Fine de la sesdekaj jaroj oni instruis Esperanton en la Universitato de Ĉilio. La kursoj, laŭ la historio publikigita de la ĉilia asocio mem, «perduró hasta septiembre de 1973»: la monato de la milita puĉo, kiu faligis Salvador Allende kaj okupis la universitatojn. La profesoro, kiu ilin gvidis, Daniel Enrique Zanelli Chávez, aperas kun la numero 26921 en la oficiala listo de viktimoj de politika mallibereco kaj torturo de la Komisiono Valech. Kaj kvar jarojn poste, ankoraŭ sub la diktaturo, estis ĝuste li, kiu redaktis kaj eldonis la bultenon de la refondita asocio.
Nenie estas atestite, ke Esperanto estis malpermesita aŭ persekutata en Ĉilio, kaj ĉi tiu artikolo tion ne asertas. Kion ĝi dokumentas estas alia afero: kiel perforta politika rompo atingas ankaŭ tre malgrandan kulturan komunumon.
Al tio ni aldonas du aferojn devenantajn el nia arkivo. La unua, ke la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio raportis pri la ĉilia asocio meze de la diktaturo, kun nomoj kaj postenoj. La dua, ke la rakonto, kiun la ĉilia asocio faras pri si mem — sesdek sep jaroj da silento inter 1910 kaj 1977 — ne tenas: la Boletín dokumentas esperantistan agadon en Ĉilio en 1950, en 1951 kaj en 1955.
Kiu gvidis la kursojn, kaj kie
La du versioj publikigitaj de la ĉilia asocio ne plene kongruas pri la loko. La historio de 2007 lokas ilin «en la Facultad de Letras de la Universidad de Chile –actualmente Universidad Metropolitana de las Ciencia de la Educación–» kaj citas, el tiu grupo, Alfonso Barahona, Iván Mättig, Daniel Zanelli kaj David Alvéstegui. La rakonto troviĝanta hodiaŭ en ilia retejo parolas pri la Pedagogia Instituto, kaj pri la reekigo de 1977 ĝi diras, ke tie «estudiantes del idioma del Pedagógico de la Universidad de Chile, se volvieron a encontrar con su profesor Daniel Zanelli».
El ambaŭ versioj rezultas la sama afero: Zanelli estis la profesoro, kaj liaj lernantoj rekunvenis kun li kvar jarojn poste. Apud ili, la sama teksto nomas Ambrosio Rabanales, Iván Mättig, David Alvéstegui kaj «algunos alumnos de la Escuela de Ciegos».
La okupita universitato
Kio okazis al la ĉilia universitato ekde la 11-a de septembro 1973 estas bone dokumentita kaj ne dependas de esperantistaj fontoj. Memoria Chilena, projekto de la Nacia Biblioteko de Ĉilio, priskribas la universitatan kontraŭreformon: anstataŭigo de la rektoroj per nomumitaj militaj aŭtoritatoj, malobservoj de la homaj rajtoj kontraŭ membroj de la universitata komunumo, disigo de la studentaj federacioj, malpermeso de la politika agado kaj modifo de la studplanoj. En la Universitato de Ĉilio okazis krome ampleksa epurado de la instruistaro.
Neniu dokumento diras, ke iu ordonis nuligi tiujn kursojn ĉar ili estis pri Esperanto. Kion ni havas estas datkoincido, kiun la ĉilia asocio mem markas — «perduró hasta septiembre de 1973» — ene de multe pli larĝa rompo, kiu trafis la tutan universitaton.
Daniel Zanelli, en la listo Valech
Ĉi tie ja estas dokumento, kaj ĝi ne devenas de la Esperanto-movado. En la listo de personoj agnoskitaj de la Nacia Komisiono pri Politika Mallibereco kaj Torturo, publikigita de la Nacia Instituto pri Homaj Rajtoj de Ĉilio, oni legas:
- Zanelli Chavez, Daniel Enrique
José Antonio Vergara, kiu estis prezidanto de la Ĉilia Esperanto-Asocio, priskribas lin en 2016 kiel «el destacado profesor universitario de física (exonerado por la dictadura) don Daniel Zanelli, padre del conocido científico chileno Jorge Zanelli, del CECs (Valdivia)», kaj rakontas, ke ambaŭ kunvojaĝis al la Universala Kongreso de Esperanto en Havano en 1990 (Esperanto Noticias, januaro-februaro 2016).
Ke li estus reprezaliita pro esperantisteco, neniu fonto diras, kaj ne estas kialo tion supozi. Kion la kazo dokumentas estas la interkruciĝo de du historioj: tiu de la ĉilia Esperanto kaj tiu de la subpremado.
1977: rekomenci sub la diktaturo
La ĉilia asocio datas la reekigon en majo 1977 kaj klarigas, per siaj propraj vortoj, en kiaj kondiĉoj ĝi okazis:
Hacia 1977 en el mes de mayo, quienes practicaban el Idioma Internacional Esperanto en Santiago, comenzaron a reunirse. No era una época fácil pues estaba Chile e[n] los momentos más dif[í]ciles de la dictadura y hacer reuniones era algo no muy bien visto. Pero a pesar de ello, y mediante invitaciones por cartas y llamados telefónicos, se logró efectuar la «kunveno»…
La formala fondo estas pli malfrua: la retejo de la asocio donas kiel fondodaton la 28-an de majo 1978, kaj la nekrologo pri Iván Mättig Catalán (Curacautín, la 7-an de decembro 1942 – la 19-an de oktobro 2024), publikigita de Revuo Esperanto, lokas en 1977 la refondon kaj atribuas al li tridek jarojn da prezidanteco.
El tiu sama impulso naskiĝas la bulteno. La Verda Sago komencas aperi en 1978 kaj konserviĝas ciferecigita en la Bitoteko de la Hispana Esperanto-Federacio. La devizo sur ĝia kovrilo ludas kun la ĉilia flago: Portas la verdan stelon ĉe la lando de la soleca stelo.
Kaj en la kolofono de la numero 4, de novembro 1978, troviĝas la postenoj:
LA VERDA SAGO estas la oficiala bulteno de Ĉilia Esperanto-Asocio. Adreso: Casilla 13828, Santiago 21, Ĉilio. Direktoro: Jorge Tachauer S. Eldonisto kaj Redaktoro: Danielo Zanelli C. Kunlaborantoj estas bonvenaj.
Kolofono de la 4-a numero de La Verda Sago, novembro 1978: «Direktoro: Jorge Tachauer S. Eldonisto kaj Redaktoro: Danielo Zanelli C.»
La viro, kiun la diktaturo estis eksiginta, kaj kiu hodiaŭ figuras en la oficiala listo de viktimoj de politika mallibereco kaj torturo, estis la eldonisto kaj redaktoro de la bulteno de la asocio, kiu rekonstruiĝis sub tiu sama diktaturo.
Kion oni povis publikigi
La du konserviĝintaj numeroj de 1978 permesas vidi, kian agadon oni povis fari publike. La numero 4 enhavas dulingvan artikolon, Cómo se aprovecha el Esperanto / Kiel oni profitas Esperanton, pri specialiĝintaj internaciaj institucioj, kongresoj, bibliotekoj, korespondado kaj interŝanĝo de dokumentoj.
La numero 5, de decembro 1978, dediĉas la kovrilon kaj la ĉefan artikolon al Zamenhof, subskribitan de Iván Mättig, kiu prezentas lin kiel «Apóstol de la paz» kaj finas invitante la legantojn labori por la afero, per la versoj de La Espero, la esperantista himno verkita de Zamenhof mem:
Sur neŭtrala lingva fundamento, komprenante unu la alian, la popoloj faros en konsento: unu grandan rondon familian.
Temas pri esperantismo de kulturo, korespondado, kongresoj kaj internacia frateco. Ĝis kiu grado tiu tono estis sekvo de la diktaturo, la dokumentoj ne diras: la politika neŭtraleco estis jam centra tradicio de la internacia movado longe antaŭ 1973.
1983: sidejo ene de oficiala institucio
La Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio de novembro-decembro 1983 publikigas:
GRAVA NOVAĴO RICEVITA DE LA ĈILIA ESPERANTO-ASOCIO
Per letero sendita al ni, de S-anoj Iván Mättig, kaj Jorge Tachauer, Prezidanto kaj Sekretario de Ĉilia Esperanto-Asocio, ni sciis la gravan novaĵon ke nun ili estis akceptitaj, kaj havas sidejon en la Ĉilia Instituto pri Hispana Kulturo, kies Direktorino agnoskas la gravecon de nia movado.
Kaj ĝi aldonas, ke la prezidantino de HEF skribis al Antonia Goyenechea, direktorino de la instituto, por danki ŝin pro ŝia bonvolemo al la ĉilia asocio.
La novaĵo konfirmas de ekstere la du nomojn el la kolofono de la bulteno — Mättig kaj Tachauer, nun kiel prezidanto kaj sekretario — kaj dokumentas, ke en 1983 la asocio havis sidejon ene de establita kultura institucio de la lando.
La sesdek sep jaroj, kiuj ne estis tiaj
La rakonto, kiun la ĉilia asocio faras pri sia historio, diras, ke en 1977 oni komencis organiziĝi «despues de 67 años de la última noticia que se tuvo del idioma en el país, por el encuentro del centenario de la nación» — tio estas, ekde la centjariĝo de 1910.
Tio ne tenas, kaj la fontoj, kiuj tion refutas, inkluzivas la ilian. José Antonio Vergara mem rakontas, ke la doktoro Estanislao Fraga, kuracisto el Valparaíso kaj gvidanto de «la entonces existente Ĉila Esperantista Asocio», vojaĝis per ŝipo al la 7-a Universala Kongreso de Esperanto en Antverpeno, en 1911, kiel oficiala delegito de la Registaro de Ĉilio kaj de la ĉilia kaj perua esperantistaj societoj.
Kaj la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio dokumentas ĉilian agadon meze de la supozeble muta periodo:
- Oktobro 1950: «CHILE.—En la Universidad Nacional de Santiago se ha constituido recientemente el “Club Esperantista de Estudiantes” que promete dar magníficos resultados.»
