D-ro Herrero, tridek jaroj da kursoj kaj ok da prezidanteco

La kuracisto kiu subskribis la ŝercojn de la Boletín kaj prezidis Hispanan Esperanto-Federacion el Valencio

De sia fondiĝo en 1947 ĝis la translokiĝo en 1962, la Hispana Esperanto-Federacio estis, praktike, valencia institucio: la sidejo ĉi tie, la revuo farita ĉi tie numero post numero kaj, ekde 1954, kuracisto el Valencio prezidanta ĝin. Li nomiĝas Rafael Herrero Arroyo, li subskribis la ŝercojn per pseŭdonimo kaj, kiam venis la horo serĉi al li posteulon, en Valencio oni trovis neniun.

La tago de la memortabulo

En la mateno de dimanĉo, la 20-a de decembro 1959, la valenciaj esperantistoj eliris el kapelo de monaĥinoj —tie ili ĉeestis meson kun prediko en Esperanto, predikita de la franciskano patro J. López— kaj piediris ĝis la strato Doktoro Zamenhof. Estis tie tribuno gardata de urbaj policanoj en gala uniformo, la urba orkestro ludanta, kaj memortabulo kun busto de la Majstro kovrita per vualo.

Sur ĝin supreniris la urbestro de Valencio, Adolfo Rincón de Arellano, kaj sesdek-unujara kuracisto kiu estis la prezidanto de la Hispana Esperanto-Federacio. Unue salutis la kuracisto; poste la urbestro emfazis la solenecon de la akto kaj promesis serioze studi ke Esperanto estu instruata en la bazlernejoj de la urbo. Li tiris la ŝnuron, falis la vualo, kaj la aplaŭdoj akompanis la strofojn de la nacia himno kaj tiujn de La Espero.

La subskribo de unu el la fotoj rakontas kio okazis ĉe la piedo de la tribuno: «Apud la tribuno, kun aŭtoritatuloj, policano parade salutas la strofojn de nia himno.»

Kaj la kroniko finiĝas: «La momento estis tiel kortuŝa, ke okuloj larmis…»

Ĝin subskribas Luis Hernández Lahuerta, redaktoro de la revuo, kiu dum la milito estis direktinta bultenon en Esperanto kontraŭ la faŝismo kaj kiu ĉe la fino estis kondamnita al morto. Laŭ Antonio Marco Botella, unu el la akuzoj estis esti esperantisto; la puno estis ŝanĝita al viv-longa mallibereco.

Kovrilo de la Boletín de la Federación Esperantista Española n-ro 119 (januaro-februaro 1960), kun la fotoj de la akto. La subskribo diras: «El Alcalde de Valencia, Excmo. Sr. D. Adolfo Rincón de Arellano, y el Presidente de la Federación Española, Dr. D. Rafael Herrero, en el acto de rotular con una artística lápida la calle del Dr. Zamenhof, en Valencia.» En la kapo, la adreso de la sidejo: Marqués de Caro, 6, Valencio.

La kuracisto estis Rafael Herrero Arroyo, kaj jen lia historio.

Fremdulo el la propra hejmo

Li naskiĝis en Sète, en Langvedoko, en 1898, kie lia patro havis vin-komercon. La familio loĝis ankaŭ en Alĝerio kaj, kiam li havis naŭ jarojn, ĝi ekloĝis en Valencio por neniam plu formoviĝi. Li studis ĉe la jezuitoj kaj finis Medicinon kun eksterordinara premio de fino de studoj.

Li estis kuracisto de la Ruĝa Kruco kaj praktikis ĝeneralan medicinon, sed lia specialaĵo estis la dermatologio, kiun li studis en la hospitalo Saint-Louis de Parizo. Filo de vidvino, junaĝe li perlaboris sian vivon farante tradukojn el la franca al la kastilia; li parolis kurantan francan, li defendis sin en la angla —li servis hotelajn klientojn— kaj spikumis la italan. Li jam estis esperantisto antaŭ la milito: la familio konservas fotojn kun la verda stelo.

D-ro Cirano

En la Boletín de la Federacio li subskribis per pseŭdonimo: D-ro Cirano. Li faris tion dum dudek kvin jaroj, ekde la numero de julio 1949 ĝis bone enirintaj la sepdekaj jaroj: la subskribo aperas almenaŭ en tridek unu numeroj de la kolekto, kaj ne ĉiam por la samo —estas tie kronikoj, notoj kaj recenzoj.

Sed en almenaŭ unu el tiuj numeroj estas io neatendata. En tiu de januaro 1953, D-ro Cirano subskribas la «Bonhumoran Klinikon»: rubrikon de ŝercoj pri kuracista konsulto. La akuŝistino kiu gratulas sinjorinon kiu montriĝas fraŭlino. La okulisto kaj la miopulo kiu ne trovas la tabulon. La surdulo al kiu la kuracisto diras ke li ne plu bezonas reveni. Kaj aforismo: la Naturo limigas siajn favorojn, kaj tial ĝi donacas senpage la du unuajn dentarojn; la trian oni devas pagi.

Subskribi per pseŭdonimo estis la kutimo de la domo. Hernández Lahuerta estis «La legema koboldeto», kaj la Boletín diras ke tiu nomo famiĝis inter la plej elstaraj esperantistaj kronikistoj de Eŭropo. Kial Herrero elektis Cirano-n, tion neniu fonto iam diris; sed estas malfacile ne legi tie la rolulon kiu pruntedonas la spriton kaj lasas alian paroli —kio estas, funde, tio kion faras pseŭdonimo.

Ok jaroj kaj cent tridek ses numeroj

En la somero de 1954, en la hispana kongreso okazinta en Zaragozo, Herrero atingis la prezidantecon de Hispana Esperanto-Federacio —li mem tiel rakontos ĝin ok jarojn poste—; la kandidatiĝon legis Hernández Lahuerta, kaj la Boletín de februaro 1955 publikigas la rezulton de la voĉdono pri la nova estraro, kun li ĉe la kapo.

Kiam li alvenas, tamen, la Federacio jam ekzistas de sep jaroj, kaj ne li starigis ĝin. Ĝin fondis en 1947 homoj de tre malsamaj opinioj —la Boletín poste ilin listigos: Hernández, Lapuente, Dalmau, Rivelles, Viladoms, patro Casasnovas, Solá—, kaj la unuan estraron prezidis la valenciano Manuel Caplliure Ballester, kiu instruis Esperanton en Valencio ekde 1910, kun Federico Rivelles kiel vicprezidanto kaj Hernández Lahuerta faranta la bultenon. En 1951 la prezidantecon transprenis la kuracisto Daniel Llorens Sastre, kaj en 1954, Herrero.

La HEF estis, praktike, valencia institucio. Ĝi estis leĝe konstituita en 1947 —la novaĵo alvenis dum la esperantistoj vespermanĝis por memorigi Zamenhof, la 1-an de decembro— kaj en januaro 1949 ĝi eldonis ĉi tie la numeron 1 de la Boletín, kiun redaktis, numero post numero, Hernández Lahuerta. La sidejo estis en Ruzafa 7, poste en Pelayo 7, poste en Marqués de Caro 6. Kaj la unua estis orĉatejo: tiu de Chaume, kies posedanto ankaŭ estis esperantisto kaj kie la valencianoj kunvenis ĉiujn labortagojn de la tria kaj duono ĝis la kvara kaj duono.

Herrero estis la publika vizaĝo de ĉio ĉi: instruisto de la kursoj jaron post jaro, preleganto, kaj unu el la voĉoj de la «Esperantista Mikrofono», la semajna elsendo en Esperanto kiun Radio Alerta lanĉis la 17-an de oktobro 1952. Lia filo memoras lin nokte antaŭ la skribmaŝino finante la artikolon, kun Antonio Collado atendanta por veni la sekvan tagon preni ĝin.

La kursoj venis de malproksime. La Boletín de majo 1949 jam donis la novaĵon kiel ion jam kurantan: «los Dres. Tudela y Herrero siguen dando un curso para médicos y estudiantes de Medicina» —la doktoroj Tudela kaj Herrero plu donas kurson por kuracistoj kaj studentoj de medicino—. Li ankoraŭ instruis en la sepdekaj jaroj: tridek jaroj instruante la lingvon, kaj ok prezidante la Federacion.

La 19-an de aŭgusto 1959, en la 20-a hispana kongreso en Malago, li faris la prelegon en la kastilia laŭ la programo: «Necesidad y utilidad del Esperanto».

«Ankaŭ estas multaj katolikaj publikaĵoj»

Antaŭ unu el la kongresoj de Valencio, kelkaj esperantistoj iris viziti la civilan guberniestron, kiu kontraŭdiris al ili ke li konis multajn skribaĵojn en Esperanto kun maldekstra tendenco. Herrero respondis al li ke ankaŭ estis multaj katolikaj publikaĵoj en Esperanto.

Lia filo priskribas lin konservativa laŭ la formoj —la familio, la ordo— kaj kun maldekstraj ideoj funde: edukita de la jezuitoj, poste distanciĝinta, sed plenumema ĉe la meso kiam li devis oficiale ĉeesti. Li estis amiko de Hernández Lahuerta, «komunisto de la kapo ĝis la piedoj», kaj li kuracis lin ĝis la lasta horo. En la orĉatejo, Hernández kaj la katoliko Jaime Juan Forné havis akrajn politikajn disputojn kiuj ne forprenis al ili la amikecon, ĉar Esperanto ne enmiksiĝis.

Ĉe kiu flanko li estis

Tion demandas al si ĉiu kiu legas ĉi tion, kaj la dokumentoj ne respondas.

Kio konstas estas kion li faris. Li edukiĝis ĉe la jezuitoj. Li prezidis la lokan komitaton de la kongreso de la katolikaj esperantistoj. Li malkovris memortabulon apud la frankisma urbestro dum sonis la nacia himno kaj policano salutis. Li proponis kiel posteulon la rektoron de universitato kiu estis prokuratoro en la Kortesoj. Kaj same konstas ke li uzis la katolikan argumenton por forigi de si akuzon pri maldekstrismo antaŭ la civila guberniestro, ke li plendis pri la kotizo kiun IKUE postulis de la hispanoj, kaj ke li flegis kiel kuracisto, ĝis la lasta horo, viron kiu estis kondamnita al morto kiel ruĝulo kaj kiel esperantisto.

Kaj konstas la reverso: hejme ili preferis ke Jean Pelletier —la franco kiu publikigis Seis meses en las prisiones de Franco— ne vizitu ilin, ĉar iu povus rekoni lin. Ili ne fermis al li la pordon de la movado —Pelletier ofte venis al Valencio, kaj la filo de Herrero gastis dudek tagojn en lia hejmo, en Francio—, sed ili sciis kie estis la limo. Ni rakontas tion tute en Jean Pelletier, la kontraŭfranka franco, kiun doktoro Herrero ne volis hejme.

Per tio oni ne povas decidi ĉu li estis viro de la reĝimo aŭ viro kiu vivis ene de ĝi, kaj ĉi tie ni ne decidos. Nia legado —kaj ĝi estas legado, ne fonto— estas ke kion la dokumento permesas aserti ne estas ĉe kiu flanko li staris, sed kion li atingis: ke Hernández Lahuerta kaj la katoliko Jaime Juan Forné povis disputi pri politiko ĉe la sama tablo de la orĉatejo sen ĉesi esti amikoj. Dudek jaroj farante tion estas fakto; kion li pensis dum li faris ĝin, ni ne scias.

La paperetoj

En la sepdekaj jaroj li ankoraŭ instruis en la eta ejo kiun la grupo havis en la strato Sant Vicent, kaj li instruis per paperetoj kun pretaj frazoj kiujn la lernantoj lernis parkere, sen gramatiko antaŭe. Antonio Madrigal Sáez, kiu komencis kun li ĉirkaŭ 1969 aŭ 1970, ankoraŭ memoris kelkajn el ili en 2026.

En 1969 li gvidis la kurson en kiu subite eniris kvin fratoj Casquero —inter ili Augusto—, kiuj subtenus la grupon dum la tri sekvaj jardekoj.

Neniu por anstataŭi lin

En 1954, akceptante la postenon, Herrero estis subskribinta noton kiu diris ke «Valencio firme tenos ankoraŭ, malgraŭ la natura laciĝo, la direktilon de la Hispana Esperanto-Federacio».

Ok jarojn poste, la laciĝo venkis. Estis tempo anstataŭigi la estraron kaj en Valencio oni trovis neniun kiu povus preni sur sin la Federacion. Ankaŭ ne en Barcelono nek en Madrido. Restis nur Zaragozo.

Kaj estis Herrero mem kiu proponis la urbon kaj la nomon: Miguel Sancho Izquierdo, katedrulo pri Natura Juro, rektoro de la Universitato de Zaragozo ekde 1941 kaj prokuratoro en la frankismaj Kortesoj pro la posteno. Sancho akceptis kun unu sola kondiĉo: ke la sekretario de la Federacio estu Inés Gastón.

En la kongreso de Valadolido, en la somero de 1962, Herrero prezentis Sancho Izquierdo —jam anoncitan kiel «la venonta prezidanto de la HEF»— kaj tuj poste li adiaŭis. La kroniko rakontas tion jene: li diris ke en Zaragozo, ok jarojn antaŭe, oni honoris lin per la prezidanteco, kaj ke tiu etapo estis la plej konsiderinda de lia vivo, ĉar li havis la honoron reprezenti la hispanan esperantismon. Kaj li finis:

«La Prezidanto mortas, vivu la Prezidanto!»

Kortuŝitaj, ĉiuj aplaŭdis lin kaj multaj ĉirkaŭbrakis lin, plenaj je sincera emocio.

En decembro de tiu jaro, la Boletín anoncis la translokiĝon per frazo kiu valoras por la tuta artikolo: «Do, post dektri jaroj, de ĝia fondiĝo, la Federacio translokiĝas de Valencia al la bela urbo apud la Ebro.»

La kalkulo de la revuo ne ĝustas: la Federacio estis konstituita en 1947, kaj de 1947 ĝis 1962 estas dek kvin jaroj. Dek tri estas tiuj de la ekzisto de la Boletín, naskita en januaro 1949 —tial la kovrilo de la numero 119, de 1960, portas «Año XII», kaj la numero 132, de aprilo-majo 1962, «Año XIV». Kiu skribis la anoncon kalkulis, eble senkonscie, la jarojn de la revuo kiun li havis en la manoj.

La 137 jam anonciĝas kiel dua epoko, jaro 1, numero 1. Cent tridek ses numeroj faritaj en Valencio; la revuo rekomencis la kalkulon foririnte.

La kongreso de 1964

Restis al li ankoraŭ unu afero por fari. En julio 1964 Valencio gastigis du interkovritajn kongresojn: la 25-an hispanan kongreson, de la 21-a ĝis la 24-a, en la Escuela Profesional de Comercio de la strato Artes Gráficas, kaj la 30-an kongreson de IKUE, la internacia unuiĝo de katolikaj esperantistoj, de la 23-a ĝis la 29-a. Herrero prezidis la lokan komitaton.

La prezidanto de IKUE, patro Beckers, publike gratulis tiujn kiuj preparis la kongreson, «precipe la doktoron Herrero». Li respondis ke la varmo ne venis de la suno, sed de la koro de la valencianoj. En la teksto kiun li skribis pri tiu kongreso, tamen, li plendis ke la fiksita kotizo estis nekutime alta por la hispanoj.

Kaj en la programo estis punkto kiu ne estis protokolo:

«Vizito al la tombo de S-ro. Luis Hernández, antaŭa redaktoro de nia bulteno, kaj animo de niaj Kongresoj dum multaj jaroj.»

Li estis mortinta tri jarojn antaŭe.

La fino

La 27-an de julio 1963, en la ĝenerala asembleo de la kongreso de Barcelono, la Federacio nomumis lin honora prezidanto. Li estis tia ĝis sia morto.

Apopleksio forprenis de li la fluecon de parolo kaj forigis lin de la unua linio, sed li daŭrigis fari paroladojn kaj prelegojn en la kongresoj. Al la hispana kongreso de julio 1977 li jam ne povis iri kaj sendis telegramon senkulpigantan sin; en tiu sama kongreso oni decidis doni al lia edzino, Pilar García Villagrasa, la medalon Klara Silbernik, kiun la prezidanto de la Federacio, Ángel Figuerola, iris transdoni al ŝi propramane en Valencio.

Li mortis la 28-an de novembro 1977.

Fontoj: Boletín de la Federación Española de Esperanto, kolekto ciferecigita ĉe Bitoteko kaj Gazetoteko. N-ro 5 (majo 1949), por la kurso por kuracistoj kiun Tudela kaj Herrero jam donis; n-roj 7 (julio 1949) kaj 49 (januaro 1953), por D-ro Cirano kaj la «Bonhumora Kliniko»; n-roj 68 kaj 74 (1954), por la elekto de la estraro en Zaragozo; n-roj 30 kaj 31 (1951), por la unua estraro de la Federacio kaj la anstataŭigo de Caplliure per Llorens; n-ro 79, por la noto pri la «natura laciĝo»; n-ro 119 (januaro-februaro 1960), por la kroniko de la memortabulo, subskribita de Luis Hernández; la policano kiu salutas venas de la subskribo de unu el la fotoj de tiu numero, kiu parolas pri «la strofoj de nia himno» —en esperantista revuo, La Espero; n-ro 1 (januaro 1949) kaj n-ro 3 (marto 1949), por la naskiĝdato de la revuo; n-ro 133 (aŭgusto-septembro 1962), por la kongreso de Valadolido kaj la adiaŭo; n-ro 135 (decembro 1962), por la anonco de la translokiĝo; n-ro 137 (1963), por la dua epoko kaj la nomumo kiel honora prezidanto; n-roj 142, 143 kaj 144 (1964), kiuj anoncas la hispanan kongreson kun dato kaj sidejo, kaj n-ro 145, por la kroniko de la du kongresoj kaj la vizito al la tombo; n-roj 222 kaj 223 (1977), por la telegramo, la medalo kaj la dato de la morto. La kroniko de Frateco skribita de Antonio Marco Botella lokas la ŝanĝon de la prezidanteco en kongreso okazinta en Kastelono; la Boletín lokas ĝin en Valadolido, kaj tion ni sekvas. La ceteron, notoj de konversacio kun lia filo Rafael Herrero García kaj lia edzino, Amparo Martínez Esteve, la 27-an de aŭgusto 2026, kaj la atesto de Antonio Madrigal Sáez (aŭgusto 2026) por la instrumetodo. La mortkondamnon de Hernández Lahuerta kaj la akuzon pri esti esperantisto donas Antonio Marco Botella, El esperanto y su «memoria histórica»; ĝi estas unusola fonto kaj tial ĝi estas atribuita en la teksto.