Esperanto kapablas esprimi ajnan sciencon. Tamen esploristo ne havas kialon publikigi en ĝi siajn rezultojn. Hodiaŭ preskaŭ ĉiu esploro estas publikigata en la angla. Ĉirkaŭ 97 % de la naturscienc-artikoloj, kiujn indeksas la Web of Science, estas en la angla. Eĉ la norvegoj publikigas en la angla 84,5 % de siaj artikoloj pri sociaj kaj homaj sciencoj. Ene de la movado tio jam estis dirita en 1982. La brita biologo C. J. O. Harrison skribis tiam en Scienca Revuo, ke esperantistoj dediĉu sin al la resumoj de la artikoloj, ne al la verkado de la artikoloj mem en Esperanto. La revuo aperadis ekde 1949, sed ĝi ĉesis aperi. Laŭ la asocio, kiu eldonis ĝin, «kaj la legantaro kaj la aŭtoraro draste ŝrumpis». Kio ja funkcias, kaj funkcias jam de jardekoj, estas la popularigo: klarigi sciencon en Esperanto al tiuj, kiuj volas aŭskulti.
Valencia Luno n-ro 11 (junio 1984), p. 4: «Esperanto ne taŭgas por la scienco», de F. Navarro. La titolo estas la antaŭjuĝo, kiun la artikolo volas malkonstrui.
Kial la esploro iras al la angla
Esploristo publikigas por esti legata de tiuj, kiuj laboras pri la sama temo. Tiuj legantoj loĝas tra la tuta mondo, kaj ili legas en la angla. Weishu Liu mezuris tion en la Web of Science, la referenca datumbazo de sciencaj revuoj. En la jardeko antaŭ 2017, «around 97% of the papers in SCIE, 95% of the papers in SSCI, and 73% of the papers in A&HCI» estis en la angla. Tio estas 97 % en la natursciencoj, 95 % en la sociaj sciencoj kaj 73 % en la artoj kaj homaj sciencoj.
Tio ne estas datumo pri Esperanto, nek eĉ pri la malgrandaj lingvoj. Studo ekzamenis 164.218 artikolojn pri sociaj kaj homaj sciencoj, publikigitajn inter 2013 kaj 2015 en ok eŭropaj landoj. Laŭ ĝi, Norvegio publikigis 84,5 % en la angla kaj 13,1 % en la norvega, kaj la parto de la angla kreskas en ĉiuj studitaj landoj. Pluraj naciaj fizikaj revuoj kunfandiĝis en la European Physical Journal, kiu publikigas nur en la angla. Ili estis la revuoj de Hungario, Hispanio, Italio kaj Francio: Acta Physica Hungarica, Anales de Física, Il Nuovo Cimento kaj Journal de Physique.
Ne ĉiam estis tiel. Scientific American recenzis la libron Scientific Babel de Michael Gordin. Laŭ la recenzo, inter 1880 kaj 1910 «roughly equal numbers of publications appeared in German, French and English». Tio estas, preskaŭ tiom da publikaĵoj aperis en la germana kiom en la franca aŭ en la angla. Gordin rakontas, kiel la scienco pasis de tri lingvoj al unu. Li dediĉas du ĉapitrojn al la tiamaj projektoj de internacia lingvo, Esperanto kaj Ido. Ili interesis eminentajn sciencistojn, ekzemple la kemiiston Wilhelm Ostwald. Ĝuste tiun trilingvan mondon la esperantismo havis antaŭ si, kiam ĝi pensis, ke la scienco bezonas komunan lingvon. La scienco ja bezonis komunan lingvon, kaj ĝi trovis ĝin, sed tiu lingvo ne estis Esperanto.
Kion diris nia bulteno en 1984
En junio 1984, Valencia Luno publikigis artikolon titolitan «Esperanto ne taŭgas por la scienco». Valencia Luno estas la bulteno de nia grupo. La titolo trompas: ĝi estas la antaŭjuĝo, kiun la aŭtoro volas malkonstrui. La artikolon subskribas «F. Navarro». La aŭtoro parolas pri siaj dek naŭ genepoj kaj pri siaj esperantaj lernantinoj. Laŭ tiuj detaloj, temas pri Félix Navarro Clemente, instruisto de la grupo.
Li rakontas, ke mezlerneja instruisto diris al lia nepo, ke Esperanto «nur taŭgas por interŝanĝi “salutajn vortojn” kaj nenion valoras por la sciencistoj». Navarro donis al la instruisto ekzemplerojn de Scienca Revuo kaj de aliaj publikaĵoj. Fine la instruisto diris antaŭ la klaso: «Mi ne povas ne rekoni mian antaŭjuĝon». La ĉefa argumento de la artikolo estis la bezono de komuna lingvo:
Multaj sciencaj esploroj estas nekonataj pro manko de komuna lingvo, precipe de scienculoj apartenantaj al malgrandaj ŝtatoj.
La diagnozo estis ĝusta. Navarro fermis la artikolon per du asertoj. Laŭ la unua, japanaj sciencistoj promesis publikigi almenaŭ unu tezon en Esperanto. Laŭ la dua, dudek ĉinaj sciencistoj volis adopti Esperanton kiel lingvon de la scienco. La artikolo ne donas fonton por iu ajn el ili. Kvardek jarojn poste, la problemo, kiun li priskribis, la manko de komuna lingvo, grandparte solviĝis, sed alimaniere ol li esperis: la sciencistoj de la malgrandaj ŝtatoj publikigas en la angla.
La debato pri la resumoj, en 1982
Ene de la movado, la plej klarvida diskuto aperis en Scienca Revuo, la revuo de ISAE, la esperantista scienca asocio. En la numero 4 de 1982, la brita biologo C. J. O. Harrison publikigis «Esperanto kaj sciencaj resumoj» (kopio). Lia deirpunkto estas la sama kiel tiu de ĉi tiu artikolo:
Sciencisto devas komuniki ideojn al kiel eble plej multaj homoj, do li preferas ne uzi lingvon de malplimulto.
El tio li tiris konkretan proponon:
Esperantistoj devus profiti el la bezono de la resumoj kaj koncentri sian laboron al la ŝanco prezentita, prefere ol verki originalajn artikolojn en Esperanto.
Li havis kialojn por tiel pensi. En la sama jaro, Otto Haszpra publikigis prelegon pri la stato de Esperanto en la sciencoj. Ĝi aperis en la Internacia Pedagogia Revuo, la revuo de la internacia asocio de esperantistaj instruistoj. Haszpra jam skribis, ke «jam multajn ekzemplojn oni povus citi pri la aplikado de Esperanto kiel resumlingvon en fakaj periodaĵoj». Li ankaŭ agnoskis la limon: «ni ne povas paroli pri alte evoluinta unueca Esperanta faklingvo, kaj same la scienca literaturo kaj la nombro de scienco-celaj konferencoj estas malgranda».
Harrison ne konvinkis ĉiujn. Sur la sama paĝo la redakcio aldonis noton, subskribitan de J. Kavka, kiu malkonsentis. Laŭ li, resumoj solaj ne donas okazon krei la terminaron, kiun scienca lingvo bezonas. En la sama numero, Bernard Golden respondis per la artikolo «La malbeno de Babelo en sciencaj publikigaĵoj». Li skribis, ke «resumo de scienca artikolo ofte valoras nenion. Por serioza scienca laboro […] oni bezonas la viandon, ne la sukon aŭ la aromon».
Ambaŭ flankoj parte pravis, kaj neniu venkis. La esploristoj ne amase verkis resumojn en Esperanto, kaj ili ankaŭ ne publikigis artikolojn en ĝi.
Kio okazis al Scienca Revuo kaj al AIS
ISAE estis fondita en 1906. Ĝia revuo, Scienca Revuo, aperadis ekde 1949 kiel daŭrigo de alia revuo, fondita en 1904. Hodiaŭ ĝi ne plu aperas. La oficiala arkivo konservas preskaŭ ĉiujn ĝiajn artikolojn de 1949 ĝis 2015 kaj klarigas, kial ĝi ĉesis:
Bedaŭrinde tiu laboro fariĝis pli kaj pli malfacila, ĉar kaj la legantaro kaj la aŭtoraro draste ŝrumpis. Tial nuntempe la revuo ne plu aperadas.
La alia granda provo estis AIS, la Akademio Internacia de la Sciencoj. Helmar Frank lanĉis ĝin en la Respubliko San-Marino ekde 1983. Ĝi okazigas kursojn kaj donas proprajn titolojn de bakalaŭro, magistro kaj doktoro. Ĝia sola laborlingvo estas la «Internacia Lingvo». Tamen, kiel memorigas UEA mem, «AIS ne estas oficiale agnoskita de registaroj». Ekde 2020 ĝia jura sidejo estas en Germanio. Ĝiaj publikigitaj aktoj kolektas la prelegojn de ĝiaj studsesioj. Ni ne trovis ian revuon de AIS kun samrangula recenzado. Jam en 1985, Bernard Golden konstatis, ke malgraŭ la propagando la akademio «ankoraŭ estas nur surpapera afero» (Internacia Pedagogia Revuo 1985/3). AIS daŭre aktivas hodiaŭ. En 2026 ĝi agnoskis kiel propran sesion la prelegojn de la Kongresa Universitato de la Universala Kongreso en Graz.
Kion diras la libroj
En la libro-katalogo de UEA, scienco kaj tekniko konsistigas 3,5 % de la titoloj. En la serio, kiun Aleksander Korĵenkov prizorgas ekde 1991, ili konsistigas 5,4 %. Tio ŝajnas tre malmulte, sed necesas kompari ĝin kun io. Prenu la oficialan statistikon de la hispana ISBN. Laŭ ĝi, la libroj «científicos y técnicos» konsistigis 6,0 % de la paperaj eldonoj en 2025. Esperanto do ne estas tiom malproksima.
La kialo estas, ke la esploro ne cirkulas ĉefe en libroj. En la eksperimentaj sciencoj ĝi vivas en revuaj artikoloj, kaj en informadiko ankaŭ en kongresaj aktoj; nur en la homaj sciencoj kaj en parto de la sociaj sciencoj la monografio konservas grandan pezon. Kalkuli librojn do ne montras, ĉu lingvo faras sciencon. Ĉe la revuoj, la mapo estas tiu, kiun ni vidis supre. La angla servas por la esploro. La naciaj lingvoj servas, ĉiam pli, por la popularigo kaj por la instruado.
Kio ja funkcias: klarigi la sciencon
La Internacia Kongresa Universitato, IKU, okazigas universitatnivelajn prelegojn dum ĉiu Universala Kongreso de Esperanto; tiu de la kongreso en Graz, en 2026, estis la 79-a sesio. Laŭ ĝia regularo, ĝia celo estas «popularigi ĉiujn sciencajn kaj artajn branĉojn». La tekstoj legeblas rete ekde 1998.
La alia granda korpuso de popularigo en la lingvo estas la Vikipedio en Esperanto. Je la 3-a de oktobro 2026 ĝi havis 389.490 artikolojn. Ĝi ne enhavas originalan esploron. Same ne enhavas tian esploron la katalunlingva Vikipedio, kaj neniu konkludas el tio, ke la kataluna ne taŭgas por la scienco.
Nia interpreto
Kio sekvas estas nia opinio, ne datumo.
La demando «ĉu oni povas fari sciencon en Esperanto?» havas respondon jam de longe: jes. La grava demando estas alia: kiu bezonas legi tion en Esperanto? Prenu artikolon pri distribuitaj datumbazoj aŭ pri klinika provo. La respondo estas preskaŭ neniu, ĉar ĝiaj naturaj legantoj troviĝas ekster Esperanto kaj legas en la angla. Peti esploriston publikigi en Esperanto signifas peti, ke li rezignu pri legantoj. Tio ne havas sencon.
