La 30-an de septembro 1939, kiam la urbo jam kapitulacis kaj la germanaj unuoj jam estis interne, la pola publika radio legis sian lastan komunikon el Varsovio. Ĝi daŭris 54 sekundojn, ĝi konserviĝis, kaj ĝi estas tio, kio restas el la voĉo de urbo eniranta ses jarojn da okupacio.
La lasta komuniko de Polskie Radio, legita de Józef Małgorzewski la 30-an de septembro 1939 (54 sekundoj). Kopio de la sonregistraĵo konservata en la arkivo de Polskie Radio.
La komuniko
Jen la vortoj, kiuj aŭdiĝas, en la pola:
Halo, halo. Czy nas słyszycie? To nasz ostatni komunikat. Dziś oddziały niemieckie wkroczyły do Warszawy. Braterskie pozdrowienia przesyłamy żołnierzom walczącym na Helu i wszystkim walczącym, gdziekolwiek się jeszcze znajdują. Jeszcze Polska nie zginęła! Niech żyje Polska!
Kaj jen la traduko:
Halo, halo. Ĉu vi aŭdas nin? Jen nia lasta komuniko. Hodiaŭ germanaj unuoj eniris Varsovion. Fratan saluton ni sendas al la soldatoj batalantaj sur Hel kaj al ĉiuj batalantaj, kie ajn ili ankoraŭ troviĝas. Ankoraŭ Pollando ne pereis! Vivu Pollando!
Tri precizigoj pri la teksto.
«Ankoraŭ Pollando ne pereis» ne estas improvizita frazo: ĝi estas la unua verso de la pola nacia himno, la Mazurko de Dąbrowski. Polskie Radio rakontas, ke post la komuniko ankoraŭ sonis la himno kaj la Warszawianka. En la registraĵo la vortoj okupas la unuajn dudek tri sekundojn kaj la cetero estas muziko.
Hel estas la balta duoninsulo kie troviĝis la ĉefa bazo de la pola militŝiparo. Ĝia garnizono rezistis de la 1-a de septembro ĝis la 2-a de oktobro 1939 kaj estis la lasta pozicio de la marbordo kiu kapitulacis: kiam oni legis la komunikon, ĝi ankoraŭ tenis sin.
La komunikon oni legis en tri lingvoj: pole la anoncisto Józef Małgorzewski, angle Jeremi Przybora kaj france Maria Stpiczyńska. El la tri versioj, tiu kiu atingis nin estas la pola.
Indas averti pri unu varianto. Polskie Radio transskribas «Dziś wojska niemieckie wkroczyły do Warszawy» —«germanaj trupoj»—, dum en la registraĵo kaj en la artikolo pri Małgorzewski en la pola Vikipedio legeblas «oddziały niemieckie», «germanaj unuoj». La diferenco ne ŝanĝas la sencon, sed elekti unu el la du silente estus malbela.
Józef Małgorzewski, la anoncisto kiu legis la komunikon. La fotografio estas multe pli malfrua —inter 1958 kaj 1967, kiam li jam laboris en la postmilita radio—, sed ĝi estas la sola libera bildo pri li. Nacia Cifereca Arkivo de Pollando (NAC), publika havaĵo.
Kio okazis dum tiuj semajnoj
Germanio invadis Pollandon la 1-an de septembro. Varsovio rezistis la tutan monaton. La 25-an de septembro ĝi suferis la plej fortan bombardadon de la tuta kampanjo —la tago kiun la urbo memoras kiel la «sangan lundon»—, per proksimume 430 aviadiloj kaj centoj da tunoj da bomboj, kaj la 28-an de septembro oni subskribis la kapitulacon je la 13.15, en iama fabriko de Škoda en la kvartalo Rakowiec.
La radio daŭrigis la elsendadon dum la sieĝo eĉ post kiam la bombardado de la elektrocentralo silentigis la stacion de la Mokotow-a Forto: oni transiris al kurtondoj kaj ne eksilentis ĝis la 27-a de septembro. La 30-an de septembro, en la sidejo de Polskie Radio ĉe la strato Zielna, oni denove funkciigis kurtondan aparaton dum kelkaj minutoj, nur por adiaŭi la aŭskultantojn.
La polaj trupoj ekforlasis la urbon en la nokto de la 29-a; la unuaj germanaj unuoj eniris jam tiun saman posttagmezon, kaj la 1-an de oktobro la germanoj okupis la tutan Varsovion. Tial la komuniko diras «hodiaŭ»: kiam oni ĝin legis, la okupacio estis duonvoje.
La sieĝo daŭris preskaŭ tri semajnojn. La pola armeo havis inter 5.000 kaj 6.000 mortintojn kaj 16.000 vunditojn, kaj demetis la armilojn 5.031 oficiroj kaj 97.425 suboficiroj kaj soldatoj. Inter la civila loĝantaro, la plej singardaj kalkuloj parolas pri 10.000 mortintoj kaj 50.000 vunditoj, kaj pluraj historiistoj altigas la nombron de mortintoj ĝis 25.000. Inter 10 % kaj 25 % de la konstruaĵoj de la urbo estis detruitaj aŭ damaĝitaj.
Konstruaĵoj de la Universitato de Varsovio detruitaj dum la germana sieĝo de septembro 1939. Fotografio el la aŭtuno de 1939, nekonata aŭtoro, publika havaĵo.
La Zamenhofoj, en la okupata urbo
En Varsovio loĝis la familio de Zamenhof, la okulkuracisto kiu tie publikigis, en 1887, la unuan lernolibron de Esperanto —kvankam la ideo venis al li el Bjalistoko.
Pri tio, kio okazis al ili tiun septembron, nia bulteno Valencia Luno raportis en la numero de decembro 1983:
Komencante la dua mondmilito, en septembro 1939 germana bombo trafis la hejmon de Zamenhofoj kaj detruis la dokumentojn pri esperanto.
— Valencia Luno n-ro 8, decembro 1983 (ekzemplero).
La arkivo perdiĝis antaŭ la homoj. La 1-an de oktobro 1939 —la tagon post la komuniko, la tagon kiam kompletiĝis la okupacio de la urbo— la germanoj arestis Adam Zamenhof en la sama juda hospitalo kiun li direktis. Li estis mortpafita en Palmiry komence de 1940. Liaj fratinoj Zofia kaj Lidia mortis en Treblinka en 1942. Neniu el la tri gefiloj de Zamenhof atingis la finon de la milito.
La radio de Varsovio denove parolis
Ĝi silentis preskaŭ kvin jarojn. La 8-an de aŭgusto 1944, meze de la insurekcio, la kaŝa stacio de Armia Krajowa —la pola rezistado— Błyskawica ekelsendis el la centro de Varsovio, ŝanĝante lokon laŭ kiel la bataloj proksimiĝis. Ĝia signalo estis la melodio de la Warszawianka, la sama kiu sonis post la lasta komuniko de 1939. Ĝi elsendis ĝis la 4-a de oktobro 1944, kaj tiam oni ĝin detruis. Polskie Radio rekomencis sian agadon la 11-an de aŭgusto 1944 el Lublino kaj, en februaro 1945, jam denove elsendis el Varsovio.
En 1959 Polskie Radio ekelsendis en Esperanto el la studioj de Varsovio, kaj tion ĝi faris dum pli ol kvindek jaroj. Ĉi tie oni aŭdis ĝin: la listo de stacioj kiun la Valencia Luno de februaro 1984 publikigis por la aŭskultantoj de Valencio enhavas «22,30 – 22,55 Varsovio, 7285 kHz» (ekzemplero). La kurtondaj elsendoj finiĝis en 2007, kaj la podkasto kiu ilin anstataŭis, la 31-an de januaro 2011; nun la kontinuecon tenas teamo de volontuloj, Pola Retradio.
Ses jaroj
Tio, kio komenciĝis tiun 30-an de septembro, estis preskaŭ ses jaroj da okupacio, persekutado, deportadoj kaj detruo, kun milionoj da viktimoj.
Kvindek kvar sekundoj por reveni al loko, kien oni neniam devus esti veninta, kaj kien oni ne devus reveni.
Fonto de la registraĵo: arkivo de Polskie Radio, publikigita ene de la artikolo «Wypełnić misję». Wspomnienia radiowców o wrześniu 1939. Ni konservas kopion ĉi tie ĉar arkiva materialo publikigita rete kutimas malaperi kun la jaroj; la kredito kaj la ligilo al la originalo restas.
Legi en: