Inter 1920 kaj 1922, dek kvar knaboj kaj knabinoj el Graz loĝis en Cheste, kampara vilaĝo de la Foia de Bunyol. Ili estis pli multaj ol tiuj akceptitaj de la urbo Valencio, kiu havis kvar. Venigis ilin la esperantistoj, kaj tiu, kiu organizis la aferon en la tuta valencia teritorio, estis kamparano de la vilaĝo, Francisco Máñez Sánchez. Kiam venis lia vico plenigi la peton, la 27-an de majo 1920, li ne petis filon por la hejmo: «Desea un niño que sepa esperanto para que sirva de intérprete a todos los de esta comarca sin más deseos ni condiciones».
La ĉefaj esperantistoj de la kampanjo «Kinder nach Spanien». Laŭ la bildoteksto de la studo de Lurdes Cortès, de maldekstre dekstren: pastro Josep Casanovas (Girona), Emilio Gastón (la ĉefa respondeculo, Zaragozo), Josep Serrat (Barcelono), Francisco Máñez (Cheste), Valentí Alavedra (Terrassa) kaj Jacint Comella (Vic). La fotografio aperas en la studo sen indiko pri deveno.
La nomoj de la dek kvar, tiuj de iliaj gepatroj kaj tiuj de la familioj, kiuj ilin akceptis, estas publikigitaj ekde 2019 en la libro de la historiisto José Vicente Castillo García Los trenes de la esperanza, eldonita de la Urbodomo de Cheste. La petoj de la najbaroj, kun la aĝo, la profesio kaj la strato de ĉiu, tie estas reproduktitaj surbaze de dokumento de Máñez mem de la 27-a de majo 1920.
La dek kvar
Ili nomiĝas Walter Krizmann, Karl Preininger, Michael Ozontala, Frieda Kostka, Maria Stangl, Katharina Ozontala, Leopold Mrak, Maria Hirtl, Leo Riegler, Alois Köstinger, Marie Löffelmann, Stefanie Kubicka, Ottilie Preck kaj Franz Wretsche.
La domoj, kiuj ilin akceptis, estas tiuj de Francisco Máñez Sánchez, José Gómez Zapater, Anselmo Marín, Manuel Haro, José Rodrigo, Aureliano Tarín, José Ruiz Tarín, José Vidal, Carmelo Hoyo Esteve, Manuel Sánchez, Bautista Añón Soucase, José Aguilar Brunet, Bruno Navarro Rodrigo kaj Esteban Arrastey.
Michael kaj Katharina Ozontala estis gefratoj —ambaŭ estas registritaj kiel gefiloj de Josefine Ozontala— kaj iris al malsamaj domoj: li al Anselmo Marín, ŝi al Aureliano Tarín. La listo ne diras kial.
Kiu volas scii, kiu infano iris al kiu domo, kaj la nomon de la patro aŭ de la patrino de ĉiu, tion trovas tabeligita en la apendico «Niños acogidos en la región valenciana» de la libro de Castillo, paĝoj 203-204; li estas tiu, kiu kunmetis tiun liston en la arkivo. Ĉi tie ni ne reproduktas ĝin tute: tio estas lia laboro kaj la libron oni povas aĉeti.
La vilaĝo, en dek tri petoj
La dokumento de majo 1920 estas tio, kio igas ĉi tion ne listo de nomoj sed portreto. La najbaroj diras, kiuj ili estas kaj kion ili petas, kaj tio, kion ili petas, tute ne similas de unu domo al la alia.
Du petas eksplicite infanon, kiu ne estu katolika. Manuel Haro, 45-jara, kun du gefiloj de 10 kaj 8 jaroj, volas «niña de 10 años de edad, huérfana, de padres labradores, que no profese la religión católica y que sepa el esperanto». Bautista Añón Soucase, 31-jara, elektristo kaj ankoraŭ senfila, volas «una niña de 13 años, que no profese ninguna religión y que sepa esperanto».
Aliaj petas ĝin katolika. José Ruiz Tarín, 34-jara kamparano sen gefiloj, volas «un niño de 13 años de religión católica»; la apotekisto José Aguilar Brunet, 29-jara, «no impone más condiciones que profese la religión católica»; kaj la komercisto Carmelo Hoyo Esteve, 49-jara kaj kun kvar gefiloj, ne metas kondiĉojn —«que tenga salud completa y que sea varón»— sed notas inter krampoj, ke «el acogente es católico».