La laŭlitera propono de Harrison, fari Esperanton la lingvo de la sciencaj resumoj, ne enradikiĝis, kaj hodiaŭ la resumoj, kiujn kolektas la internaciaj datumbazoj, jam estas en la angla. Sed malantaŭ ĝi estis intuicio, kiu daŭre validas kaj kiun IKU praktikas jam de jardekoj: utiligi tion, kion scias la esperantistoj, por cirkuligi sciencon ene de la komunumo. Kiu scias ion, tiu klarigu ĝin en Esperanto al tiuj, kiuj volas aŭskulti. Kuracisto, informadikistino aŭ historiisto povas publikigi en la angla. Krome ili povas esti kuracisto, informadikistino aŭ historiisto en Esperanto. Ili povas fari duonhoran retan prelegon por homoj el dek landoj, verki kvinminutan resumon de sia lasta laboro aŭ respondi demandojn. Por tio ne necesas revuo nek redakcia komitato, kaj ne necesas konkuri kun la monda scienca sistemo. Sufiĉas dudek homoj, kiuj volonte aŭskultas.
Unu afero estas, ke Esperanto povas esprimi ajnan sciencon; alia, ke ĝi havu funkcion en la profesia komunikado inter sciencistoj. La unua estas vaste pruvita; la dua ne firmiĝis, kaj ne necesas, ke ĝi firmiĝu, por ke la unua valoru la penon.
Restas ankaŭ laboro, kiun neniu alia faros por ni: konservi tion, kio jam estas skribita, kaj igi ĝin serĉebla. Sesdek ses jaroj da Scienca Revuo estas legeblaj rete, ĉar iu decidis ciferecigi ilin. Tio ja estas scienca heredaĵo en Esperanto, kaj se la esperanta komunumo ne konservos ĝin, verŝajne neniu konservos ĝin: la historio de malgranda komunumo, kiu provis paroli pri ĉio.
Fontoj
Niaj (dokumentoj)
- F. Navarro. «Esperanto ne taŭgas por la scienco». Valencia Luno n-ro 11, junio 1984, p. 4-5. Teksto kaj bildoj · faksimilo ĉe Internet Archive
- Otto Haszpra. «La stato kaj la tendencoj de la aplikado de Esperanto en la sciencoj kaj fakoj en majo 1981». Internacia Pedagogia Revuo 1982/1, p. 6-14. PDF · indekso
- Bernard Golden. «Kion bezonas la sciencistoj: la lingvon “Esperanto” aŭ la kodon “Internacia Lingvo”?». Internacia Pedagogia Revuo 1985/3, p. 72-74. PDF · indekso
Scienca Revuo kaj la organizoj
- C. J. O. Harrison. «Esperanto kaj sciencaj resumoj», kun la redakcia noto de J. Kavka. Scienca Revuo vol. 33 (1982), n-ro 4 (142), p. 119-120. Arkivo de Scienca Revuo · kopio
- Bernard Golden. «La malbeno de Babelo en sciencaj publikigaĵoj». Scienca Revuo vol. 33 (1982), n-ro 4 (142), p. 121-123. Arkivo de Scienca Revuo
- Arkivo de Scienca Revuo. scienca-revuo.info, kun la noto pri la fino de la revuo.
- Estraro de ISAE. Noto en La Ondo de Esperanto, 27-an de aprilo 2014 (fondiĝo en 1906, revuo ekde 1949).
- UEA. Listo de fakaj asocioj · «AIS» · regularo de IKU · libroj de IKU
- AIS San-Marino. Oftaj demandoj · novaĵoj
Esploro kaj statistiko
- Liu, Weishu. «The changing role of non-English papers in scholarly communication: Evidence from Web of Science’s three journal citation indexes». Learned Publishing, 30(2), 2017, p. 115-123. doi:10.1002/leap.1089
- Kulczycki, Emanuel, kaj aliaj. «Multilingual publishing in the social sciences and humanities: A seven-country European study». Journal of the Association for Information Science and Technology, 71(11), 2020. Plena teksto
- Sivertsen, Gunnar. «Balanced multilingualism in science». BiD, 40, 2018. Plena teksto
- Gordin, Michael D. Scientific Babel: How Science Was Done Before and After Global English. University of Chicago Press, 2015. Paĝo de la eldonejo · recenzo en Scientific American
- Ministerio de Kulturo de Hispanio. Estadística de la Edición Española de Libros con ISBN, tabelo 14.2 (datumoj de 2025).
- Vikipedio. Statistikoj, konsultitaj la 3-an de oktobro 2026.
La esperantaj klarigoj de la anglaj citaĵoj estas niaj.
Vidu ankaŭ
Legi en: