En Zamoro, la Esperanton de la tridekaj jaroj movis instruisto, Amado Hernández Pascual, kiu gvidis kursojn en la urbo kaj, somere, por la tagdungitoj de sia vilaĝo. Post la milita puĉo de julio 1936 li estis murdita, same kiel la tri junuloj, kiujn la historiisto Carlos Coca Durán kalkulas kune kun li inter la organizantoj kaj lernantoj de la lingvo en la urbo. Sub la frankismo, en Zamoro ne plu ekzistis grupo: ĝi estas la loko, kien la postmilita rekomenco ne atingis.
«Tercera lista de diplomas expedidos por el Instituto», Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 50, julio 1935, p. 9. Inter la elementaj diplomoj, la 238-a: «D. Amado Hernández (Zamora)».
La citaĵoj el hispanlingvaj fontoj estas nia traduko, krom kie la originalo estas citita.
La instruisto el Argujillo
Amado Hernández Pascual. Foto havigita de Álvaro Queipo Colomina kaj publikigita de Carlos Coca Durán (2019), fig. 1.
Amado Hernández Pascual naskiĝis la 18-an de majo 1906 en Argujillo, vilaĝo de la provinco Zamoro. Li estis instruisto kaj, laŭ Coca, la ĉefa disvastiganto de Esperanto en la urbo: li anoncis kursojn en la gazetaro ekde 1928, prelegis pri la lingvo la 28-an de oktobro 1932 kaj, ekde decembro de tiu jaro, gvidis kurson en la Normala Lernejo tri vesperojn semajne. La Hispana Instituto de Esperanto eldonis al li la elementan diplomon, numero 238, en 1935 (Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 50, p. 9). Li aktivis en la maldekstro: en 1932 li prezidis la Radio Comunista de Zamora.
Somere, en la vilaĝo, li donis senpagajn alfabetigajn kursojn, kaj instruis tie Esperanton al tiuj, kiuj volis. Multaj lernantoj estis tagdungitoj, kiuj neniam frekventis lernejon, kaj ili venis nokte, al lia hejmo, post la laboro. Sur muro de la domo, en la strato Empedrada, li pentris verdan kvinpintan stelon, la simbolon de Esperanto, kaj ŝildon: «Plaza del Esperanto». La falangistoj forviŝis ĝin baldaŭ post lia morto (Coca Durán, 2019, p. 271, surbaze de intervjuoj kun najbaroj kaj parencoj).
Kiel oni mortigis ilin
Fine de julio 1936 Amado Hernández estis arestita hejme kaj kondukita al la malliberejo de Toro. La nokton de la 12-a de aŭgusto falangistaj milicanoj eltiris lin el la malliberejo kun kvar aliaj kaptitoj, por supozata translokigo al la malliberejo de Zamoro; la oficiala pravigo de lia morto estis «intento de fuga». Kie restis la korpo, oni ne scias, kaj ekzistas du versioj pri kiel oni mortigis lin: tiu de la historiisto Cándido Ruiz, laŭ kiu li estis pafita kaj kaptita tiun saman nokton, kaj tiu de la familio, kiu rakontas, ke li fuĝis vundita, ke oni transdonis lin al la Guardia Civil kaj ke oni mortigis lin kelkajn tagojn poste apud Peleagonzalo (Coca Durán, 2019, p. 270). En 1937 liaj gepatroj ankoraŭ deklaris, ke la filo malaperis el la malliberejo de Toro «y no saben si lo han matado» (p. 271).
Antonio Pertejo Seseña (Zamoro, 1912), komunista gvidanto kaj, laŭ Coca, lernanto de Esperanto en la urbo, estis juĝita la 3-an de aŭgusto en la unua senproceda militkortumo de la provinco, akuzita pri redaktado de bulteno, kiu vokis rezisti la puĉon. Oni pafmortigis lin la 7-an de aŭgusto, je la kvara matene, en la kazerno Viriato, kune kun la socialisto Manuel Antón (Eduardo Martín González, Foro por la Memoria de Zamora, 2015).