Kvar monatojn antaŭe, la 27-an de februaro 1920, la respublikana gazeto El Pueblo publikigis la alvokon, kiu ekigis ĉion ĉi, kaj diris, ke inter la petantoj de Cheste estis «desde obreros sindicalistas y socialistas, hasta sacerdotes». La listo de majo montras, ke tio ne estis propaganda frazo: jen ili estas, kun nomo, aĝo, profesio kaj strato, petantaj nekongruajn aferojn sur la sama folio.
Sep el la dek tri petas, ke la infano scipovu Esperanton. Ili kalkulis interkompreniĝi kun li, kaj tio diras, kiom da Esperanto oni parolis en la vilaĝo.
La resto de la portreto: naŭ el la dek tri estas kamparanoj; la aliaj estas komercisto, elektristo, apotekisto kaj viro, kiu fabrikis ĉarojn en propra metiejo. La plej maljuna estas Bruno Navarro Rodrigo, 78-jara vidvo kun kvar jam plenkreskaj gefiloj, kiu petas «una niña de 12 años, huérfana de padres labradores». La plej juna, la apotekisto, havis 29 jarojn.
La peto de Máñez
Ĝi estas la numero 12 kaj ĝi estas malsama ol ĉiuj aliaj:
«Francisco Máñez Sánchez, de 30 años, soltero, labrador, con un hermano y una hermana mayores de edad, domiciliados en Cheste en la c. San Francisco 2. Desea un niño que sepa esperanto para que sirva de intérprete a todos los de esta comarca sin más deseos ni condiciones.»
La aliaj dek du petas infanon por sia hejmo, kun aĝo, sekso, religio kaj orfeco. Li petas tradukiston por la komarko. Oni asignis al li Walter Krizmann, filon de Viktor Krizmann.
Ke Máñez tenis infanon hejme ne dependas nur de la libro: tion diris la aŭstra verkisto Erich Hackl —la tradukinto al la germana de Aquel invierno de Alfons Cervera, kaj tiu, kiu subskribas la antaŭparolon de la dua verko de Castillo— dum la prezento de tiu libro en Cheste, en januaro 2023, kaj ĝi estas publikigita en la retejo de la Urbodomo: «El propio Máñez acogió a uno de ellos, de nombre Walter Klismann, en su casa». La familia nomo ne kongruas kun tiu de la listo —Klismann ĉi tie, Krizmann tie— kaj ni ne scias, kiu el la du formoj estas la ĝusta.
La peto solvas preterpase aferon, kiu restis malfermita. La novaĵo de El Pueblo de februaro 1920 donis kiel adreson por skribi «Grupo pro-niños, calle de San Francisco, número 2, Cheste (Valencia)», kaj la Hispana Esperanto-Gazeto de 1932 lokas Máñez en la numero 4 de la sama strato. La dokumento de majo klarigas, ke en 1920 la numero 2 estis la domo, kie li loĝis, kun frato kaj fratino: la adreso de la «Grupo pro-niños» estis lia pordo, kaj la numero 4 estas posta translokiĝo.
Cheste estis unu el la delegitejoj de la tuta kampanjo, ne vilaĝo kiu akceptis
La kampanjo nomiĝis «Kinder nach Spanien» («Infanoj al Hispanio») kaj lanĉis ĝin la esperantista grupo de Graz, la ĉefurbo de Stirio, monta regiono de la sudo de Aŭstrio, kiu restis ruinigita post la Unua Mondmilito. La peto vojaĝis tra la reto de delegitoj de UEA, kiu ekde 1908 tenas kontaktpersonon en ĉiu loko, kaj la delegito en Cheste estis Máñez.
La kunordigo centriĝis en Zaragozo, en Patronato para Niños Austriacos, kiu havis kiel sekretarion la esperantistan advokaton Emilio Gastón Ugarte. Laŭ la studo de Lurdes Cortès i Braña, la patronaro starigis lokajn delegitejojn en ses lokoj: Terrassa, Girona, Sabadell, Vic, Barcelono kaj Cheste. Cheste estas la sola el la ses, kiu ne troviĝas en Katalunio.
La Boletín informativo de la Barcelona Esperanta Societo de majo 1922, kiam ĉio finiĝis, donas pri tio pli longan kaj malsaman liston: ĝi parolas pri la «Sub-Comités de Barcelona, Cheste, Gerona, Huesca, Manlleu, Olot, Sabadell, Tarrasa, Valencia, Vich, etc.». Tie Cheste kaj Valencio jam estas du apartaj subkomitatoj. En februaro 1920 ili ne estis: El Pueblo diris, ke «mientras no se forme en la capital una comisión que entienda en este asunto» oni devis skribi al Cheste. Inter unu dato kaj la alia la ĉefurbo organiziĝis.
Tridek tri infanoj, ses vilaĝoj
La listo de Castillo ampleksas la tutan valencian teritorion kaj la tri provincojn:
| Loko | Infanoj |
|---|---|
| Cheste | 14 |
| Pedralba | 7 |
| Valencio | 4 |
| Borriana | 4 |
| Carcaixent | 3 |
| Nules | 1 |
| Entute | 33 |
Mapo de la duoninsulo kun la lokoj de la kampanjo «Kinder nach Spanien» (1920-1923). Ruĝe, la vilaĝoj kun dokumentita cifero: Vic kaj Manlleu 15, Cheste 14, Pedralba 7, Valencio 4, Burriana 4, Carcagente 3, Nules 1. Blanke, la lokoj, kiujn la fontoj nomas sen diri, kiom da infanoj tien iris: Barcelono, Sabadell, Terrassa, Girona, Olot, Ripoll, Reus, Zaragozo, Ainzón, Osko kaj Teruelo. Baza mapo de NordNordWest (Vikimedia Komunejo, CC BY-SA 3.0); ĉi tiu versio, kun la sama permesilo.
La mapo diras ion, kion la ciferoj solaj ne diras: la punktoj amasiĝas en la nordoriento, kaj Cortès klarigas tion per la enradikiĝo, kiun Esperanto havis en kelkaj teritorioj kaj ne en aliaj. Tamen la mapo desegnas tion, kion ni scias, ne tion, kio okazis: kiam ni skribas ĉi tion, ni ne havas la ciferon de ĉiuj vilaĝoj, kaj Enric Llopis nomas ankaŭ Madridon, Asturion kaj Valadolidon inter la lokoj de la kampanjo. Se tio konfirmiĝos, ĝi rompas la ideon, ke temis nur pri afero de la Aragona Krono. Ni rakontis tion en La 330 aŭstraj infanoj, kiujn la esperantistoj venigis al Hispanio.
La alia ekstremo: dek kvin en Osona
La kampanjo estas multe pli bone konata de la alia flanko. En la komarkon Osona, en la centro de Katalunio, alvenis dek kvin, plejparte al Vic kaj al Manlleu, kaj tio estas la parto, kiu estis funde studita: la studo de Lurdes Cortès, el kiu venas la leteroj, kiujn ni citas ĉi tie, temas ĝuste pri tio. Kompari la du ekstremojn indas, ĉar la nombro estas preskaŭ la sama —dek kvin kaj dek kvar— kaj ĉio ĉirkaŭa estas malsama.
En Vic, laŭ Cortès, la komitaton prezidis la episkopo Francesc Muñoz, kun la paroĥestroj de la tri paroĥoj, la superuloj de ĉiuj kolegioj de la urbo, la juĝisto de unua instanco, la municipa juĝisto, militisto, instruisto kaj la direktoroj de la tri semajngazetoj de la loko. Tiuj, kiuj malfermis la domon, estis industriistoj kaj vidvinoj el bonaj familioj —Concepció Vila, vidvino de Rocafiguera; Carme Genís, vidvino de Ricart— kiuj petis «katolikajn knabinojn el bona familio, kiuj parolu Esperanton» kaj kondukis ilin al la karmelitinoj.
En Manlleu, male, la prezidanto de la esperantista grupo, Joan Campdelacreu, skribis al Gastón: «[n]uestro grupo está compuesto todo de obreros manuales», kaj senkulpigis sin pro tio, ke li ne povas prezenti pli da petoj, ĉar la riĉuloj de la vilaĝo ne loĝis tie. «¡Maldita sea la pobreza!».
Kaj en Cheste la komitato ne ekzistis: estis needziĝinta kamparano, kiu estis delegito de UEA, kaj dek tri domoj, kiuj petis po unu infanon, du el ili petantaj eksplicite, ke li ne estu katolika. Cortès klarigas la pezon de la kataluna esperantismo per ĝia enradikiĝo en la laborista movado kaj en la katalanismo; la valencia kazo ne kongruas kun neniu el la du klarigoj kaj restas studenda.
Pri la infanoj de Osona oni scias eĉ, kio okazis poste: Rosa Url, el Graz, revenis al Vic la 1-an de januaro 1923, ĉar en Aŭstrio ŝi ne povus studi nek lerni violonon, ŝi restis en Katalunio por ĉiam kaj mortis en Barcelono en 2001, preskaŭ naŭdek-kvin-jara. Ĉe la valencia flanko, la sola ekvivalenta spuro, kiun ni havas ĝis nun, estas tiu de Franz Schleich, kiu restis en Valencio.
Kiu volas legi tiun alian duonon, havas ĝin tutan kaj en libera aliro: Lurdes Cortès i Braña, «Els nens austríacs acollits a Osona (1920-1923)», AUSA, XXV, n-ro 167 (2011).
Kiuj estis tiuj, kiuj malfermis la domon
Ekster Cheste, la fiŝoj, kiujn donas Castillo, lasas vidi homojn tre malsamajn inter si, kaj kelkajn historiojn, kiuj ne bone finiĝas.
En Borriana, la kvar infanojn akceptas Luis Barberá kaj la «Comité Local de la Cruz Roja». Ne temas pri du vojoj: Barberá estis la prezidanto de la Ruĝa Kruco de Borriana, kaj krome li apartenis al la Teozofia Societo, spirita movado fondita en 1875, kiu predikis la universalan fratecon kaj la devizon Satyān nāsti paro dharmaḥ, «ne ekzistas religio pli alta ol la vero». Tion rakontas li mem en letero al Gastón de la 13-a de decembro 1921.
En Carcaixent, unu el la tri infanoj estas akceptita de la Kolegio de María Inmaculada, de la Klaretaninaj Misiistinoj, kaj tiu, kiu direktis la petojn al la patronaro, estis la urbestro, José Donat.
En Nules, la sola knabino, Amalia Hofer, iris al la domo de Alejandro Mechó, advokato kaj notario de la vilaĝo.
En Pedralba, el la sep akceptantoj, unu estis Daniel Lloréns Sastre, kirurgo kaj esperantisto, kaj alia Narciso Poimirao. Pri ĉi tiu lasta, Castillo kolektas —li atribuas tion al informo de la profesoro José Vicente Martínez Perona— ke «era el cerebro del movimiento anarquista de Pedralba», ke li instruis junulojn kaj analfabetojn en la kazino La Obrera, ke «no era partidario de la violencia y evitó que otros anarquistas y las checas matasen a los terratenientes y sospechosos de simpatizar con la derecha», kaj ke fine de la Enlanda Milito «las tropas nacionales lo arrestaron y lo sometieron a malos tratos en la plaza convocando al pueblo para que estuviera presente. Fue ajusticiado tras juicio sumarísimo».
Li ne estis la sola akceptinto, kiu finis antaŭ milita tribunalo: Máñez estis kondamnita al morto en milita konsilio en Xiva la 19-an de junio 1939, kun la puno komutita al tridek jaroj kvar monatojn poste.
Ankaŭ en Pedralba, la kuracisto Lloréns skribis al Gastón la 7-an de marto 1921 pri María Cervera, ĉirkaŭ 55-jara vidvino, kiu vivis kun filino el nutraĵvendejo: «el corazón de la viuda es muy generoso y si su estado económico fuera desahogado, la Sra Cervera se traería toda Austria».
Unu, kiu restis
Agustín Sánchez, el Pedralba, mortis dum li havis la infanon hejme. Laŭ Castillo, «su viuda siguió con la labor, enseñó a escribir a máquina a Franz Schleich, le alojó en Valencia y le proporcionó un puesto en una fábrica de lámparas».
La reveno, kaj disputo en la ŝipo
La lasta repatriga ekspedicio foriris el la haveno de Barcelono la 24-an de aprilo 1922 per la vaporŝipo Re Vittorio. Máñez iris tien, reprezentante la subkomitaton de Cheste, kun Gastón, pastro Casanovas el Girona, Alavedra el Terrassa kaj la geedzoj Comella el Vic. La Boletín de la barcelona societo nomas lin inter tiuj, kiuj adiaŭis la ekspedicion ĉe la kajo kaj, iom poste, inter la vizitoj ricevitaj en Barcelono.
Reveninte, Máñez skribis al Gastón la 12-an de junio 1922. La letero —kiun citas Cortès en sia studo pri Osona, kie neniu ĝin serĉus— rakontas la vojaĝon tiel:
«[…] lo que a mí me ocurrió no fue nada solo un empacho de catalanismo por estar demasiado cargado de salsas pero no baya a creer que fuimos discutiendo política pues me sometí a todo incluso a no entender una palabra de lo que hablaban en todo el camino a pesar de rogarles muchas veces que hablaran en Castellano o en Esperanto…»
Pri pastro Casanovas kaj pri Comella li diras, ke ili estas «hombres tan enemigos del español como estos dos sobre todo Comellas que considera este idioma como el idioma de los burros». Cortès resumas tion per unu frazo: «Máñez estava en franca minoria».
Karl Bartel, la aŭstra iniciatinto, kiu vojaĝis en la sama ŝipo, skribis al Gastón la 30-an de aprilo ion alian: «Los Srs. Casanovas y Mañez cuidaron muy bien de los niños en el barco».
Kio ne kongruas
Kelkaj aferoj, kiujn indas noti sen solvi ilin.
Kiam Máñez iris al Aŭstrio. En la prezento de 2023, la urbestro de Cheste, José Morell, rakontis, ke Máñez «recibió una carta desde Graz escrita en esperanto en la que le notificaban que había niños y niñas que pasaban hambre por la situación de guerra y él personalmente se desplazó a Austria para traer a Cheste a 14 niños refugiados». Tio, kio estas dokumentita, estas vojaĝo en la mala direkto: Máñez iris al Graz en aprilo 1922, akompanante la infanojn en la reven-ekspedicio, laŭ la Boletín de la Barcelona Esperanta Societo kaj lia letero al Gastón de junio de tiu jaro. Ke li estus irinta antaŭe por preni ilin, tion ni vidis en neniu papero.
La ciferoj. Cortès donas 330 infanojn venigitajn de la esperantistoj al dek unu hispanaj provincoj inter 1920 kaj 1923, 62,7 % al Katalunio, kaj 427 venigitajn de oficiala kampanjo de la aŭstra registaro en tiuj samaj jaroj, kio estas afero malsama. La cifero, kiu cirkulas en la valencia gazetaro kaj en la reklamado de la libro de Castillo, estas «pli ol 400», kio tre similas al tiu de la oficiala kampanjo. La artikolo pri Máñez en la Diccionario Biográfico del Socialismo Español diras la samon kaj aldonas alian daton: «En 1920, junto a otros grupos esperantistas, trajo a España a 400 niños austriacos […]. Repartidos por toda España, 15 de ellos estuvieron a su cargo en Cheste». La listo de Castillo donas dek kvar en Cheste. Ni ne scias, ĉu la 400 konfuzas la du kampanjojn nek de kie venas la dek-kvina infano.
Kiom da revenaj ekspedicioj. La Boletín de la Barcelona Esperanta Societo diras, ke tiu de la 24-a de aprilo 1922 estis «la tercera y última»; Cortès diras, ke ĝi estis la sesa kaj listigas ses transportojn, kvin el Barcelono kaj unu el Vigo.
La nomoj. La libro de Castillo ne nomas sin same en kvar kazoj: Manuel Haro García en la tabelo kaj Manuel Haro Tarín en la petoj; Bautista Hernández Ibáñez kaj Bautista Fernández en Carcaixent; Mechó Tarrejón kaj Mechó Torrejón en Nules; Mª Rosa Cervera kaj María Cervera en Pedralba. Kaj José Belloch aperas kiel Antequera en la tabelo kaj kiel Rodrigo en la teksto. Ni diras tion, por ke kiu serĉas ĉi tiujn personojn en la loĝantarregistroj sciu, ke la fonto ŝanceliĝas.
Kvara, malpli grava: la peto de majo 1920 faras Máñez 30-jara, do naskita ĉirkaŭ 1889 aŭ 1890, dum la Diccionario Biográfico del Socialismo Español igas lin naskiĝi en Cheste en 1888.
La petoj ne estas la akceptoj
Indas atenti pri tio, ĉar estas facile konfuzi la du listojn. En majo 1920 petis dek tri domoj de Cheste; venis dek kvar infanoj. Julio Lavarías, 40-jara needziĝinta kamparano, kaj Erminio Suay Cortés, 35-jara kamparano kun edzino kaj tri knabinoj, petis po unu kaj ne aperas en la fina listo. Kaj tri domoj, kiuj ne estis en la peto de majo —José Gómez Zapater, Anselmo Marín kaj Manuel Sánchez— ja ricevis infanon. Inter majo 1920 kaj la alveno pasis du longaj jaroj da prokrastoj, kaj la domoj ŝanĝiĝis.
Kie estas la dokumentaro
La fonduso, en kiu ĉio ĉi estis dokumentita, estas la ANAE (Acogimiento de niños austriacos en España), la paperoj de la patronaro de Zaragozo: pli ol tri mil dokumentoj. Kiam Cortès prilaboris ĝin, ĉirkaŭ 2011, ĝi estis privata arkivo en la manoj de nepo de Emilio Gastón. Hodiaŭ ĝi estas deponita en la Provinca Historia Arkivo de Zaragozo, bindita en sep volumoj, kaj oni povas konsulti ĝin kun antaŭa rendevuo. La korespondaĵoj de Máñez estas la volumo 4.
La notoj de la libro de Castillo sendas al tiuj samaj leteroj —«27 de mayo de 1920. FM», «13 de diciembre de 1921. Barberá a EG», «7 de marzo de 1921. Lloréns a EG»—, do la libro venas de tie.
Vidu ankaŭ
- «Por los niños austríacos»: la letero en Esperanto, kiun publikigis El Pueblo en 1920
- «Los trenes de la esperanza»: la prezento de la libro pri la aŭstraj infanoj de 1920
Fontoj
- José Vicente Castillo García, Los trenes de la esperanza. Esperantistas solidarios: niños austriacos en la región valenciana, 1920, Urbodomo de Cheste, 2019, 264 p., ISBN 978-84-09-10065-1. La listoj de infanoj kaj akceptantoj kaj la petoj de la 27-a de majo 1920 troviĝas en la paĝoj 203-208. Ne ekzistas cifereca eldono; la ekzemplero, kiun ni legis, estas en privata posedo. Komerca fiŝo ĉe Todos tus Libros.
- Lurdes Cortès i Braña, «Els nens austríacs acollits a Osona (1920-1923)», AUSA, XXV, n-ro 167 (2011), p. 209-247. Plena teksto en libera aliro ĉe RACO. De tie venas la leteroj de Máñez kaj de Bartel de 1922, la delegitejoj de la patronaro kaj la ciferoj de 330 kaj 427 infanoj.
- «Repatriación de los niños austriacos», Boletín informativo de la Barcelona Esperanta Societo, jaro I, n-ro 2 (majo 1922), p. 2. Kompleta ekzemplero ĉe Bitoteko.
- «Por los niños austríacos», El Pueblo: diario republicano de Valencia, n-ro 10.118, 27-a de februaro 1920, titolpaĝo. Biblioteca Virtual de Prensa Histórica.
- Fonduso Archivo familiar Gastón Ugarte, kiu enhavas la dokumentaron de la ANAE en sep volumoj, en la Provinca Historia Arkivo de Zaragozo. Fiŝo ĉe DARA, la arkiva portalo de Aragono.
- «Mañez Sánchez, Francisco», Diccionario Biográfico del Socialismo Español, Fundación Pablo Iglesias, por la naskiĝjaro, la cifero de 400 infanoj kaj dek kvin en Cheste, kaj la mortkondamno de 1939; la artikolo citas la proceson 5.319/Valencia de la Ĝenerala kaj Historia Arkivo de Defendo, la CDMH de Salamanca, la AGA kaj la Historian Arkivon de PSOE. Se la paĝo petas kontrolon, ekzistas arkivita kopio.
- «El Ayuntamiento de Cheste edita el libro del historiador José Vicente Castillo sobre la biografía del esperantista chestano Francisco Máñez», Urbodomo de Cheste, januaro 2023, por la cifero de dek kvar infanoj, por la vortoj de Erich Hackl pri Walter kaj por la rakonto de la urbestro pri la vojaĝo. La sama kroniko estis publikigita en Bandú Cheste la 25-an de januaro 2023.
- De la sama José Vicente Castillo García ekzistas dua verko pri la persono, Una estrella verde en las trincheras. Autobiografía apócrifa de Francisco Máñez (Urbodomo de Cheste, 2023), kun antaŭparolo de Erich Hackl. Ni ne konsultis ĝin, kaj la subtitolo avertas pri tio, kio ĝi estas: literatura rekonstruo en unua persono, ne dokumenta kolekto.
Legi en:
Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.