- Februaro 1951: «CHILE.—En Valparaiso se ha constituido la agrupación “Ĉilia Esperanto-Centro”, siendo su primer acto de vida la organización de un curso, el cual tiene lugar en el Instituto Agustín Edward, con asistencia selecta de profesores y estudiantes universitarios. Dirige el curso la señora Maria Castro de Boitano.»
- Marto 1955: la bulteno publikigas tekston subskribitan de Margarita Ots, Santiago de Chile, tradukitan el la hispana de Jaime Miró.
Indas emfazi la unuan: esperantista studenta klubo en universitato de Santiago en la jaro 1950, preskaŭ dudek jarojn antaŭ la kursoj, kiuj finiĝis en 1973. La kontinuecon inter tiu kaj tiuj ĉi ni ne konas; kion ni ja scias estas, ke la sesdek sep jaroj da silento ne ekzistis.
Antaŭ ĉio tio: 1902
Esperanto ne alvenis al Ĉilio kun la generacio de Allende. La 3-an de novembro 1902, en la kunsido de la Sociedad Científica de Chile prezidata de doktoro Cienfuegos, Luis E. Sepúlveda Cuadra legis verkon titolitan Necesidad de una lengua auxiliar internacional. El Diario Ilustrado raportis pri tio tri tagojn poste:
El señor Luis E. Sepúlveda Cuadra dió lectura a su trabajo «Necesidad de una lengua auxiliar internacional» probando prácticamente que las lenguas nacionales no pueden servir como internacionales; que se requiere una lengua neutra artificial, por supuesto, fácil; y que de todos los proyectos presentados hasta ahora, el Esperanto, ideado por el doctor Luis Zamenhof, era el mejor. Que el fracaso de proyectos como el Valapük y otros se debía a que sus autores no desearon el bienestar internacional, sino que pretendieron la extinción de las lenguas.
Agregó que el Esperanto puede aprenderse gramaticalmente en una hora y su práctica adquirirse en una quincena.
La gazeto skribas Valapük tie, kie devus stari volapuko. La lasta promeso — la gramatiko en unu horo — estas tiu de ĉiuj propagandaj flugfolioj de la epoko kaj ne endas preni ĝin laŭlitere; la juĝo pri la volapuko, male, estas tiu, kiun la historio fine konfirmis.
La sekvan jaron Sepúlveda Cuadra komencis publikigi Ĉilio Esperantista, kaj tio ne dependas de posta rekonstruado: la decembra numero de 1903 de Belga Sonorilo jam listigas ĝin inter la internaciaj esperantistaj publikaĵoj, kun la adreso de la respondeculo: «L. Sepúlveda Cuadra, cas. 1989, Santiago, Chili».
Noto pri la ekzemplero
La ekzemplero de La Verda Sago numero 5, kiu estas ciferecigita, portas skribita sur la kovrilo la adreson de sia abonanto: Héctor Campos Grez, casilla 231, Curicó. Dudek jarojn poste, la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio de 1998 publikigis alvokon lian, kun la sama poŝtkesto, kiel ĝenerala sekretario de la Skolta Esperanto-Ligo por la Monda Ĵamboreo, kiu okazontis en Ĉilio.
Fontoj
- Asociación Chilena de Esperanto, «Historia del movimiento esperantista en Chile», la 28-an de majo 2007.
- Asociación Chilena de Esperanto, hejmpaĝo kaj «Acerca de».
- El Diario Ilustrado, la 6-an de novembro 1902, raporto pri la kunsido de la 3-a de novembro de la Sociedad Científica de Chile. Faksimilo en la Biblioteca Nacional Digital de Chile.
- Belga Sonorilo, decembro 1903, listo de publikaĵoj. Faksimilo en Bitoteko.
- Boletín de la Federación Esperantista Española, n-ro 22 (oktobro 1950), n-ro 26 (februaro 1951) kaj n-ro 75 (marto 1955). Kompleta kolekto en Gazetoteko — bol022, bol026, bol075.
- Boletín de la HEF, n-ro 260 (novembro-decembro 1983), «Grava novaĵo ricevita de la Ĉilia Esperanto-Asocio». bol260.
- Boletín de la HEF, n-ro 336 (majo-aŭgusto 1998), alvoko de la Skolta Esperanto-Ligo. bol336.
- Ĉilia Esperanto-Asocio, La Verda Sago, kolekto 1978-1979; n-ro 4, novembro 1978; n-ro 5, decembro 1978.
- Instituto Nacional de Derechos Humanos de Chile, Nómina de personas reconocidas como víctimas. Comisión Nacional sobre Prisión Política y Tortura. Oficiala PDF.
- José Antonio Vergara, «Un saludo del Presidente de la Asociación Chilena de Esperanto», Esperanto Noticias, januaro-februaro 2016. PDF.
- Revuo Esperanto, «Iván Mättig Catalán (07.12.1942 – 19.10.2024)».
- Memoria Chilena, Biblioteca Nacional de Chile: «Universidad de Chile», «Contrarreforma» kaj «La reforma universitaria y el movimiento estudiantil».
Vidu ankaŭ
Referencoj
Legi en:
Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.