Engracia del Río de la Vega (Aspariegos, 1908), studentino de instruistiko, vicprezidanto de la Popola Universitato de Zamoro —kiu, inter aliaj aferoj, okazigis prelegojn pri esperanto—, estis arestita en sia vilaĝo kaj enprizonigita la 26-an de julio. La 26-an de septembro la civila guberniestro nomumita de la ribelintoj ordonis transdoni ŝin, kun alia kaptitino, Graciliana Calvo Toledo, por supozata translokigo al la malliberejo de Bermillo de Sayago, «el eufemismo habitual en Zamora para la ejecución extrajudicial de presos gubernativos». Oni mortigis ilin kaj la 27-an de septembro enterigis ilin en amastombo de la tombejo de Zamoro. Laŭ Martín González, estis la unua fojo, ke la viktimoj de unu el tiuj elirigoj estis du virinoj. Martín González registras, surbaze de buŝa atesto, ke inter la aresto kaj la eniro en la malliberejon ŝi suferis seksajn misuzojn (Nuestra Historia 18, 2024, p. 230-232).
Esperanto Luis Martín, ŝoforo kaj membro de la Radio Comunista, estis murdita la 2-an de aŭgusto (Martín González, 2024, p. 231). Li estis unu el la sep fratoj de la familio konata kiel la Flechas: kvin mortis tiun aŭguston. Kie kaj kiel oni mortigis lin, la fontoj ne diras.
Kion diras la fontoj, kaj kion ne
Ke ili estis esperantistoj, la fontoj diras kun malsamaj gradoj de certeco. Pri Amado Hernández ekzistas samtempaj dokumentoj: la diplomo de 1935, la kursanoncoj, la gazetaro. Pri Pertejo kaj Engracia del Río, Coca skribas, ke ili studis Esperanton, surbaze de intervjuo farita en 2004 kun Margarita Pertejo, fratino de Antonio. Kaj pri Esperanto Luis li diras nur, ke «alguna relación pudo tener con el idioma»: la nomo ne sufiĉas por fari el li esperantiston.
Nek oni mortigis ilin pro Esperanto. Ili estis maldekstruloj, kelkaj gvidantoj, en provinco, kie la subpremo de la somero kaj aŭtuno de 1936 estis tuja; Esperanto kunigis ilin inter si, sed neniu fonto diras, ke ĝi estis la kaŭzo. Coca resumas tion jene: «Los cuatro jóvenes organizadores (Amado Hernández, Engracia del Río, Antonio Pertejo y Esperanto Luis) fueron asesinados por los voluntarios y autoridades golpistas. Y las asociaciones promotoras del esperanto en la ciudad serían prohibidas» (Coca Durán, 2024, p. 301). Kaj poste: «Las únicas noticias que hubo del esperanto en Zamora, durante la etapa franquista, fueron las breves crónicas sobre los congresos de la Federación Española y anécdotas que salieron en la prensa local» (p. 302).
Kiel la movado revenis en la resto de Hispanio ekde 1947, kaj kie ĝi ne revenis, ni rakontas en Kiel Esperanto revenis post la milito; kial la branĉo, kiu postvivis, estis la katolika, en Kial estis tiom da katolikoj en la postmilita hispana esperantismo?
Fontoj. Carlos Coca Durán, «La labor educativa de Amado Hernández Pascual: Universidad Popular, Esperanto y difusión cultural en Zamora y Argujillo durante los años 30», Anuario del Instituto de Estudios Zamoranos Florián de Ocampo 34 (2019), p. 251-276, kiu pri la morto de Amado Hernández citas Cándido Ruiz (Studia Zamorensia 3, 1996) kaj John Palmer (2010); kaj «El Esperanto en Zamora. La lengua auxiliar de la utopía», sama 39 (2024), p. 287-308. Eduardo Martín González, «Engracia del Río de la Vega (1908-1936)», Nuestra Historia 18 (2024), p. 225-234, kaj «Antonio Pertejo Seseña (Zamora, 1912-1936)», Foro por la Memoria de Zamora (2015). Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 50, julio 1935, p. 9.
Legi en: