La 15-an de marto 1990, la ekonomia sekcio de El Mundo anoncis, ke moskva organizaĵo nomata «Fondo Esperanto» kaj la esperantista asocio de Murcio «Ricardo Codorniu» interkonsentis krei miksan societon por komercado kun la orientaj landoj, kiu — «kiel vere signifa detalo» — «funkcios per Esperanto». La projektoj estis konkretaj: turisma video pri Murcio por la rusa televido, vestaĵbutikoj en Orienta Germanio kaj eksporto de legomoj kaj fruktoj. La movanto estis José Luis Pérez Ovilo, neŭropsikiatro, prezidanto de la murcia asocio kaj, en tiu sama jaro, funkciulo de la valencia kaj murcia esperantista federacio.
Ni trovis nenian indikon, ke la societo efektive ekkomercis. La dokumenta spuro finiĝas en 1990: nek la bulteno de la hispana federacio nek la Valencia Luno plu revenas al ĝi. Orienta Germanio ĉesis ekzisti sep monatojn post la novaĵo, kaj Sovet-Unio, dudek unu monatojn poste.
Eltondaĵo el «Acuerdos comerciales con la Unión Soviética mediante el esperanto», de El Mundo, la 15-an de marto 1990
Kion diris la gazetaro
La novaĵon de El Mundo, subskribitan de Carmen Llorente, la ĵurnalo metis sur paĝon 48, en la ekonomia sekcio. Ĝi diris, ke la societo «faciligos ĉiajn ekonomiajn agadojn inter Murcio kaj la aro de orientaj landoj kie ekzistas esperanto-organizaĵoj», kaj detaligis tri komercajn liniojn:
- Turismo. La Ĝenerala Direkcio pri Turismo de Murcio farus videon pri la regiono, kiu estus elsendata en la rusa televido.
- Vestaĵoj. La murcia asocio estis pritraktanta, por la ĉeno de junulara vestaĵo Liwe — «kiu spezas 7.000 milionojn da pesetoj jare» — la starigon de butikoj en la Germana Demokratia Respubliko.
- Legomoj kaj fruktoj. La plej granda parto de la negoco de la miksa societo devis iri al la eksporto de fruktoj kaj legomoj al la Oriento.
La kontakto, laŭ la ĵurnalo, venis per neatendita vojo: «la vojaĝo, kiun lastatempe faris muzika ensemblo de la rusa televido al Hispanio».
Dua eltondaĵo, el la murcia ĵurnalo La Opinión kaj subskribita de Fina Tafalla, aldonas la administran detalon. La ĝenerala direktoro pri turismo de Murcio, Ginés Rosa, estis akceptota ĉe la Internacia Turisma Foiro de Budapeŝto de la hungara esperantista asocio, «preta kunlabori por antaŭenigi la altiron de turistoj el la Oriento»; lia antaŭulo en la posteno, Luis Arróniz, estis dirinta, ke oni tradukos en Esperanton kelkajn turismajn faldfoliojn pri la regiono; kaj la prezidanto de la administra komisiono de Agrulimón, Francisco Garre, montris sin interesita pri la komercaj kontaktoj kun la Oriento. Pérez Ovilo tie resumis la vendargumenton:
«Esperanto estas fundamenta por realigi interŝanĝojn, tiel kulturajn kiel ekonomiajn, kun iu ajn parto de la mondo.»
Kion li proponis, tiel kiel li mem prezentis ĝin, estis malpli la lingvo ol la reto: ekzistis esperantistaj societoj en ĉiuj orientaj landoj, kun homoj pretaj funkcii kiel ponto, kaj tio havis «la malaltan koston, kiun al la entreprenoj kaŭzus uzi la servojn de la esperantistaj asocioj».
«Miksa societo» estis konkreta jura figuro
La esprimo ne estis retorika. La 13-an de januaro 1987, la Konsilio de Ministroj de Sovet-Unio promulgis dekreton — kun retroaktiva efiko ekde la komenco de la jaro — kiu permesis fondi komunajn entreprenojn inter kompanioj el landoj ekster Comecon — la ekonomia bloko de la socialismaj landoj — kaj difinitaj sovetiaj ministerioj kaj produktaj organizaĵoj; la saman tagon, la Prezidio de la Supera Soveto reguligis ties impostadon. Ĝi estis unu el la pecoj de la perestrojko: ĝis tiam, okcidenta entrepreno kiu volis komerci en Sovet-Unio havis nur formulojn en kiuj ĝi neniam posedis tie ion propran. Ekde tiam, jes.
Do tio, kion anoncis El Mundo, estis nek metaforo nek ĝemeliĝo: ĝi estis la jura figuro, kiun ĵus malfermis Gorbaĉov. Kaj tio, kion laŭ Pérez Ovilo kontribuis la esperantistoj, estis ĝuste la parto kiu plej kostis al la entreprenoj: trovi kun kiu paroli sur la alia flanko, kaj interkompreniĝi.
La moskva «Fondo Esperanto», laŭ El Mundo, estis kreita en decembro 1989 kaj projektis malfermi televidon la sekvan jaron. Ĝia deklarita celo estis «enkonduki Esperanton en la komercajn vojojn, kontraŭ la trudo de la angla en la tuta mondo».
Pri tiu organizaĵo ni povis trovi nenian spuron ekster la hispana gazetaro de 1990 kaj la komento de la hispana federacio: ĝi ne aperas en la fontoj pri la sovetia esperantismo, kiujn ni konsultis. Tio ne signifas, ke ĝi ne ekzistis — la sovetia esperanto-movado de tiuj jaroj estas malbone dokumentita en libera aliro —, sed ke tio, kion ni scias pri ĝi, venas, ĝis nun, de unu sola flanko.
Kiu ĝin movis
José Luis Pérez Ovilo prezidis la esperantistan asocion de Murcio «Ricardo Codorniu», tiel baptitan laŭ Ricardo Codorníu y Stárico (Kartageno, 1846 – Murcio, 1923), arbar-inĝeniero, rearbarigisto de Sierra Espuña kaj konata kiel «la apostolo de la arbo», kiu fondis la esperantistan societon de Murcio en 1902 kaj, la sekvan jaron, la Sociedad Española para la Difusión del Esperanto. La asocio de 1990 portis lian nomon omaĝe; ni ne kontrolis ian juran kontinuecon kun tiuj societoj.
Sed li ne estis nur murcia gvidanto. La Valencia Luno numero 28, de septembro 1990 — la bulteno de Valencia Esperanto-Grupo —, listigas lin kiel respondeculon de la komisiono «Nunaj temoj» de la Valencia Esperanto-Federacio, la federacio kiun valencianoj kaj murcianoj konstituis en Alakanto ses monatojn antaŭ la novaĵo kaj kiu kunigis la du teritoriojn. La sovetian projekton do gvidis funkciulo de nia federacio.
La hispana federacio aplaŭdis ĝin
La Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio reproduktis la du eltondaĵojn tutaj en la numero 295, de marto-aprilo 1990, kaj akompanis ilin per redakcia artikolo titolita «Jen imitinda ekzemplo».
La redakcio tiris el tio ĝeneralan konkludon, kaj indas legi ĝin tuta, ĉar ĝi diras multon pri la momento:
«Resume, nia penso estas, ke ĉiu el ni, foje kolektive, foje individue, laŭ ebloj, kapabloj kaj inklinoj, uzu Esperanton en la internaciaj rilatoj por ĉia pretendo, ankaŭ kun profitaj celoj […]. Tiuj indikitaj realaĵoj tute ne signifas, ke ni rezignas pri niaj utopioj. […] ĉar por ĉio estas utila Esperanto!»
La frazo pri la utopioj malfacile legeblas kiel simpla ornamo: la redakcio tie antaŭiras, ŝajnas al ni, al obĵeto kiu devis veni el la propra domo — ke meti Esperanton vendi citronojn estis malaltigi ĝin —, kvankam la teksto ne diras kiu ĝin faris.
Kio okazis poste
Ĉi tie la artikolo finiĝas kaj komenciĝas tio, kion ni ne scias. Ni serĉis daŭrigon en la kolekto de la Boletín de la hispana federacio, en la Valencia Luno kaj en la bultenoj de aliaj ŝtatnivelaj asocioj, kaj ni trovis nenion: la miksa societo ne reaperas, nek por doni rezultojn nek por klarigi ke ĝi ne antaŭeniris.
Kion oni ja povas kontroli estas la kunteksto kiu disfalis sub ĝi:
- La Germana Demokratia Respubliko, kien devis iri la butikoj de Liwe, ĉesis ekzisti la 3-an de oktobro 1990, sep monatojn kaj duonon post la novaĵo.
- Sovet-Unio dissolviĝis la 26-an de decembro 1991.
- Liwe Española estis — kaj estas — reala murcia entrepreno, kiu eniris la borson en 1989, la unua murcia kaj la unua teksila tiel faranta, kaj kiu hodiaŭ fabrikas la markon Inside. Ĝia propra kompania historio mencias nenian agadon en Orienta Germanio; tamen, tio estas reklama paĝo de entrepreno, ne arkivo, kaj tio, kio tie ne aperas, ne estas malakceptita.
Tiel ke ni ne povas diri, ke la projekto fiaskis: ni povas diri, ke la spuro finiĝas ĉi tie, kaj diri kie ni serĉis. Restas malfermitaj du pordoj, kiujn ni ne povis malfermi: la sovetiaj fontoj pri la «Fondo Esperanto» kaj la arkivo de la murcia asocio, se ĝi konserviĝis.
La homo, ses jarojn poste
Pérez Ovilo ne forlasis la ideon, ke Esperanto devas pravigi sin per argumentoj de ekonomikisto. En septembro 1996 li sukcesis venigi al la Universitato de Murcio la Nobel-premiiton pri Ekonomiko de 1994, Reinhard Selten, esperantiston, kiu tie faris prelegon en Esperanto kun samtempa traduko al la hispana. La Boletín de la federacio rakontas tion en la numero 325: la projekto «naskiĝis en la menso de nia bona amiko doktoro José Luis Pérez Ovilo», kiu devis unue konvinki Selten kaj poste serĉi la financadon.
Al tiu prelego ĉeestis, kaj partoprenis en la kolokvo en Esperanto, la valenciano Pascual Pont Martínez.
La Boletín 323 informas ankaŭ, ke Pérez Ovilo tradukis al la hispana du referencajn verkojn pri la historio de la lingvo — la Historio de la Mondolingvo de Ernest Drezen kaj La Danĝera Lingvo de Ulrich Lins, pri la persekuto de Esperanto fare de la totalismaj reĝimoj —, kaj ke li sciigis tion publike por eviti, ke iu tradukus ilin duan fojon. Ne konstatiĝas al ni, ke iu el la du tradukoj estus eldonita.
Eraro de El Mundo
En la eltondaĵo, Carmen Llorente skribas dufoje «José Luis Pérez Ovido». En ĉiuj aliaj fontoj — la Boletín, La Opinión, la Valencia Luno — la familia nomo estas Ovilo. Ni notas tion, ĉar kiu serĉos la nomon tiel kiel ĝi aperis en la ĵurnalo, tiu trovos ĝin nenie aliloke, kaj ĉar ripetita transskriba eraro finfine kreas personon kiu ne ekzistas.
Fontoj
- «Acuerdos comerciales con la Unión Soviética mediante el esperanto», Carmen Llorente, El Mundo, la 15-an de marto 1990, p. 48, ekonomia sekcio. Reproduktita faksimile en la Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio n-ro 295, p. 10.
- «Murcia realizará acuerdos comerciales gracias al esperanto», Fina Tafalla, La Opinión (Murcio), sen dato videbla en la eltondaĵo. Reproduktita en la sama Boletín n-ro 295, p. 9.
- «Jen imitinda ekzemplo», redakcia artikolo, Boletín de la Hispana Esperanto-Federacio n-ro 295 (marto-aprilo 1990), p. 9-11.
- Boletín n-ro 323, noto «Al eventualaj tradukantoj»; n-ro 325 kaj n-ro 326, pri la vizito de Reinhard Selten al Murcio.
- Valencia Luno n-ro 28, septembro 1990, p. 5, listo de komisionoj de la Valencia Esperanto-Federacio kun iliaj respondeculoj. La bulteno estas transskribita tuta en Valencia Luno (1982-1990).
- «International Joint Enterprises in the Soviet Union», Steven Ruth, UCLA Pacific Basin Law Journal, vol. 6, n-ro 1-2 (1989), pri la dekreto de la Konsilio de Ministroj de Sovet-Unio de la 13-a de januaro 1987 kaj la jura kadro de la komunaj entreprenoj.
- Historio de Liwe Española, kompania paĝo de la entrepreno.
- Ricardo Codorníu y Stárico, biografio el la Diccionario Biográfico electrónico de la Real Academia de la Historia.
Vidu ankaŭ
Enskribo aldonita retrospektive la 17-an de septembro 2026. La dato de la enskribo respondas al la originala dokumento aŭ agado.
Legi en:
Ĉi tiu afiŝo ankoraŭ ne havas komentojn. Estu la unua persono, kiu komentas ĝin el la fediverso.