En Esperanto li rilatas al viro kaj ŝi al virino. Ekde 1976 parto de la parolantoj uzas ankaŭ ri: ununombran pronomon por paroli pri persono sen indiki ties sekson, ĉar ĝi ne estas konata, ĉar ĝi ne gravas, aŭ ĉar tiu persono tion preferas. Tiun uzon oni nomas riismo. Kion preskaŭ neniu scias estas, ke la tuta debato — la pronomo, la sufiksoj, la Fundamento kaj ĉu ĉio ĉi entute gravas — jam estis batalita inter 1979 kaj 1986 en feminisma bulteno farita el la centra oficejo de UEA.
Ekzemplo valoras pli ol difino:
Se iu telefonas, diru al ri, ke mi revenos poste.
La kovrilo de la numero 0 de Sekso kaj Egaleco, oktobro 1979.
Nenio el tio, kio sekvas, estas ĉi tie diskutata unuafoje. La referenca analizo pri la temo estas «Esperanto kaj sekso», kiun Marcos Cramer — kiu en Esperanto subskribas Markos Kramer — publikigis en Lingva Kritiko la 16-an de oktobro 2014: ĝi priskribas kiel la tradicia Esperanto markas la sekson kaj komparas unu post la alia ĉiujn proponojn de ŝanĝo. De li venas ĉi tien la koncepto de markiteco, la klasifiko de la substantivoj kaj la argumentoj pri la Fundamento, kaj lia estas ankaŭ la sola ekzistanta enketo pri uzado, el kiu venas la ciferoj ĉe la fino. Kion li forigas per unu frazo — la bulteno en kiu la debato estis batalita inter 1979 kaj 1986 — estas ĝuste tio, kion rakontas ĉi tiu artikolo.
Tri demandoj kiuj ne estas la sama
Konvenas disigi ilin ekde la komenco, ĉar la diskuto ĉiam ilin miksas kaj ri respondas nur du el ili:
- Kiel paroli pri nedifinita persono, kiam la sekso ne estas konata aŭ ne gravas. Ri tion solvas.
- Kiel paroli pri konkreta neduuma persono. Ri tion solvas ankaŭ, sed tio estas posta uzo: en 1976 neniu havis tion en la kapo. La originala propono volis eviti la viran ĝeneraligon kaj certigi, ke la virinoj estu inkluzivitaj. La neduuma uzo estas plivastigo de la lastaj jardekoj.
- La malsimetrio de la vortprovizo: ke patro signifas viran gepatron kaj necesas patrino por la virina. Tion ri tute ne tuŝas. Tio estas alia problemo — kiun oni povas prezenti kiel demandon pri justeco aŭ kiel simplan demandon pri kohereco de la lingvo — kaj ĝi havas siajn proprajn proponojn.
Decembro 1976: la propono
La unua konata formulado estas de Ole Hagemann, kaj ĝi ne aperis en feminisma publikaĵo, sed en Eĥo, la revuo de la Dana Esperanto-Asocio. La artikolo titoliĝis «Seksa egaleco — ankaŭ lingve», kaj sur la paĝo 114 troviĝas la fonda frazo:
«Tial mi proponas enkondukon de la komunseksa pronomo: ri = li aŭ ŝi.»
Ne estus strange, ke pluraj personoj estus alveninta tien aparte: en Esperanto restas malmultaj liberaj konsonantoj por fari pronomon kiu sekvu la modelon de la jam ekzistantaj. Sed tion oni ne povas dokumenti, kaj ĉi tiu ja estas la unua apero kun dato kaj paĝo.
Oktobro 1979: la platformo
Sekso kaj Egaleco naskiĝis tiun monaton. Ĝin faris Anna Brennan — hodiaŭ Anna Löwenstein —, dudekokjara britino kiu laboris en la centra oficejo de UEA. La redakcia artikolo de la unua numero jam respondis la demandon, kiun la revuo ĉiam ricevos:
«Ĉu do SkE estas nur por virinoj? Kompreneble, ĉar ili estas la plej evidentaj viktimoj de la seksa diskriminacio, ili okupiĝas pri la temo pli ol la viroj. Tamen la ekzisto de iu ajn formo de diskriminacio — kaj precipe de speco en kiu ni ĉiuj estas regule kaj rekte implikitaj — devus esti grava temo por personoj de ambaŭ seksoj.»
Dudek ses jarojn poste, Femina portos tiun saman ideon en la subtitolon: ne nur por virinoj.
Sur la paĝoj 4 ĝis 6 de tiu nula numero, la redaktorino prezentas la problemon:
«Kiu estas la alternativo al li? Diri konstante “li aŭ ŝi” estas maloportune, kaj ĝi kreas novan problemon: kiun pronomon oni metu unua?»
Kaj ŝi aldonas observon kiu daŭre estas la centra argumento favore al iu ajn reformo de tiu speco en ĉi tiu lingvo:
«Esperanto verŝajne estas pli akceptema al novaj evoluoj ol la naciaj lingvoj. Unue, ĉar ĝi estas nova lingvo, kaj sekve la eksmodaj uzoj ne estas subtenataj de longa tradicio. Krome, por la plimulto de la parolantoj ĝi estas lernita lingvo. Denaska parolanto malfacile povus adaptiĝi al nova pronoma uzo, dum lernanto de Esperanto-kurso rimarkus nenian problemon.»
Poste venis la letero de Hagemann, «La komunseksa pronomo ri», kun antaŭdiro kaj konsekvenco:
«Tiu pronomo fariĝos estonte eksterordinare ofta vorto — multe pli ofta ol li kaj ŝi. […] Pro tiu ofteco esencas la mallongeco de la komuna pronomo. Prefere ĝi konsistu nur el konsonanto + i.»
Per tiu kriterio li listigas tri eblojn: nova pronomo hi lasante li kiel komunan; ĝeneraligi ĝi; aŭ la nova pronomo ri. Li malakceptas la unuan ĉar ĝi devigas ŝanĝi la signifon de ekzistanta pronomo, kaj la duan per argumento kiun oni ne atendus de reformisto:
«Mi forte malkonsilas uzi ĝi por personoj, ĉar indas konservi la distingon inter aĵoj kaj personoj. […] Se oni rompas tiun tradicion, la lingvo malriĉiĝos.»
La argumenton pri mallongeco oni povas kontroli per la fingroj: ri estas dulitera vorto, kiel li kaj ŝi, dum la perifrazo kiun ĝi evitas uzas tri. Kaj ĝi ne estas laboratoria perifrazo: kvardek jarojn poste, demandite kiel ili aludas nedifinitan personon, 25 % de la enketitoj respondis «li aŭ ŝi» — pli ol tiuj kiuj respondis ri (17 %) aŭ ĝi (12 %).
Aprilo 1980: la pronomo atingas la statuton de UEA
La numero 2 portas la plej substancan tekston, kaj ĝin subskribas ne aktivulo sed Werner Bormann, al kiu UEA estis komisiinta la solenan prelegon de la Universala Kongreso de Ateno en 1976.
Bormann rakontas, ke, preparante tiun tekston pri la eniro de Grekio en la Komunan Merkaton «sen diskriminacio», li atingis frazon kie li bezonis pronomon por la ĝenerala nocio de homo. La eŭropa kutimo postulis li. Kaj, li diras, «skribante pri temo ligita al la egaleco de rajtoj, kaj sub la memoro pri la ĵus finiĝinta Jaro de la Virino de UN, mi sentis la malkonvenon de tiu identigo: homo ĝenerale = li».
Kial li ne estas senkulpa
Bormann tion sentis; la lingvistiko tion klarigas. Cramer ekiras de distingo kiun la kutima diskuto malofte faras: unu afero estas, ke formo estu markita, kaj alia, ke ĝi estu neŭtra — distingo kiun la lingvistiko ŝuldas al Trubetzkoy (1931) por la fonologio kaj al Jakobson (1932) por la signifo. Kiam lingvo distingas kontraŭajn eblojn, ofte unu havas propran esprimon kaj la alia ne; tiu kiu ne havas ĝin esprimiĝas per la ĝenerala formo, kiu validas por ambaŭ kazoj. Tio okazas ankaŭ ekster la sekso: ni demandas «kiom longa ĝi estas?» ne sciante ankoraŭ ĉu ĝi estas longa aŭ mallonga, kaj la volumeno de korpo estas la longo multiplikita per la larĝo multiplikita per la alto, kaj ne la mallongo per la mallarĝo per la malalto. Longa, larĝa kaj alta estas la nemarkitaj formoj.
En la tradicia Esperanto — tiu de Zamenhof kaj de ĉiuj kompetentaj parolantoj ĝis la sepdekaj jaroj — ŝi estas markita kiel virina kaj li estas nemarkita. Tial ĝi taŭgis por persono de nekonata aŭ indiferenta sekso, kaj tial la Ekzercaro de la Fundamento uzas ĝin en maniero kiu havas sencon nur se ĝi inkluzivas la virinojn:
«Ĉar ĉiu amas ordinare personon, kiu estas simila al li, tial ĉi tiu patrino varmege amis sian pli maljunan filinon, kaj en tiu sama tempo ŝi havis teruran malamon kontraŭ la pli juna.» (Ekzercaro, §13)
Nu — kaj jen la nodo — nemarkita ne signifas neŭtra. Ĉar ekzistas markita virina pronomo kaj ekzistas nenia vira, li finfine estas uzata por paroli pri viroj multege pli ofte ol por paroli pri nedifinita persono, kaj tiu ofteco pezas:
«Tiu oftega uzo de li por paroli pri viroj klare superas kvante la uzon de li por nespecifa persono; tio kreas en la menso de la lingvouzantoj la emon pensi unuavice pri viro kiam oni uzas li, eĉ se temas pri uzo por nespecifa persono. Kompreneble oni povas senprobleme kompreni, ke ankaŭ la virinoj estis inkluzivitaj, sed tiu kompren-kapablo neniel forigas la mensan mekanismon kiu igas pensi unue pri viroj.»
De tie la obĵeto «li jam estas seksneŭtra, nenio ŝanĝendas» estas, laŭ Cramer, konfuzo inter la du aferoj. Kaj Zamenhof, tridek jarojn antaŭ ol la lingvistiko elpensis la koncepton de markiteco, jam estis skribinta, ke tio ne estis regulo de la lingvo sed interkonsento inter parolantoj. Bormann iris tion serĉi.
Kion Zamenhof precize diris
En la vortaro kaj en la Lingvaj Respondoj, li citis la respondon 91. Indas legi ĝin tute, ĉar ĝi diras pli ol tion, kion Bormann el ĝi eltiris:
«Kiam ni parolas pri persono sen indiki ties sekson, tiam estus regule uzi la pronomon ĝi (kiel ni faras ekzemple ĉe la vorto “infano”), kaj se vi tiel agos, vi gramatike havos plenan pravon. Sed ĉar la vorto ĝi (uzata precipe por “bestoj” aŭ “senvivaj objektoj”) enhavas en si ion malaltigan (kaj ankaŭ kontraŭkutiman), kaj por la ideo de “persono” ĝi estus iom malagrabla, tial mi konsilus al vi agi kiel oni agas en la aliaj lingvoj kaj uzi por “persono” la pronomon li. […] Ĉar, ĉar ni interkonsentis silente, ke ĉiufoje kiam ni ne parolas specife pri la virina sekso ni povas uzi la viran formon por ambaŭ seksoj […], per tio mem ni interkonsentis ankaŭ, ke la pronomon li ni povas uzi por “persono”.»
Zamenhof do ne estis tion solvinta: li estis agnoskinta, ke ĝi estas gramatike ĝusta, kaj estis rekomendinta la malon. Sed survoje li lasas diri ion, kio servos al ambaŭ flankoj dum kvardek jaroj: ke la vira ĝeneraligo en Esperanto ne estas neceso de la gramatiko sed silenta interkonsento inter parolantoj. Bormann citis la unuan duonon de la respondo; liaj kontraŭuloj povis citi la duan.
La voĉdono
En tiu sama kongreso de Ateno, la profesoro Jonathan Pool uzis zi en sia prelego. Subite estis kvar kandidatoj: ĝi, zi, ri kaj li.
Kaj jen la afero ĉesas esti revua diskuto. UEA estis redaktanta novan statuton; tiu de 1947 supozis, ke la prezidanto estas li, kaj la ĝenerala sekretario ankaŭ. La diskutoj en la Komitato klarigis, ke eĉ ne la ĝi aprobita de Zamenhof trapasus. La maksimumo interkonsentita estis, ke la redakta komisiono evitu «pronomojn limigitajn al unu sola sekso», kaj oni voĉdonis: 31 voĉoj favore al nediskriminacia lingvaĵo en la statuto, 7 kontraŭe kaj kelkaj sindetenoj.
La redakta komisiono solvis la problemon laŭ la plej praktika ebla maniero: forigante preskaŭ ĉiujn pronomojn kaj ripetante la substantivojn.
Bormann fermis atentigante, ke la pronomo ne estis la nodo de la afero:
«La seksisma pronomo ne estas izolita afero. Paralela problemo estas la kutimo de la esperantistoj distingi preskaŭ ĉiam inter viroj kaj virinoj per la senĉesa uzo de la sufikso -ino. […] La nuna lingvouzo estas kontraŭfundamenta! La legantoj relegu en la Fundamento la signifojn de la sufiksoj kaj de la gramatikaj finaĵoj: ĉiuj estas difinitaj sen sekso.»
Januaro 1981: Irano, kaj «kial ne ŝi-li?»
La numero 5 kolektas la respondojn. Jila Sadigi, el Irano — unu el la kvin membroj de la virina komisiono de UEA —, rakontas ke ŝi konis la pronomon ekde 1977, ke ŝi komencis uzi ĝin en siaj kursoj kaj ke ŝi rekomendis ĝin al ĉiuj instruistoj de Esperanto. Kaj ŝi metas sur la tablon argumenton kiu al la eŭropanoj ne venis en la kapon:
«Nek nia lingvo — kun ĉirkaŭ 65 milionoj da parolantoj — nek la turka — kun pli ol 90 milionoj — havas seksajn pronomojn. En la persa ni uzas la pronomon u, tiel por ŝi kiel por li, kaj ĝi perfekte tradukiĝas per ri. Niaj lernantoj ne havas la kutimon ĉiam dividi la seksojn kaj esti ĉiam konsciaj pri la sekso de la persono kiam tio ne necesas.»
Kaj ŝi finas per peto kiu daŭre validas:
«Se la esperantologoj povus orientiĝi iomete ekster la okcidentaj lingvoj kaj ĵeti rigardon al kelkaj orientaj kaj afrikaj lingvoj, eble ili trovus tre multnombrajn solvojn. […] La serĉo de egaleca pronomo ne venas el unu sola lando: en malpli ol tri monatoj aŭdiĝis voĉoj el Usono, el Japanio, el Danio kaj el Irano.»
Kaj Sabina van de Hem, el Nederlando, respondas per kvar linioj al tiu, kiu estis proponinta diri li-ŝi:
«Nun mi volas demandi: kial ne ŝi-li? Eble oni konsideros tion ruzaĵo. Sed mi opinias, ke oni ĉiam mencias la virinojn post la viroj, kaj por ŝanĝi la pensmanieron tio estas malbona. Kiam oni uzos ŝi-li, la viroj havos rajton protesti kontraŭ tiu uzo. Tial mi preferas la pronomon ri.»
La obĵeto, kaj kiu ĝin subskribis
En tiu sama numero, la revuo publikigas «Ĉu necesas ĉesigi la diskuton?». Ĝin subskribas Marjorie Boulton — poeto, biografo de Zamenhof, unu el la plej grandaj verkistinoj kiujn la lingvo havis —, kaj ĝi estas tutamenda kritiko farita kun plena respekto.
Ŝi komencas cedante ĉion: la propono de Hagemann estas «modera kaj inteligenta», kaj komuna pronomo «solvus kelkajn problemojn kaj estus utila kaj justa». Kaj poste ŝi skribas «Kaj tamen —»:
«Unue, mi tre dubas, ke la manko de komuna pronomo estas vere grava faktoro en la pozicio de la virino. Tiu pronomo mankas en la angla kaj en la franca, en la germana kaj en la sveda; kaj tamen, kiuj virinoj estas pli emancipitaj ol la usonaj, la anglaj, la francaj, la germanaj kaj la svedaj?»
Kaj ŝi ĉenigas duapaĝan liston — «kaj kiam en multaj landoj…» — pri la duobla laborŝarĝo, la aranĝitaj geedziĝoj, la eksedziĝo rifuzata al la virinoj, la naskiĝo de filino vivata kiel honto, la virina genitala mutilado kaj la seksperforto uzata kiel torturteĥniko kontraŭ politikaj arestitinoj. Kaj ŝi konkludas:
«Dume, mi opinias, ke ni devas okupiĝi pri niaj fratinoj, ne unuavice pri neperfektaj pronomoj.»
Ŝia dua motivo venas el tridek jaroj da esperantisteco: la lingvaj konfliktoj faris pli da malbono al la movado ol iu ajn ekstera malamiko. Ŝi memorigas la skandalon pro la neologismoj de Kalocsay kaj la militon pri -ita/-ata, kaj ŝi demandas sin ĉu la kontraŭuloj ne iomete pravas kiam ili diras, «ke la esperantistoj asertas, ke per Esperanto oni helpos al la monda paco, sed ili kapablas nur kvereli pri kelkaj mizeraj participoj». Ŝia konkludo:
«Ni virinoj prefere laboru per Esperanto, kaj ne penu, pro bona volo, ĝin operacii.»
La aliaj frontoj, kiuj ne estas la sama
La pronomo estis la facila parto. La malfacila parto estas la vortprovizo, kaj tien ri ne atingas.
En Esperanto ne ekzistas gramatika genro. La sekso apartenas al la signifo de kelkaj radikoj kaj ne de aliaj, kaj tion oni devas lerni vorton post vorto. Cramer ordigas la substantivojn en kvar grupojn:
- La plej multnombraj estas neŭtraj kaj faras la virinan formon per -in-: instruisto estas instruanta persono de iu ajn sekso kaj instruistino, virino.
- La bestnomoj faras same, sed krome havas viran formon per vir-: bovo estas la ĝenerala nomo de la besto, bovino la ina kaj virbovo la vira.
- Malgranda grupo estas neŭtra kaj praktike neniam akceptas -in-: homo, persono, infano.
- Kaj restas la problema grupo: vortoj kie la vira sekso estas ene de la radiko kaj la neŭtra formo ne ekzistas. Patro estas vira gepatro, kaj «gepatro ununombre» ne direblas; same okazas kun frato, edzo, knabo aŭ reĝo.
Sekve prezidanto ne signifas formale «vira prezidanto» — ĝi estas nemarkita formo, eĉ se la kutimo igas imagi viron —, sed patro ja signifas viran gepatron. Tiu lasta grupo estas la problemo, kaj estas tio, kion ri ne tuŝas.
Argumento kiu ne estas feminisma
Konvenas apartigi la motivon de la propono, ĉar ĝis ĉi tie la tuta debato temis pri diskriminacio kaj ekzistas obĵeto kiu ne dependas de iu ajn politika pozicio: la sistemo ne estas regula, kaj Esperanto estas vendata ĝuste kiel regula lingvo.
Rimarku kiel ĝi markas la sekson: per sufikso (-in-), per prefikso kiu ne estas afikso sed tuta radiko — vir- — kaj per la signifo de la radiko mem (patro). Tri malsamaj mekanismoj por unu sola distingo, kaj nenia regulo kiu permesu scii kiu taŭgas por ĉiu vorto: necesas lerni ilin unu post la alia. La prefikso krome trenas kroman efikon: virbovo estas la vira besto, sed laŭlitere konstruite ĝi diras «vira-homa bovo», kaj same okazas kun iu ajn besto.
Bormann jam estis formulinta tion en la numero 2 laŭ terminoj kiuj ne temas pri diskriminacio sed pri fideleco al la fonda teksto: en la Fundamento la sufiksoj kaj la finaĵoj estas difinitaj sen sekso, kaj estas la uzo, ne la teksto, kiu metis sekson en ilin — «la nuna lingvouzo estas kontraŭfundamenta», li diris. El tiu vidpunkto, la iĉismo kaj la riismo ne estus reformoj sed korektoj.
Cramer mem, taksante la iĉismon, diras ke la feminisma argumento ŝajnas al li malpli konvinka ol tiu de la inkluzivo de la neduumaj personoj. Tio estas: ekzistas almenaŭ tri malsamaj pordoj por atingi la saman proponon — la egaleco, la inkluzivo kaj la kohereco de la sistemo —, kaj ne necesas trapasi ĉiujn tri.
De tie la proponoj, kiuj agas sur malsamaj niveloj:
| Kion ĝi tuŝas | Kion ĝi faras | |
|---|---|---|
| Riismo | la pronomojn | aldonas ri; ne ŝanĝas iun ekzistantan vorton |
| Iĉismo | la radikojn | aldonas -iĉ- por la vira sekso por ke la radiko restu neŭtra: patro fariĝus «gepatro» |
| Bojkoto de -in- | la kutimon | ĉesi uzi la sufikson kie la vorto jam estas neŭtra (prezidanto, ne prezidantino) |
La iĉismo estas el 1976, la sama jaro kiel ri, kaj ĝi daŭre estas la plej disvastigita propono por la radikoj; ĝi estas nek oficiala nek aperas en PIV. Ĝi estas la plej kohera sistemo surpapere, sed ĝi havas altan koston, kaj Cramer nomas ĝin precize: la diferenco inter ne kompreni kaj miskompreni. Kiu renkontas novan vorton kiel ri ne komprenas ĝin, tion rimarkas kaj demandas; kiu renkontas patro en iĉisma teksto kredas ke li komprenis «vira gepatro» kaj demandas nenion, ĉar li ne suspektas ke estas io demandinda. La eraro restas nekorektita. Ri, male, aldonas eblon sen ŝanĝi la signifon de io antaŭa, kaj tio verŝajne estas la kialo pro kiu ĝi multe pli prosperis.
Cramer mem proponas eliron el tiu sakstrato: anstataŭ reinterpreti la ekzistantajn radikojn, fabriki novajn kaj neŭtrajn por la ĉirkaŭ tridek problemaj vortoj, modifante ilin sisteme — pajtro por «patro aŭ patrino», ejdzo por «edzo aŭ edzino», vejro por «viro aŭ virino». Tio ne tuŝas iun fundamentan signifon kaj ne povas igi iun miskompreni; interŝanĝe, temas pri tridek vortoj lernendaj. Cramer prezentis ĝin en 2014 kiel novan proponon.
La bojkoton de la sufikso proponis Dermod Quirke en la numero 13, de februaro 1986, per senarmiga argumento:
«Ĉu ni vere bezonas sufikson por esprimi la sekson? Ni parolas pri katolika kelnero, pri nigra ŝoforo, pri kalva prezidanto aŭ pri samseksema komputilisto; kaj ni ne postulas sufikson por precizigi la religion, la haŭtkoloron, la mankon de haroj aŭ la aman inklinon. Kial do ni uzu ĝin nur kiam temas pri la sekso?»
Por la pronomo, Quirke ne fidis iun ajn novan vorton kaj proponis alion: uzi sisteme ŝi kiel neŭtran, «ĉar tio ĝenos multajn virojn, kiuj protestos ke ne ĉiuj legantoj estas virinoj. Kaj tio donos al ni la okazon klarigi al ili, ke la rutina uzo de la neŭtra li estas same ofenda por multaj virinoj». La revuo tion provis: redakcia noto sendas al reportaĵo de tiu sama numero, «Gepatroj ne bezonas resti hejme», verkita tute per neŭtra ŝi.
Ankaŭ Claude Piron tie pasis; li estis preferinta zi kaj finfine trovis ĝin tro artefarita; lia matura propono estis ŝanĝi la regulon anstataŭ elpensi vorton, kun li kiel neŭtra. La respondo publikigita en la numero 14 ne faciligis tion al li:
«Kiel “pruvon” ke li jam estas seksneŭtra, Piron asertas ke Dio estas nomata li en la Biblio kaj ke ni ĉiuj scias ke Dio ne havas sekson. Sed mi konas multajn feministojn kiuj argumentas ke la konvencia judkristana dio estas efektive vira dio, kaj eĉ patriarka, ĝuste ĉar oni nomas lin li senĉese.»
Ne temis pri la solaj provoj. Oni proponis ankaŭ ŝli kaj ŝili, kunfandojn de ŝi kaj li, kaj uzi la montran tiu kiel pronomon; laŭ la korpusaj kalkuloj kiujn citas Cramer, ŝli estas uzata same ofte kiel ri, sed preskaŭ ĉiam limigita al la nedifinita persono, kiu estas ĝuste la uzo kiu solvas nenion por tiu, kiu estas nek viro nek virino.
Indas diri, ke tiu debato sciis, ke ĝi ne estas ekskluzive sia: la numero 8, de 1981, jam informis ke la neesperantistoj havas la saman problemon kaj citis la proponon de la pronomo «co» por la angla. Nek ĝi estas nun: la sveda havas hen, proponitan en 1966 kaj akceptitan en la vortaron de la Sveda Akademio en 2015, kaj la angla dum jarcentoj uzas la ununombran they.
Ĉu nova pronomo rompas la Fundamenton?
Estas la obĵeto plej ripetita kontraŭ ri. La regulo 5 de la gramatiko de la Fundamento diras «la personaj pronomoj estas:» kaj listigas ilin; la francaj, angla kaj germana versioj metas tie difinan artikolon — la rusa kaj la pola ne havas ĝin, ĉar tiuj lingvoj ne havas artikolon —, kaj el tiu artikolo oni deduktas, ke la listo estas fermita kaj ke aldoni novan pronomon estas kontraŭfundamenta.
Cramer trovas tie du truojn. La unua, ke la Fundamento mem malobeas la liston: la Ekzercaro kaj la Universala Vortaro enkondukas alian, ci. La dua, ke la regulo kiun oni el tio deduktas estas skribita nenie: ĝi loĝas en difina artikolo de tri el la kvin versioj de la teksto.
Kaj al tio aldoniĝas la «silenta interkonsento» de la respondo 91. Se la uzo de li por persono de indiferenta sekso estas kutimo kaj ne regulo, nek la li aŭ ŝi kiun hodiaŭ diras ĉiuj nek la uzo de ĝi por personoj kontraŭdiras ion fundamentan: ili kontraŭdiras stilan rekomendon, kaj pri la stilo Zamenhof estis multe malpli strikta ol pri la gramatiko.
El la proponoj kiuj estas sur la tablo, tiu kiu ja estas klare kontraŭfundamenta estas la iĉismo, ĉar ĝi ŝanĝas la bazan signifon de pli ol dudek radikoj de la Fundamento.
Kie staras la afero nun
La Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko malkonsilis ri malkaŝe ĝis 2015, kiam ĝi agnoskis ke ĝi estas la sola el tiuj proponoj kiu iomete enradikiĝis. Ekde aprilo 2019 ĝi jam ne malkonsilas ĝin: ĝi dediĉas al ĝi sekcion kaj priskribas kiel oni ĝin uzas, sen diri ĉu ĝi konvenas aŭ ne.
La Akademio de Esperanto neniam ĝin aprobis. La 24-an de junio 2020 ĝia lingva konsultservo respondis, ke en Esperanto ne ekzistas tradicia pronomo por la personoj kiuj ne identiĝas kun iu el la du seksoj, kaj ke ĝi ne povas antaŭenigi iun rekomendon dum la Akademio ne decidos.
Cramer mem, kiu estas tiu kiu plej profunde analizis la problemon, ne estas plene riisto. En 2014 li konkludis, ke por la nedifinita persono li preferas kutimiĝi uzi ĝi — fidante ke la uzo forigos de ĝi la malaltigan konotacion kiun Zamenhof riproĉis al ĝi — kaj li rezervis ri por paroli pri konkreta persono de nekonata sekso aŭ neduuma, kio estis, li diris, la sola solvo kiu nuntempe funkcias.
Konvenas ne perdi el la vido, ke el la debato de la sepdekaj jaroj oni jam gajnis du aferojn, sen nova pronomo kaj sen ke preskaŭ iu konsideru ilin reformoj. La unua, ke la li aŭ ŝi estas hodiaŭ dirata ĉie: la konsekvenco estas, ke multaj parolantoj jam legas li kiel markitan viran formon, kaj ĝuste tial ili bezonas aldoni la ŝi. La dua, ke la sufikso -in- ĉesis esti deviga en vortoj kiel instruisto, kiun kelkaj uzas por virino sciante perfekte ke ŝi estas virino. Cramer tion resumas jene: la malpli drastaj proponoj eniris la ĝeneralan lingvon, kaj la plej drastaj restis en malgrandaj rondoj aŭ en neniu.
La plej bonaj datumoj pri uzado venas el enketo de la sama Marcos Cramer, membro de la Akademio, farita inter aprilo kaj majo 2019 en tridek kvin retaj forumoj kaj publikigita la 12-an de majo 2020. Oni analizis 267 respondojn:
- 81 % komprenas ri;
- 42,3 % deklaras uzi ĝin iamaniere;
- 38 % uzas ĝin por paroli pri neduumaj personoj (per ĝi, 10 %);
- 6,7 % praktikas la radikalan riismon, tio estas, ĉiam anstataŭigi li kaj ŝi.
Laŭ aĝoj la diferenco estas granda: inter la malpli ol tridekjaraj, 62 % uzas ri por neduumaj personoj; inter la pli ol kvindekjaraj, 21 %.
Tiuj ciferoj havas limojn kiujn konvenas ne kaŝi. La enketo estis farita rete, inter homoj kiuj partoprenas en Esperanto-forumoj: 71,4 % estis viroj kaj 52,6 % malpli ol kvardekjaraj. La aŭtoro mem avertas, ke neniu scias kia estas la reala konsisto de la esperantistaro kaj ke la specimeno ĝin ne reprezentas. Ili diras kiel oni parolas en la konektita parto de la komunumo, ne en ĝi tuta.
Kiel ĝin uzi, se oni volas ĝin uzi
Kiu volas ĝin provi havas tri eblajn poziciojn, kaj konvenas scii en kiu oni sin metas, ĉar la diskutoj ofte okazas inter homoj kiuj defendas malsamajn aferojn:
- Minimuma riismo: ri nur por la nedifinita persono, tiu de nekonata sekso kaj tiu kiu estas nek viro nek virino; por la ceteraj, li kaj ŝi kiel ĉiam. Tion faras la plimulto de tiuj kiuj ĝin uzas.
- Meza vojo: ri ankaŭ por personoj de konata sekso, sed konservante li kaj ŝi kiam la sekso gravas aŭ helpas scii pri kiu oni parolas.
- Radikala riismo: ri por ĉiuj kaj ĉiam, for li kaj ŝi. Ĝin praktikas 6,7 % de la enketitoj.
La formoj estas la regulaj, kopiitaj de li/lin/lia: ri, akuzativo rin, posesivo ria.
Kaj la praktika obĵeto havas praktikan respondon. Kiu ne konas la vorton ne komprenos ĝin — sed li rimarkos ke li ne komprenas ĝin, kaj klarignoto la unuan fojon tion solvas. Estas ĝuste la diferenco kiu faras ri malmultekosta kaj la iĉismon multekosta: neniu korektas eraron kiun li ne scias ke li faris.
Pronomo ne estas revolucio, sed ĝi ankaŭ ne estas nenio
Boulton en 1981 kaj Perla Martinelli en 2020 diris la samon. Kiam la tiama prezidanto de nia grupo skribis al Martinelli, ĉefredaktorino de Femina, dirante al ŝi ke li defendas la riismon, ŝi respondis al li:
«Mi persone, pro simplaj lingvaj kialoj, ne estas amiko de la riismo, sed tio fakte ne gravas. La problemoj de la virinoj ne estas lingvaj, sed, bedaŭrinde, multe pli konkretaj, ankaŭ en Esperantujo.»
Tridek naŭ jaroj apartigas la du frazojn, kaj ilin subskribas la redaktorinoj de la du solaj feminismaj revuoj kiujn la lingvo havis. Ili pravas esence: ŝanĝi pronomon ne forigas la duoblan laborŝarĝon nek la perforton.
Sed el iliaj vortoj ne sekvas, ke necesas elekti. Ŝanĝo de du literoj kostas tre malmulte, kaj ĝi solvas konkretan komunikan bezonon kiun antaŭe oni devis solvi per perifrazoj. Kaj la argumento pri markiteco restas starante: nemarkita formo kiu plejofte estas uzata por viroj finfine evokas ilin unue, eĉ se tiu kiu ĝin aŭdas scias ke ĝi inkluzivas ankaŭ la virinojn — kio ne faras la lingvon la kaŭzo de la malegaleco, sed ankaŭ ne lasas ĝin je nulo. Kaj estas dimensio kiu en 1981 ne ekzistis: por neduuma persono, disponi pri akceptebla pronomo ne estas diskuto pri ĉu la virinoj estas menciataj antaŭe aŭ poste, sed pri kiel la homoj aludas ĝin.
Tiel ke ambaŭ aferoj estas veraj samtempe. Kio ja ŝanĝiĝis dum kvardek jaroj estas, ke tion, kion Boulton petis flankenmeti, hodiaŭ komprenas 81 % de la enketitaj esperantistoj, kaj ke tio, kion ŝi metis en la liston de urĝaj aferoj, restas, grandparte, en la listo.
Fontoj: Ole Hagemann, «Seksa egaleco — ankaŭ lingve», Eĥo (Dana Esperanto-Asocio), decembro 1976, paĝo 114; Sekso kaj Egaleco n-roj 0 (oktobro 1979), 2, 5, 8, 12, 13 kaj 14, en la Gazetoteko; L. L. Zamenhof, Fundamento de Esperanto, Ekzercaro §13 kaj regulo 5 de la gramatiko, kaj Lingvaj Respondoj, respondo 91, en la Tekstaro; Marcos Cramer (Markos Kramer), «Esperanto kaj sekso», Lingva Kritiko, 16-a de oktobro 2014 — el kie venas la koncepto de markiteco, la klasifiko de la substantivoj, la argumento pri la regulo 5 kaj la propono de la novaj radikoj —, kaj «La efektiva uzado de seksneŭtralaj pronomoj laŭ empiria esplorstudo», 12-a de majo 2020; Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko, pri la seksa signifo de la radikoj, kaj sekcio 11.5 pri la tria persono; artikoloj pri riismo kaj -iĉ- en la Esperanta Vikipedio; korespondado de Perla Martinelli kun la grupo, decembro 2020. La citaĵoj el Sekso kaj Egaleco estis transskribitaj el la skanitaj originaloj.
Legi en:
