La «beaufrontismoj»: kiam skribi tro klare estis la difekto

En la unua Universala Kongreso de Esperanto, en 1905, Kabe donis nomon al stila malvirto, kaj la nomo estis tiu de kolego: Beaufront’ismoj. Li ne parolis pri reformoj nek pri ido —tio venus du jarojn poste—, sed pri prozo kiu uzis pli da gramatiko ol la frazo bezonis.

Paĝo 39 de la Commentaire sur la grammaire Esperanto de Louis de Beaufront (Hachette, 1903): la aktiva konjugacio de Esperanto prezentita per la etikedoj de la franca, inkluzive de passé antérieur kaj futur antérieur.

En aŭgusto 1905, en Boulogne-sur-Mer, Kazimierz Bein —Kabe, okulisto el Varsovio kaj la plej bona prozisto kiun la lingvo tiam havis— legis antaŭ la unua Universala Kongreso paroladon pri la neceso de internacia organizo de Esperanto. Survoje li faris historian superrigardon dividitan en tri periodojn —la rusan, la francan kaj la multnacian— kaj al ĉiu el ili li atribuis ĝiajn kontribuojn kaj ĝiajn malvirtojn. La malvirton de la franca periodo li baptis per familia nomo:

La trouzado de la kunmetitaj tempoj kaj aliaj Beaufront’ismoj estas la postsigno de la Franca periodo.

Tio estas: la troa uzo de la kunmetitaj tempoj kaj aliaj beaufrontismoj estas la spuro de la franca periodo. Kaj la antaŭa frazo klarigas de kie tio venis:

Se en la unuaj jaroj al ni mankis la teorio, post la apero de la Francaj lernolibroj oni komencis tro zorgi pri la teorio, penis skribi tro klare kaj enkondukis multepezan stilon.

Do: en la unuaj jaroj mankis la teorio; post la apero de la francaj lernolibroj oni komencis tro zorgi pri ĝi, oni penis skribi tro klare kaj enkondukis tre pezan stilon.

Skribi tro klare. La ŝajna kontraŭdiro estas la tuta enhavo de la vorto.

La homo kiu kodifikis Esperanton

Indas halti ĉe tio, kiu estis la sinjoro kiu donis nomon al la difekto, ĉar en la sama parolado Kabe laŭdis lin senrezerve kelkajn liniojn pli frue. Louis de Beaufront estis la ĉefa franca propagandisto de Esperanto, la fondinto de L’Espérantiste en 1898, kaj li verkis la librojn kiuj mankis al la lingvo:

Les lernolibroj kiuj ekzistis antaŭe enhavis nur tre malgrandajn klarigojn pri la signifo de la prefiksoj kaj sufiksoj kaj tute ne posedis sintakson. Tiun mankon forigis la verkoj de S-ro Beaufront […]. Se ni rememoros, ke S-ro Beaufront verkis la unuan pli vastan Esperanto-nacian vortaron, ni rajte kaj prave povos diri, ke li kodifikis Esperanton.

La antaŭaj lernolibroj, do, enhavis nur tre malgrandajn klarigojn pri prefiksoj kaj sufiksoj kaj tute ne havis sintakson; tiun mankon forigis la verkoj de Beaufront, kaj se oni memoras ke li verkis la unuan pli vastan Esperanto-nacian vortaron, oni povas rajte kaj prave diri ke li kodifikis Esperanton.

Kabe citas la du titolojn memore kaj citas ilin malĝuste —li diras «La grammaire de la langue Esperanto» kaj «Le commentaire sur la langue Esperanto»—, sed la libroj estas identigeblaj: la Grammaire et exercices de la langue internationale Esperanto kaj la Commentaire sur la grammaire Esperanto, kies eldonoj ankoraŭ vendiĝis unu post la alia kiam Kabe parolis. Sur unu sama paĝo, do, la plej granda laŭdo de la parolado kaj la riproĉo kiu lasus lian familian nomon en la vortprovizo.

Dek du finaĵoj, kaj la tuta franca konjugacio supre

La Commentaire permesas vidi precize de kie venis la pezeco. La ĉapitro dediĉita al la verbo komenciĝas per triumfa pruvo: la kompleta aro de la franca konjugacio prezentas 2 265 formojn, la angla havas ducent neregulajn verbojn kaj la franca sescent, kaj Esperanto reduktas ĉion tion al dek du finaĵoj. Ĝis ĉi tie, la kutima argumento.

Kio venas poste estas tabelo. Kaj la tabelo ne estas organizita laŭ la dek du finaĵoj, sed laŭ la tempoj de la franca verbo, unu post la alia, kun iliaj francaj nomoj:

Passé antérieur : Mi estis aminta, j’avais aimé, j’eus aimé. Futur antérieur : Mi estos aminta, j’aurai aimé. Forme d’antériorité : Mi estus aminta, j’aurais aimé, j’eusse aimé. Mode infinitif, passé : Esti aminta, avoir aimé.

Kaj en la pasiva voĉo, kie la franca distingas malpli, Esperanto finfine distingas pli: mi estas nomata «je suis nommé (car on me nomme)» kontraŭ mi estas nomita «je suis nommé (car on m’a nommé)», kaj la sama paro por ĉiu tempo. Ankaŭ esti konjugaciiĝas per si mem: «Mi estis estinta (j’avais été), mi estos estinta, mi estus estinta, esti estinta, ke mi estu estinta».

Beaufront prezentas tion ne kiel eblecon, sed kiel devon de la lingvo. En noto:

La langue internationale doit pouvoir marquer cette antériorité d’un passé ou d’un futur sur un autre, parce qu’elle est fondée en raison.

«La internacia lingvo devas povi marki tiun antaŭecon de pasinteco aŭ de estonteco super alia, ĉar ĝi estas fondita sur la racio.»

Kaj la antaŭparolo jam diris, kia estas la kriterio de la tuta libro. La Commentaire estas destinita, skribas Beaufront, «al tiuj kiuj volas akiri kun certeco neriproĉeblan gramatikan stilon en Esperanto»; pri la abundo de ekzemploj kaj detaloj, li defendas sin per frazo kiu estas ĝuste tio, kion Kabe riproĉus al li: «Mieux valait en dire trop que pas assez» —pli valis diri tro ol ne sufiĉe.

Indas aldoni detalon kiu kutime preteratentiĝas: en la sama antaŭparolo, Beaufront dankas al Zamenhof pro tio, ke li ekzamenis la verkon «de la unua linio ĝis la lasta». La beaufrontismoj ne estis heterodokseco. Ili portis la aprobon de la kreinto de la lingvo.

Beaufront ne petis, ke oni trouzu ilin

Justeco al la fonto devigas diri tion. En la sama noto, kie li defendas la necesecon de la kunmetitaj tempoj, Beaufront metas la limon:

Mais, si la langue internationale doit posséder […] les formes nécessaires à l’expression juste de la pensée, elle n’a nullement pour programme de réunir toutes les variétés inutiles que présentent certaines langues […]. L’Esperanto garde une sage mesure.

«Sed se la internacia lingvo devas posedi […] la formojn necesajn por la ĝusta esprimo de la penso, ĝi tute ne havas kiel programon kunigi ĉiujn senutilajn variaĵojn kiujn prezentas certaj lingvoj […]. Esperanto konservas saĝan mezuron.»

Tiel do, la doktrino ne diras «uzu ĉiam la kunmetitajn tempojn». Tio, kion Kabe montris, ne estis la doktrino, sed ĝia efiko: libro kiu dediĉas paĝojn al pruvi ke mi estis aminta estas ebla, regula kaj logika, instruas, sen tion celi, ke tion oni devas skribi. Kiu lernis la lingvon per tiu vojo, eliris sciante konjugacii la passé antérieur kaj sen ia ajn kialo por ne fari tion.

Nur unu beaufrontismo havas nomon

Ĉi tie finiĝas tio, kion ni scias. Kabe skribas «la trouzado de la kunmetitaj tempoj kaj aliaj beaufrontismoj», kaj pri la aliaj li ne nomas eĉ unu. Ĉiu listo kiun oni aldonus —la afiksoj, la kunmetitaj vortoj, la vortordo— estus nia, ne lia. En 1909, en mesaĝo al la unuaj Internaciaj Floraj Ludoj, li ja plilarĝigis la kampon: li diris ke la bona stilo baziĝas sur simpleco kaj natureco kaj ke en Esperanto la plej bona rimedo estas lerte eviti «la sufiksojn, la kunmetitajn vortojn kaj la nenecesajn tempojn». Sed tio estas rekomendo de 1909 pri la stilo ĝenerale, ne gloso de la vorto de 1905, kaj kunigi ilin estus konstrui difinon kiun li ne donis.

La kontraŭa modelo

Kabe havis tre konkretan ideon pri tio, kio devis anstataŭi tiun stilon, kaj li praktikis ĝin. Dudek ses jarojn poste, kiam ĵurnalisto de Literatura Mondo sukcesis intervjui lin —jam ekster la movado, jam sen io defendinda—, la klarigo eliris al li kiel metia regulo:

Ekzemple mi evitadis en miaj verkoj laŭeble la kunmetitajn formojn estas -inta, estis -inta, kaj uzis simplan -is.

Tio estas: li evitis en siaj verkoj, kiom eble, la kunmetitajn formojn estas -inta kaj estis -inta, kaj uzis la simplan -is. En la sama interparolo li atribuis la meriton al sia instruisto de la rusa, kiu «ne toleris du subordigitajn frazojn sinsekve»: «li estis terure pedanta, sed li sukcesis doni al mi facilan stilon kaj simplan manieron esprimiĝi».

Pri si mem kiel stilisto de Esperanto li parolis kun modesteco kiu estas samtempe programdeklaro: se li estis bona stilisto, li diris, la tuta merito estis tio, ke li legis kaj studis Zamenhofon kaj enigis en sin «la mirindan simplecon kaj naturecon de lia stilo». La citaĵo atingas nin nerekte —tiu kiu reproduktas ĝin estas la aŭtoro kiu subskribis kiel Zanoni en Kiel akiri bonan stilon?, kaj li skribas «kion Kabe diras ie pri sia stilo», sen diri kie—, tiel ke la frazo cirkulas sen lokalizita originalo. Tiu de la Literatura Mondo de 1931, male, li diris antaŭ intervjuanto kaj ĝi estas presita kun dato.

Kiu venkis

Jarcenton poste, la referenca priskriba gramatiko de Esperanto, la Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko, traktas la demandon unue nombrante la eblecojn kaj poste decidante kion fari pri ili:

Principe oni povas kombini ĉiujn formojn de esti kun ĉiuj ses participoj. Tio donas principe 36 eblajn kunmetitajn verboformojn. […] Simplaj verboj kun AS, IS, OS, US kaj U estas ĝenerale preferindaj, sed en okazoj, kiam oni volas detale prezenti agon, oni povas uzi kunmetitan formon.

Do: principe ĉiuj formoj de esti kombineblas kun la ses participoj, kio donas 36 eblajn kunmetitajn verboformojn; sed la simplaj verboj estas ĝenerale preferindaj, kaj la kunmetitan formon oni uzu kiam oni volas detale prezenti agon.

Tio estas la pozicio de Kabe, skribita kiel priskribo de la uzo kaj ne kiel malpermeso. Neniu akademio devis retiri ian formon: la sistemo de Beaufront restas tuta kaj disponebla, kaj la parolantoj ĉesis uzi ĝin defaŭlte. La lingvo ne reformiĝis; ĝi reskribiĝis.

Ke tio okazis «danke al» Kabe ni ne povas pruvi, kaj ni ne diros tion. Kio ja konstateblas estas, ke lia prozo estis la modelo kiun la lernolibroj rekomendis por lerni skribi —la sama Kiel akiri bonan stilon? metas liajn librojn apud tiujn de Zamenhof— kaj ke la kriterio kiun li defendis en 1905 estas tiu, kiun la referenca gramatiko aprobas hodiaŭ.

Kaj ni ankoraŭ ne parolas pri ido

Restas kalendara ironio kiun indas klarigi, ĉar ĝi invitas legi la vorton malĝuste.

Hodiaŭ la familia nomo Beaufront estas asociita ĉefe kun la krizo de ido: en oktobro 1907, antaŭ la komitato de la Delegacio por la Alpreno de Internacia Helplingvo, aperis reformprojekto subskribita Ido, kaj Beaufront finfine fariĝis ĝia publika defendanto. De ĉi tie estas tente legi Beaufront’ismoj kiel atakon de Kabe kontraŭ la reformismo de tiu homo.

Sed la parolado estas de 1905, du jarojn pli frue. Kiam Kabe uzas la vorton, Beaufront ankoraŭ estas, por li, la kodifikinto de Esperanto kaj la centra figuro de la franca movado, kaj li diras tion skribe en la sama alineo. Beaufrontismo ne estis doktrina devio nek rivala lingvo: ĝi estis ŝarĝita maniero skribi, kaj la riproĉo estis pri stilo, ne pri lojaleco.

Alivorte: en 1905, la plej malbona, kion oni povis diri pri esperanta teksto, estis ke ĝi ŝajnis skribita de la plej bona gramatikisto kiun la lingvo havis.

Vidu ankaŭ

• La kritikoj de Kabe al Esperanto — kion pli li trovis difekta en la lingvo, kaj kial Zamenhof ne atentis lin.
• Kabe: la homo kiu forlasis Esperanton kaj kreis verbon survoje — kiu li estis kaj kiel li foriris.
• Ido: kiam reformi Esperanton signifis ĉesi paroli Esperanton — kio okazis al la familia nomo Beaufront du jarojn poste.

Fontoj

• Kazimierz Bein (Kabe), «Pri internacia organizacio de Esperanto», parolado en la unua Universala Kongreso de Esperanto, Boulogne-sur-Mer, aŭgusto 1905; publikigita en Lingvo Internacia X (1905), p. 373–377, kaj kolektita en Dokumentoj de Esperanto. Ĝi estas la fonto de Beaufront’ismoj, de la divido en tri periodojn kaj de la laŭdo al Beaufront kiel kodifikinto.
• Louis de Beaufront, Commentaire sur la grammaire Esperanto, Parizo, Hachette; antaŭparolo datita en Épernay en marto 1900 (1a eldono), eldono de 1903 ciferecigita en Vikifontaro: kompleta teksto, antaŭparolo kaj ĉapitro VI, «Le verbe».
• E. J. F. [Edmund kaj Jan Fethke], «Kion diris sinjoro Kabe?», intervjuo, Literatura Mondo 7/1931, p. 144–145.
• Zanoni [pseŭd.], «Kiel akiri bonan stilon?», ciferecigita en Vikifontaro, por la citaĵo de Kabe pri la «mirinda simpleco kaj natureco» de la stilo de Zamenhof, kiun la aŭtoro reproduktas sen indiki la devenon.
• Jean Amouroux, «La kabeiĝo de Kabe», Pola Esperantisto n-ro 27, 3/2007, p. 3–5, de kie devenas la mesaĝo de Kabe al la unuaj Internaciaj Floraj Ludoj de 1909.
• Bertilo Wennergren, Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko, § 28.4, «Kunmetitaj verboformoj», versio 15.5 (2024).

La reproduktaĵo de la paĝo 39 de la Commentaire sur la grammaire Esperanto (1903) devenas de la ekzemplero ciferecigita en Wikimedia Commons kaj estas publika havaĵo.