Historio de komputiko ĝis 2020: de la Paskalino ĝis la poŝtelefono, en ok etapoj

De la adicia maŝino de Pascal ĝis la artefarita inteligenteco de 2020: la historio de komputiko en ok etapoj, kun kiu faris kion kaj kiam. Kaj fine, kie estis Esperanto dume. Por tiuj, kiuj ne scias komputikon.

1 · Antaŭ la elektro: maŝinoj por kalkuli

• 1642 · La Paskalino. Blaise Pascal konstruas skatolon kun dentradoj, kiu mem adicias kaj subtrahas. Ĝi estas kalkulilo, ne komputilo: ĝi faras ĉiam la samon.
• 1804 · La teksilo de Jacquard. Kartoj kun truoj diras al la teksilo, kiun desegnaĵon teksi. Oni ŝanĝas la kartojn, kaj ŝanĝiĝas la desegnaĵo. La ideon jam provis Basile Bouchon en 1725, per truita papero, kaj Jean-Baptiste Falcon en 1728, per kartoj: Jacquard perfektigas kaj famigas ĝin.
• 1837 · La analitika maŝino. Charles Babbage desegnas maŝinon, kiu legas kartojn kiel tiujn de Jacquard, konservas nombrojn kaj decidas, kion fari laŭ la rezulto. Ĝi estas la ideo de komputilo, sed oni neniam konstruis ĝin.
• 1843 · La unua programo. Ada Lovelace priskribas, kiel tiu maŝino farus longan kalkulon, paŝon post paŝo. Tial oni nomas ŝin la unua homo, kiu programis. Kaj ŝi vidas ion plian: ke la maŝino povus labori kun ĉio, kion oni povas skribi per simboloj, ankaŭ kun muziko.
• 1854 · Logiko farita kalkulo. George Boole transformas la rezonadon en operaciojn kun du valoroj, vera kaj malvera. Jarcenton poste, ĉiuj komputiloj funkcias tiel, per unuoj kaj nuloj.

2 · Elektro, censoj kaj milito (1890-1946)

• 1890 · La censo de Usono. Herman Hollerith nombras la loĝantaron per truitaj kartoj kaj elektraj maŝinoj, multe pli rapide ol mane. Lia firmao fine nomiĝos IBM.
• 1936 · La universala maŝino. Alan Turing priskribas surpapere maŝinon, kiu povas fari ajnan kalkulon, se oni donas al ĝi la taŭgajn instrukciojn. Ĝi estas la teoria bazo de ĉio, kio venos poste.
• 1941 · La Z3. Konrad Zuse prezentas en Berlino programeblan maŝinon, kiu funkcias per relajsoj. Bombo detruas ĝin en 1943.
• 1944 · Colossus. En Britio, la teamo, kiu deĉifras la germanajn mesaĝojn, ekfunkciigas Colossus, elektronikan, kun elektronaj tuboj. Ĝi restis sekreta ĝis la sepdekaj jaroj.
• 1945-1946 · ENIAC. En Usono oni finas la unuan elektronikan komputilon por ĝenerala uzo, kaj prezentas ĝin al la publiko en februaro 1946. Ĝin programis ses virinoj: Kay McNulty, Betty Jennings, Betty Snyder, Marlyn Wescoff, Fran Bilas kaj Ruth Lichterman.
• 1945 · Programo kaj datumoj, kune. John von Neumann priskribas komputilon, kiu konservas la programon en la sama memoro kiel la datumojn. Tiel oni ankoraŭ faras ilin hodiaŭ.

3 · La transistoro kaj la komputiloj grandaj kiel ĉambro (1947-1970)

• 1947 · La transistoro. En la laboratorioj Bell oni inventas etegan pecon, kiu faras la samon kiel elektrona tubo, konsumas multe malpli kaj preskaŭ ne rompiĝas. Sen ĝi estus nenio el tio, kio venas.
• 1951 · UNIVAC I. La Usona Censa Oficejo ricevas la unuan usonan komputilon faritan por firmaoj kaj administracioj.
• La kvindekaj jaroj · Programi per vortoj. Grace Hopper kreas la kompililon, la programon, kiu tradukas tion, kion homo skribas, al la lingvo de la maŝino. Venas la unuaj programlingvoj: FORTRAN (1957), por la scienco, kaj COBOL (1959), por la administrado.
• 1958-1959 · La integra cirkvito. Jack Kilby kaj Robert Noyce sukcesas meti multajn transistorojn en unu solan pecon: la ĉipon.
• 1964 · IBM System/360. Familio de komputiloj, en kiu la sama programo funkcias en la malgranda modelo kaj en la granda. Bankoj, flugkompanioj kaj registaroj komputilizas sin.

4 · La komputilo eniras la hejmon (1968-1985)

• 1968 · La «patrino de ĉiuj demonstracioj». Douglas Engelbart montras publike la muson, la fenestrojn, la ligilojn kaj la videokonferencon. Preskaŭ ĉio, kion vi uzas hodiaŭ, eliris de tie.
• 1971 · La mikroprocesoro. Intel metas la tutan cerbon de komputilo en unu ĉipon, la 4004.
• 1975-1977 · La unuaj personaj komputiloj. La Altair 8800 vendiĝas en pecoj por munti ĝin hejme. En la sama jaro naskiĝas Microsoft, kaj en 1976 Apple. La Apple II (1977) jam vendiĝas muntita.
• 1981-1984 · La komputilo sur la tablo. Aperas la IBM PC (1981), la ZX Spectrum (1982) kaj la Macintosh (1984), kiu portas la fenestrojn kaj la muson al ordinaraj homoj.

5 · Unix, GNU kaj la libera programaro (1969-1991)

• 1969 · Unix. En la laboratorioj Bell oni verkas simplan operaciumon, facile porteblan de unu maŝino al alia. En 1972 venas la lingvo C, kaj la sekvan jaron oni reverkas Unix per ĝi. La hodiaŭa Mac devenas de ĝi, kaj Linukso funkcias laŭ ĝia modelo.
• 1983 · GNU. Richard Stallman anoncas, ke li verkos tutan operaciumon, kiun ĉiu povu uzi, studi, kopii kaj plibonigi. En 1985 li fondas la Free Software Foundation.
• 1991 · Linukso. Linus Torvalds, studento en Finnlando, publikigas la kernon, kiu mankis al GNU. Kune ili formas GNU/Linukson, kiu hodiaŭ funkciigas la plimulton de la serviloj de interreto.

Se vi volas scii, kion signifas «libera» ĉi tie, ni klarigas tion en Kio estas libera programaro, klarigite sen teknikaĵoj.

6 · La retoj kaj interreto (1969-2001)

• 1969 · ARPANET. Oni konektas la unuajn komputilojn de usonaj universitatoj. Ĝi estas la avino de interreto.
• 1971 · La unua retpoŝto. Ray Tomlinson sendas mesaĝon de unu komputilo al alia kaj elektas la heliketon por apartigi la homon de la maŝino.
• 1983 · TCP/IP. Ĉiuj retoj ekparolas la saman lingvon. Ekde tiu tago oni povas paroli pri interreto.
• 1989-1991 · La TTT. Tim Berners-Lee, ĉe CERN en Ĝenevo, inventas la paĝojn kun ligiloj, kiujn oni malfermas per retumilo. En 1991 li malfermas ĝin al la tuta mondo.
• 1993-2001 · Interreto por ĉiuj. Mosaic (1993), la unua retumilo kun bildoj, kiu populariĝis; Google (1998), kiu ordigas la TTT-on; kaj Vikipedio (2001), la enciklopedio, kiun verkas la homoj mem.

7 · La poŝtelefono kaj la nubo (2004-2020)

• 2004 · Facebook, kaj kun ĝi la sociaj retoj por ĉiuj.
• 2006 · La nubo. Amazon komencas lui siajn komputilojn pohore. Ekde tiam, multo de tio, kion vi uzas, ne estas en via komputilo, sed en tiu de firmao.
• 2007-2008 · La saĝtelefono. Venas la iPhone (2007) kaj Android (2008). La komputilo transiras en la poŝon.
• 2020 · La pandemio. Lecionoj, laboro kaj kunvenoj transiras al videovokoj. Tio, kio preparis sin dum kvindek jaroj, iĝas nepra en unu monato.

8 · La artefarita inteligenteco, ĝis 2020

• 1955-1956 · Naskiĝas la nomo. John McCarthy elektas la nomon «artefarita inteligenteco» en 1955, en la propono, per kiu li petas monon por renkontiĝo, kaj en 1956 tiu renkontiĝo, en la universitato de Dartmouth, igas ĝin studfako.
• 1997 · Deep Blue. Komputilo de IBM venkas la mondĉampionon de ŝako, Garri Kasparov, en matĉo de ses partioj.
• 2012 · La profunda lernado. Programo, kiu lernas el milionoj da fotoj, rekonas bildojn multe pli bone ol ĉio antaŭa. Tio estas la metodo uzata ekde tiam.
• 2016 · AlphaGo. Programo de Google venkas en goo Lee Sedol, unu el la plej bonaj ludantoj de la mondo. Goo estas multe pli malfacila ol ŝako por maŝino.
• 2017-2020 · La maŝinoj, kiuj skribas. En 2017 aperas la «transformilo», la peco, sur kiu oni konstruas la programojn, kiuj skribas tekston. En 2020 aperas GPT-3, kiu jam skribas alineojn, kiuj ŝajnas verkitaj de homo.

9 · Kaj Esperanto, kie ĝi estis?

• La ses ĉapelitaj literoj —ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ— ne troviĝis en la skribmaŝinoj nek en la unuaj komputiloj. Zamenhof jam proponis skribi ilin kun h post ili (ch, gh…), kaj kun la komputiloj populariĝis skribi ilin kun x (cx, gx…): ĉar x ne ekzistas en Esperanto, programo povas mem ŝanĝi ilin al la ĝusta litero.
• 1988 · Latin-3. Aperas tabelo de literoj por komputiloj, celita por la turka, la malta kaj Esperanto. Poste venis Unikodo, kiun uzas hodiaŭ preskaŭ la tuta interreto, kaj la problemo malaperis.
• 2001 · Vikipedio. Ĉiu Vikipedio komenciĝis en alia dato: la angla la 15-an de januaro 2001, la kataluna —kiu estas ankaŭ tiu de la valencia— la 16-an de marto, la hispana en majo, kaj la Vikipedio en Esperanto en novembro 2001, danke al Chuck Smith. La 4-an de oktobro 2026 ĝi havas 389.501 artikolojn.

Estas multaj homoj el la komputiko en Esperantujo, kaj tio ne estas hazardo: ni rakontas tion en Kial estas tiom da komputistoj inter la esperantistoj?

10 · Resume

Komputiko komenciĝis per maŝinoj, kiuj adiciis, kaj teksiloj, kiuj legis kartojn; ĝi iĝis elektra per la censoj kaj la milito, enĉambriĝis per la transistoro kaj surtabliĝis per la mikroprocesoro. Poste la komputiloj konektiĝis inter si, eniris la poŝon kaj, ĉirkaŭ 2020, komencis skribi. Malantaŭ ĉiu paŝo estas homoj kun nomo, kaj ofte virinoj, kiujn la historio malfrue nomis.

Fontoj: la artikoloj de Vikipedio pri ĉiu maŝino kaj ĉiu homo, konsultitaj la 4-an de oktobro 2026; inter ili ENIAC, Colossus, Z3, UNIVAC I, ISO/IEC 8859-3, la ortografio de Esperanto kaj Vikipedio.