Por tiuj, kiuj aŭdis la vorton kaj ne scias kiel ekkompreni ĝin. Ne necesas scii ion ajn pri komputiko. Oni legas de supre malsupren kaj, se vi volas, fine vi kreas konton.
1 · Ni komencu per la problemo
La sociaj retoj, kiujn vi konas —Instagram, Facebook, X, TikTok—, ĉiuj havas la saman formon: unu firmao posedas ĉion. La servilojn, la regulojn, tion, kion vi vidas kaj kion vi ne vidas, kaj vian konton.
Tio havas du videblajn sekvojn. La unua estas, ke ne vi decidas, kio aperas al vi: tion decidas programo, kiu celas teni vin tie kiel eble plej longe. La dua estas, ke se la firmao ŝanĝiĝas, vi povas fari nenion: se ĝi plialtigas la prezon, plenigas ĉion per reklamoj aŭ fermiĝas, vi perdas viajn kontaktojn kaj ĉion, kion vi skribis.
La fediverso estas la respondo al tio.
2 · Kio estas la fediverso
La fediverso estas amaso da malgrandaj sociaj retoj, kiuj interparolas, ĉiu prizorgata de malsamaj homoj.
La vorto venas el la kunmeto de federacio kaj universo. Kaj la plej trafa komparo estas la retpoŝto.
Pensu pri tio: vi havas vian retpoŝton ĉe Gmail, kaj alia persono havas sian ĉe la universitato. Vi uzas malsamajn retejojn, kun malsamaj reguloj kaj prizorgatajn de malsamaj homoj, kaj tamen vi interskribas sen ajna problemo. Neniu devis krei konton ĉe la retejo de la alia. Tio estas federacio, kaj ĝi estas la plej normala afero en la mondo de pli ol kvardek jaroj.
Nu, la fediverso estas ĝuste tio, sed kun sociaj retoj. Vi kreas vian konton ĉe unu retejo, kaj de tie vi sekvas, legas kaj respondas al homoj, kiuj havas sian konton ĉe iu ajn alia.
3 · Kial ĝi funkcias: komuna normo
Ĉio tio baziĝas sur teknika normo nomata ActivityPub. Ĝi diras, kiel mesaĝo iras de unu retejo al alia, same kiel ekzistas normo, kiu diras, kiel vojaĝas retletero.
Ĝi apartenas al neniu: ĝin publikigas la W3C, la organizo, kiu fiksas la normojn de la reto, kaj ĝi estas oficiala normo ekde la 23-a de januaro 2018. Ĉiu povas uzi ĝin sen peti permeson kaj sen pagi.
4 · La vortoj, kiujn oni sciu
| La vorto | Kio ĝi vere estas |
|---|---|
| Instanco aŭ servilo | Unu el la retejoj, kiuj formas la fediverson. Kiel Gmail en la retpoŝto: unu el multaj |
| Mastodon | La plej uzata programo por starigi tian retejon. Ĝi similas al X: mallongaj mesaĝoj, homoj, kiujn vi sekvas |
| ActivityPub | La normo, kiu ebligas, ke la retejoj interkompreniĝu |
| Via adreso | Ĝi havas du partojn, kiel retpoŝta adreso: via nomo kaj la retejo, kie vi estas. Ekzemple @esperantovalencia@mastodon.social |
Atentu pri la vorto «Mastodon»
Multaj homoj diras «Mastodon», kiam ili devus diri «fediverso», kaj tio konfuzas. Mastodon ne estas socia reto: ĝi estas programo. Miloj da malsamaj retejoj funkcias per ĝi, ĉiu kun siaj reguloj kaj siaj prizorgantoj, kaj ĉiuj estas konektitaj. Diri «mi estas ĉe Mastodon» estas kiel diri «mi estas ĉe la retpoŝto»: tio estas vera, sed ne diras, ĉe kiu.
5 · Ne nur teksto
Per la sama normo funkcias aliaj aferoj, kaj ĉiuj vidas unu la alian:
| Programo | Ĝi similas al… | Por kio |
|---|---|---|
| Mastodon | X | Mallongaj mesaĝoj |
| Pixelfed | Fotoj | |
| PeerTube | YouTube | Filmetoj |
| Lemmy | Forumoj laŭ temoj | |
| WordPress kun sia kromprogramo | Ordinara blogo | Ke oni povu sekvi blogon kiel ajnan alian konton |
La interesa afero estas, ke ili kruciĝas. El Mastodon-konto vi povas sekvi Pixelfed-konton aŭ PeerTube-kanalon, kaj la novaj fotoj kaj filmetoj aperas al vi kiel mesaĝoj. Ne necesas alia konto.
6 · Kion vi gajnas kaj kion vi perdas
Kion vi gajnas
- Aperas ĉio de tiuj, kiujn vi sekvas, laŭ dato. Neniu maŝino decidas kaŝi ion de vi.
- Ne estas reklamoj, kaj neniu negocas per tio, kion vi legas.
- Vi povas transloĝiĝi. Se la retejo, kie vi estas, ne plu plaĉas al vi, vi kunportas vian liston de kontaktoj al alia. Tio ne ekzistas ĉe Instagram.
- Ĉiu retejo havas siajn regulojn, kaj vi konas ilin antaŭ ol eniri. La malgrandaj retejoj kutime estas multe pli bone prizorgataj.
Kion vi perdas, klare dirite
- Estas multe malpli da homoj. Eble tiu, kiun vi serĉas, ne estas tie.
- Elekti retejon komence estas iom ĝene. Ĝi estas la sola stranga decido, kaj fakte ĝi ne multe gravas: el iu ajn oni vidas ĉion alian.
- La serĉilo estas malforta. Trovi homojn estas pli malfacile ol en la grandaj retoj.
Noto por ne troigi: Threads, de Meta, komencis konektiĝi al la fediverso en 2024, sed nur parte. Ne atendu trovi tie ĉiujn.
7 · Kaj Esperanto, tie interne
Ĉi tie la afero fariĝas interesa por tiuj, kiuj lernas Esperanton.
En la fediverso estas tutaj retejoj dediĉitaj al unu lingvo, kaj Esperanto havas sian: esperanto.masto.host. Tie oni skribas en Esperanto —tion petas ĝiaj reguloj—, kaj jam estas 1 256 kontoj kaj pli ol 107 000 mesaĝoj (kalkulite la 22-an de septembro 2026).
Por lernantoj tio valoras multe: temas pri legi kaj skribi veran Esperanton, ĉiutage, kun homoj el la tuta mondo, sen kurso kaj sen ekzameno.
8 · Kie estas la asocio
La asocio havas du kontojn en la fediverso, kaj ambaŭ nomiĝas same, esperantovalencia:
| Konto | Programo |
|---|---|
@esperantovalencia@mastodon.social |
Mastodon |
@esperantovalencia@pixelfed.social |
Pixelfed |
Kaj ĉi tie videblas la ruzo de la retpoŝto el la dua parto: ne necesas, ke vi estu ĉe mastodon.social aŭ ĉe pixelfed.social. El konto ĉe iu ajn retejo de la fediverso vi povas sekvi ambaŭ. Kaj se vi ankoraŭ ne havas konton, alklaku iun el la du adresoj: ili videblas same, sen registriĝo.
9 · Kiel eniri, en kvar paŝoj
1-a paŝo. Elektu retejon. Se vi skribos en Esperanto, esperanto.masto.host. Se vi preferas komenci en alia lingvo, mastodon.social estas la plej granda kaj akceptas ĉiujn. Se vi ŝatas precipe fotojn, pixelfed.social. La decido ne estas por ĉiam: el iu ajn oni vidas ĉion alian, kaj vi ĉiam povas transloĝiĝi.
2-a paŝo. Kreu vian konton. Nomo, retpoŝtadreso kaj pasvorto. Kelkaj retejoj demandas, kial vi volas aliĝi; oni respondas per du linioj, kaj sufiĉas.
3-a paŝo. Instalu la aplikaĵon, se vi volas. Por poŝtelefono estas pluraj; la oficialaj nomiĝas Mastodon kaj Pixelfed, kaj troviĝas en Google Play kaj en la App Store. Sed ne necesas: per la retumilo ĝi funkcias same bone.
4-a paŝo. Trovu nin. En la serĉilo de via retejo algluu @esperantovalencia@mastodon.social kaj alklaku «sekvi». Se vi volas vidi ankaŭ la fotojn, faru same kun @esperantovalencia@pixelfed.social. Poste serĉu esperanto, kaj vi vidos, kiom da homoj estas tie.
10 · Resume
La fediverso estas tio, kio estus la sociaj retoj, se ili funkcius kiel la retpoŝto: multaj malsamaj retejoj, neniu reganta super ĉiuj, kaj vi povanta transloĝiĝi, kiam vi volas, sen perdi iun ajn. Ĝi havas malpli da homoj ol la grandaj, kaj kompense ĝi vendas al vi nenion.
Se vi scivolas, kial Esperanto kaj libera programaro tiel similas, ni rakontas tion en Esperanto kaj libera programaro: du ideoj kiuj parolas la saman lingvon.