguistics, Cascadilla, 2006, p. 176-184. Plena teksto
Uppslagsverket Finland. «Språklagstiftning».
CoJeCo. «jazyková nařízení».
Central Statistics Office (Irlando). Census of Population 2022 – Summary Results: Education and Irish Language.

Teorio kaj komparoj

Fishman, Joshua A. «Maintaining Languages: What Works? What Doesn’t?». En: Gina Cantoni (red.), Stabilizing Indigenous Languages. Flagstaff: Northern Arizona University, 1996, p. 165-175. Plena teksto
Katz, Michael L., kaj Shapiro, Carl. «Network Externalities, Competition, and Compatibility». The American Economic Review, 75(3), 1985, p. 424-440. JSTOR
Grin, François. L’enseignement des langues étrangères comme politique publique. Parizo: Haut Conseil de l’évaluation de l’école, 2005, sekcio 5.2, p. 57-58. Plena teksto
Tonkin, Humphrey. «Language Planning and Planned Languages: How Can Planned Languages Inform Language Planning?». INDECS, 13(2), 2015, p. 193-199. doi:10.7906/indecs.13.2.1 · biografia noto en la arkivoj de la Universitato de Pensilvanio
Berdichevsky, Norman. «Zamenhof and Esperanto». Ariel, 64, 1986, p. 58-71. Teksto en The Autodidact Project

Zamenhof

Maimon, N. Z. «La cionista periodo en la vivo de Zamenhof». Nica Literatura Revuo, 3/4, p. 126-137, kaj 3/5, p. 165-177. Unua parto kaj dua parto, kopioj en Internet Archive.
Zamenhof, L. L. Letero al Abram Kofman, 15-a (28-a) de majo 1901. En: Johannes Dietterle (red.), Originala Verkaro. Lepsiko: Ferdinand Hirt & Sohn, 1929, p. 322-323. Teksto en The Autodidact Project
Korĵenkov, Aleksander. Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto. Esperantic Studies Foundation, 2009 (mallongigita angla versio de Homarano), ĉapitroj XIII-XIV. Plena teksto

La tradukoj al Esperanto de la citaĵoj en la angla, franca, sveda, indonezia kaj svahila estas niaj.

Vidu ankaŭ

Legi en: