La 330 aŭstraj infanoj kiujn la esperantistoj venigis al Hispanio, 1920-1923

Inter 1920 kaj 1923, tricent tridek knaboj kaj knabinoj el Aŭstrio loĝis unu jaron aŭ pli en hejmoj de dek unu hispanaj provincoj. Venigis ilin nek registaro nek granda humanitara organizo: venigis ilin reto de homoj kiuj konis unu la alian ĉar ili korespondis en Esperanto. La aŭstra registaro diris ke temas pri neebla misio kaj ne helpis; la hispanaj lokaj aŭtoritatoj kritikis ke oni elspezu monon por «malriĉaj fremduloj». Dudek naŭ el tiuj infanoj neniam revenis al Aŭstrio.

Mapo de la duoninsulo kun la lokoj de la kampanjo «Kinder nach Spanien» (1920-1923). Ruĝe, la vilaĝoj kun dokumentita cifero: Vic kaj Manlleu 15, Cheste 14, Pedralba 7, Valencio 4, Borriana 4, Carcaixent 3, Nules 1. Blanke, la lokoj kiujn la fontoj nomas sen diri kiom da infanoj tien iris: Barcelono, Sabadell, Terrassa, Girona, Olot, Ripoll, Reus, Zaragozo, Ainzón, Huesca kaj Teruel. Bazmapo de NordNordWest (Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0); ĉi tiu versio, kun la sama permesilo.

De kie ĝi venas

En januaro de 1920, la esperantista grupo de Graz —la ĉefurbo de Stirio, monta regiono de suda Aŭstrio— skribis al la esperantistaj grupoj de aliaj landoj petante ke ili provizore akceptu iliajn infanojn. La iniciatinto estis Karl Bartel, prezidanto de la societo.

Aŭstrio estis unu el la malvenkintoj de la Unua Mondmilito kaj la Traktato de Saint-Germain-en-Laye (1919) lasis ĝin reduktita kaj ekonomie malorganizita: hiperinflacio, senlaboreco, kaj infanoj kun subnutrado, rakitismo kaj tuberkulozo. La alvoko ne estis la sola —inter 1919 kaj 1923 okazis 247.000 restadoj de aŭstraj infanoj eksterlande, precipe en Nederlando kaj Svislando—, sed ĝi ja estis la sola kiu moviĝis tra la reto de planlingvo.

La peto vojaĝis tra la delegitoj de Universala Esperanto- Asocio, UEA, kiu ekde 1908 tenas kontaktpersonon en ĉiu loko kie estas iu kiu parolas la lingvon. Tio klarigas kial la letero alvenis al lokoj kie neniu ministerio serĉus: vilaĝoj de du aŭ tri mil loĝantoj kun delegito kiu ricevadis korespondaĵojn el duona mondo.

La respondo centriĝis en Zaragozo, kie la societo Frateco kreis Patronato para Niños Austriacos. Ĝin prezidis la advokato Emilio Gastón Ugarte, unu el la fondintoj de Frateco en 1908, kiun Antonio Marco Botella priskribas kiel «político federalista republicano» kaj disvastiganton de la aŭtonomismaj aspiroj de Aragono. Lia nepo, Emilio Gastón Sanz, estus la unua Justicia de Aragono post la frankismo.

Kiel oni elektis infanon

Jen kie la kampanjo ĉesas esti ĝenerala gesto kaj oni vidas la maŝinaron. Laŭ klarigis la historiisto José Vicente Castillo García, en Graz estis programo de preparado kiu inkluzivis instrui al ili Esperanton, kaj konkretaj klasifikaj kriterioj:

• ĉu la infano estis katolika aŭ ne;
• ĉu ĝi estis orfa;
• la «bona konduto»;
• la socia tavolo kaj la profesio de la familio, por ke la gastiganta hejmo estu de simila kondiĉo;
• kaj la scio de Esperanto.

Du trionoj de la elektitoj estis el la urbo Graz kaj unu triono, el aliaj lokoj de Stirio.

La alia flanko de tiuj kriterioj videblas en la petoj kiujn plenigis la ĉi-tieaj najbaroj. La dek tri de Cheste, de la 27-a de majo de 1920, petas infanon «de padres labradores» —la kamparano petanta filon de kamparano—, kaj pri la religio ili ne interkonsentas inter si: du eksplicite postulas ke la infano ne estu katolika kaj aliaj volas ĝin katolika, en la sama folio. Sep el la dek tri petas ke ĝi sciu Esperanton, ĉar ili kalkulis interkompreniĝi kun ĝi.

La vojaĝo

La intertraktadoj ne estis facilaj: Italio kaj la Aŭstro-Hungara Imperio estis malamikoj ĝis antaŭ du jaroj. La infanoj enŝipiĝis en Ĝenovo kaj Triesto al Barcelono, kaj de tie ili disiĝis.

La unua kontingento alvenis al la haveno de Barcelono la 10-an de oktobro de 1920, «después de innumerables gestiones y sacrificios de todo tipo del Patronato a lo largo de seis meses, no sólo ante nuestras autoridades sino también ante las extranjeras», rakontas Marco Botella. La dua grupo alvenis dek tagojn poste.

Konvenas memori kiel ŝanĝiĝis la propono survoje. La alvoko kiun la gazeto El Pueblo publikigis en februaro de 1920 parolis pri «alojar en sus casas por unas cuantas semanas, en primavera ó en verano» infanojn «de ocho á catorce años». Kion oni vere petis de la familioj estis gastigi infanojn de 10 ĝis 14 jaroj dum periodo ne malpli longa ol unu jaro. En Cheste ili restis dek sep monatojn.

Kien ili iris

Jen kie la dokumentaro maldikiĝas, kaj indas diri tion antaŭ ĉio: kiam ni skribas ĉi tion, ni ne havas la ciferon de ĉiuj vilaĝoj. Pri kelkaj jes, kaj tiuj estas la ĉi-subaj.

En la Valencia Lando, danke al la esploro farita de Castillo, ili estis tridek tri: dek kvar en Cheste, sep en Pedralba, kvar en Valencio, kvar en Borriana, tri en Carcaixent kaj unu en Nules. En Osona ili estis dek kvin, plejparte en Vic kaj en Manlleu, laŭ la studo de Lurdes Cortès i Braña. En Teruel ili estis kvar, cifero kiun donas Serafín Aldecoa surbaze de la loka gazetaro.

Pri la ceteraj ni havas nur la nomojn de la lokoj. La Boletín informativo de la Barcelona Esperanta Societo de majo de 1922 parolas pri la «Sub-Comités de Barcelona, Cheste, Gerona, Huesca, Manlleu, Olot, Sabadell, Tarrasa, Valencia, Vich, etc.», kaj tiu «etc.» estas ĉio kion ni scias pri tio.

Kaj la listo ne finiĝas tie. Enric Llopis, citante ankaŭ la bultenon de la barcelona societo, donas pli longan kiu inkluzivas Valadolidon kaj Asturion, kaj diras ke la plimulto de la infanoj disiĝis tra «Aragón, Cataluña, Madrid, Asturias y el País Valenciano». La numero de majo de 1922 kiun ni povis legi ne portas tiujn tri nomojn, do la longa listo venas de alia loko kiun ni ne identigis. Ni diras tion ĉar ĝi gravas: se Madrido, Asturio kaj Valadolido estis inter ili, la kampanjo ne estas nur afero de la Aragona Krono, kiel oni kutime ĝin klarigas.

Estas aritmetika koincido kiun konvenas rigardi singarde, ĉar ĝi estas nia legado kaj ne aserto de iu fonto: la dek unu provincoj kiujn donas Cortès kongruas ekzakte kun Barcelono, Girona kaj Tarragona, Valencio kaj Castelló, Zaragozo, Huesca kaj Teruel, kaj Madrido, Asturio kaj Valadolido. Ĝi kongruas, sed ke ĝi kongruu ne signifas ke ĝi estas tiel.

Kiu malfermis la pordon

Kio plej surprizas legante la nomojn estas ke ne estas unu profilo, estas multaj, kaj ofte nekunigeblaj inter si.

En Vic la komitaton prezidis la episkopo, kun la parokestroj de la tri paroĥoj, la superuloj de ĉiuj kolegioj de la urbo, du juĝistoj, unu militisto, unu instruisto kaj la direktoroj de la tri semajnaj gazetoj. Tiuj kiuj gastigis estis industriistoj kaj vidvinoj de bonhava domo kiuj petis «katolikajn knabinojn el bona familio kiuj parolu Esperanton».

En Manlleu, dek kvin kilometrojn for, la prezidanto de la esperantista grupo skribis al Zaragozo: «[n]uestro grupo está compuesto todo de obreros manuales», kaj li senkulpigis sin pro tio ke li ne povis prezenti pli da petoj ĉar la riĉuloj de la vilaĝo ne loĝis tie. «¡Maldita sea la pobreza!».

En Cheste ne estis komitato: estis fraŭla kamparano, delegito de UEA, kiu organizis la tutan valencian teritorion kaj kiu, kiam venis lia vico plenigi sian peton, petis «un niño que sepa esperanto para que sirva de intérprete a todos los de esta comarca».

En Teruel ili iris al neniu hejmo: la du knabinoj restis internulinoj en la kolegio de la Franciskanaj Terciarinoj kaj la du knaboj en tiu de la Franciskanoj.

En Borriana ilin akceptis Luis Barberá, kiu estis prezidanto de la loka Ruĝa Kruco kaj samtempe membro de la Teozofia Societo, spirita movado fondita en 1875 kies devizo estas ke ne ekzistas religio pli alta ol la vero.

En Pedralba, unu el la gastigantoj estis Narciso Poimirao, kiu instruis legi al junuloj kaj analfabetoj en la kazino La Obrera kaj kiu, post la fino de la Civila Milito, estis mortpafita post sumara juĝo.

Kontraŭ la fluo

La kampanjo iris kontraŭ preskaŭ ĉio.

La aŭstra registaro ne helpis: ĝi havis sian propran planon kaj kvalifikis la esperantistan mision kiel preskaŭ neeblan. Kiam tiuj de Graz sendis la apotekiston Gustav Teltschik al Vieno, oni respondis al li: «¿Por qué los quiere enviar a España? Todos los meses sale un tren con niños vieneses hacia los Países Bajos, Suiza, etc. Esperen y ¡también estarán los suyos!».

Ĉi tie oni kritikis ilin pro helpado al fremduloj. La patronato de Zaragozo devis respondi tion skribe: «Que nuestros necesitados continúen siendo asistidos; que, si es preciso, se mejore y se amplíe la asistencia a nuestros desgraciados, pero como el espíritu de caridad es inagotable, no duda el Patronato que, de ese espíritu, algo quedará en beneficio de los niños miserables cuya asistencia recomienda».

Kaj ili konkuris pri la karitato. Tiujn jarojn naskiĝis la profesiaj humanitaraj organizoj —la Ruĝa Kruco, Save the Children— kaj la Eklezio monopoligis la bonfaradon dum jarcentoj. Cortès parolas pri «konkurenco pri la karitato» kaj pri konkurado pro ĝiaj profitoj de publika bildo. Gastón antaŭvidis tion: «Me temo que los responsables eclesiásticos, al no ver nuestra empresa como asunto de iglesia, no se entusiasmarán por ella, quizá reservando sus fuerzas para beneficencia propia».

En Teruel tio okazis laŭlitere. La gastigado estis prezentita en la gazetaro kiel verko de kristana karitato de la Eklezio, kaj unu monaton post la alveno la kvar infanoj ricevis la komunion de la episkopo en la kapelo de la Palaco, post kiam ili estis «preparados y confesados convenientemente por un padre franciscano». Aldecoa diras tion senkaŝe: malantaŭe estis la esperantistoj, «aunque fuera la Iglesia la que se aprovechase de la buena imagen».

La reveno, kaj la dudek naŭ kiuj restis

La repatriigoj okazis grupe, laŭgrade, ekde la somero de 1921. La lasta eliris el la haveno de Barcelono la 24-an de aprilo de 1922 per la vaporŝipo Re Vittorio, kaj ĝin iris adiaŭi la civila guberniestro reprezente, la konsulo de Aŭstrio, parlamenta deputito, urbaj konsilanoj kaj la estroj de la komitatoj.

Sed ne ĉiuj revenis. Laŭ Aldecoa, grupo de dudek naŭ decidis, interkonsente kun siaj familioj kaj kun tiuj kiuj ilin gastigis, resti por ĉiam en Hispanio. El tiuj dudek naŭ ni konas du laŭnome:

• Rosa Url, el Graz, gastigita de la pastro Antoni Ribas en Vic. Ŝi revenis al Aŭstrio kun la aliaj kaj la 1-an de januaro de 1923 ŝi revenis al Vic, revokita de siaj antaŭaj gastigantoj laŭ ŝia propra instigo, ĉar en Aŭstrio ŝi ne povus studi nek lerni violonon. Ŝi restis en Katalunio por ĉiam kaj mortis en Barcelono en 2001, preskaŭ naŭdek-kvinjara.
• Franz Schleich, gastigita en Pedralba de Agustín Sánchez, kiu mortis dum li havis lin hejme. La vidvino daŭrigis: ŝi instruis al li tajpi, ŝi loĝigis lin en Valencio kaj serĉis por li laboron en lampofabriko.

La bilanco: ili savis la infanojn kaj perdis tion kion ili serĉis

La esperantistoj volis du aferojn kaj nur unu atingis. Tion skribis Karl Bartel mem:

«Un objetivo de la empresa fue alcanzado con éxito: la ayuda a los niños. El segundo objetivo, la propaganda en favor del esperanto, por las circunstancias económicas en Austria, no pudo ser alcanzado. El dinero se devaluó hasta la diezmilésima parte, se extendió el desempleo, no quedaba tiempo para ideales, pues cada uno tenía que conseguir trabajo por todos los medios. […] Sin embargo, para nosotros, colaboradores en España y Austria, nos ha quedado la certeza de que hemos podido hacer, en tiempo oportuno, una buena acción con la ayuda del ESPERANTO.»

La scio de Esperanto de la infanoj estis tro malbona por servi nek kiel komunikado nek kiel propagando. La filo de Rosa Url resumis tion per frazo kiu validas por la tuta historio: «Ĉiuj kiuj malsatis ekstudis Esperanton».

La Memoraro de la kampanjo, kiun Gastón insiste postulis de siaj kunuloj, neniam estis presita. Gastón mortis tri jarojn post la fino de ĉio. La dediĉo kiu restis skribita diras:

«[…] antes que nosotros, nadie se atrevió a organizar un acogimiento amoroso de niños, y nadie, cuando nos sentimos agotados por el trabajo, se atrevió a continuar nuestra obra, aun cuando así lo suplicamos […]. [A]un cuando el auxilio a los niños que se reseña, fué muy pequeño en atención a la necesidad del país auxiliado, resultó inmenso en relación a nuestra pequeñez.»

Kio ne kongruas

Kvar aferoj kiujn la fontoj ne diras same, kaj kiujn ni lasas nesolvitaj.

Kiom da infanoj. Cortès donas 330 por la esperantista vojo en dek unu provincoj, kaj 427 por oficiala kampanjo de la aŭstra registaro en tiuj samaj jaroj, kio estas afero malsama. La cifero kiu cirkulas en la gazetaro kaj en la valencia eldona promocio estas «pli ol 400», kiu tre similas al tiu de la oficiala kampanjo. Eble la du miksiĝis, aŭ eble temas pri alia kalkulado.

Kiom da revenaj ekspedicioj. La Boletín de la Barcelona Esperanta Societo diras ke tiu de la 24-a de aprilo de 1922 estis «la tercera y última», kaj Llopis tion ripetas; Cortès diras ke ĝi estis la sesa kaj enumeras ses transportojn, kvin el Barcelono kaj unu el Vigo. Tiu transporto el Vigo estas, krome, la sola spuro kiun ni trovis pri la kampanjo en la nordokcidento.

Kiuj dek unu provincoj. Ni jam diris ke Llopis metas tie Madridon, Asturion kaj Valadolidon kaj ke la bulteno kiun ni havas ne.

Kiom restis. Aldecoa donas dudek naŭ; Cortès kaj Alcalde diras «kelkaj» sen cifero.

Kie estas la paperoj

Ĉio ĉi venas el ununura fonduso: la ANAE (Acogimiento de niños austriacos en España), la paperoj de la patronato de Zaragozo, pli ol tri mil dokumentoj. La volumoj portas sur la kovrilo la stampon de la patronato —kruco kun la vorto PAX kaj la surskribo «Patronato para Niños Austriacos · Zaragoza-España»— kaj unu el ili titoliĝas «Correspondencia entre D. Emilio Gastón, Director, y Subdirectores en España».

Kiam Cortès prilaboris ĝin, ĝi estis privata arkivo en la manoj de nepo de Gastón. Hodiaŭ ĝi estas deponita en la Provinca Historia Arkivo de Zaragozo, bindita en sep volumoj, kaj konsulteblas kun antaŭa rendevuo.

Restas laboro. La ciferoj vilaĝo post vilaĝo, kiuj ĉi tie mankas, estas en tiuj volumoj kaj neniu ilin publikigis.

Vidu ankaŭ

• Dek kvar aŭstraj infanoj en Cheste: la dek tri petoj de 1920, nomon post nomo
• «Por los niños austríacos»: la letero en Esperanto kiun publikigis El Pueblo en 1920

Fontoj

• Lurdes Cortès i Braña, «Els nens austríacs acollits a Osona (1920-1923)», AUSA, XXV, n-ro 167 (2011), p. 209-247. Kompleta teksto en libera aliro ĉe RACO. Ĝi estas la referenca studo: el ĝi venas la ciferoj de 330 kaj 427, la leteroj de Bartel kaj de Gastón, la komitato de Vic, la letero de Campdelacreu el Manlleu kaj la historio de Rosa Url. La sama aŭtorino defendis en 2016 la doktorigan tezon Ayuda humanitaria a los niños europeos víctimas de la Primera y Segunda Guerra Mundial, kiun ni ne konsultis.
• Enric Llopis, «Niños austriacos en el estado español, una historia de solidaridad», Rebelión, 19-a de septembro de 2018, publikigita kun permesilo Creative Commons. El ĝi venas la elektaj kriterioj de Graz, la vojo tra Ĝenovo kaj Triesto, la longa listo de subkomitatoj kaj la fotoj de la kovriloj de la ANAE.
• Serafín Aldecoa, «Los esperantistas y la acogida de niños austriacos», Diario de Teruel, 19-a de januaro de 2020, sekcio «Crónicas turolenses». Ekzemplero ĉe Bitoteko. El ĝi venas la kvar infanoj de Teruel —Irene kaj Amanda Reindhart, Rodolfo Stockinger kaj Román Yager—, la rolo de la kanoniko José María Lozano kaj de Julio Belenguer, kaj la cifero de dudek naŭ kiuj restis.
• «Repatriación de los niños austriacos», Boletín informativo de la Barcelona Esperanta Societo, jaro I, n-ro 2 (majo de 1922), p. 2. Kompleta ekzemplero ĉe Bitoteko; la n-ro 1, de aprilo de 1922, ankaŭ parolas pri la kampanjo.
• Javier Alcalde Villacampa, «Cuando Aragón acogía a refugiados de Austria», Diario del Alto Aragón, 19-a de septembro de 2015. Ekzemplero ĉe Bitoteko.
• José Vicente Castillo García, Los trenes de la esperanza. Esperantistas solidarios: niños austriacos en la región valenciana, 1920, Urbodomo de Cheste, 2019, ISBN 978-84-09-10065-1, por la ciferoj de la Valencia Lando. Komerca fiŝo ĉe Todos tus Libros.
• Antonio Marco Botella, Un siglo de esperanto en Aragón, Frateco, Zaragozo, 2000, citita ĉi tie per Llopis kaj Aldecoa: ni ne konsultis ĝin.
• José Rico de Estasen, «Un pueblo español cuyos ocho mil vecinos hablan Esperanto», Estampa, 1932, raportaĵo pri Cheste kun foto de Máñez ĉirkaŭita de naŭ el la dek kvar aŭstraj infanoj. Citita ĉi tie per Llopis; la ekzemplero estas en la Cifereca Gazetarkivo de la Nacia Biblioteko de Hispanio, kiun ni ne povis malfermi.
• Fonduso Archivo familiar Gastón Ugarte, kiu enhavas la dokumentaron de la ANAE en sep volumoj, en la Provinca Historia Arkivo de Zaragozo. Fiŝo ĉe DARA, la arkiva portalo de Aragono.