Ekde 1903. La grupo fondita ĉi tie kaj la hispana societo naskita kune kun ĝi, la vizito de Zamenhof en 1909, la universitata katedro de 1918, la strato kiu portas la nomon de la doktoro ekde 1934, la persekutado, la dek kvin jaroj dum kiuj la Hispana Federacio havis sian sidejon en Valencio, kaj la kongresoj —1923, 1952, 1964, 1988, 1993, 1997— organizitaj de ĉi tie. Ĉiu dato portas sian fonton.
Ĉi tiu paĝo estas farita el la traserĉo de la ciferecigita valencia gazetaro, de la revuo La Suno Hispana, de la respublikana Hispana Esperanto-Gazeto kaj de la kompleta kolekto de la Boletín de la Hispana Federacio. Tie kie la fontoj kontraŭdiras unu la alian, ni tion diras: ni ne elektas la plej brilan version.
«Notoj pri la vizito de doktoro Zamenhof al Valencio»: la kroniko de la postkongreso de 1909, kompilita el la valencia revuo La Suno Hispana kaj reeldonita duonjarcenton poste en la Boletín de la Federación Esperantista Española (n-ro 118, novembro-decembro 1959).
1903: la Grupo, kaj hispana societo kiu naskiĝas kun ĝi
La komenca jaro estas 1903, kaj du aferoj okazas samtempe.
Unuflanke fondiĝas la Esperantista Grupo de Valencio. Ĝin kunfondis Fernando Soler Valls, Román Ayza kaj Rafael Duyós Sedó: unu telegrafisto kaj du militistoj. El tiu grupo devenas, sen interrompo de jura ento tra la jarcento sed kun ĉiuj interrompoj kiujn rakontas ĉi tiu paĝo, la asocio kiu okupiĝas hodiaŭ pri ĉi tiu retejo.
Aliflanke, la 1-an de februaro 1903, en Valencio, fondiĝas la Hispana Societo por la Propagando de Esperanto. Baldaŭ poste la esperantistoj de San Sebastián kaj de Barcelono petas al ĝi organizi la 5-an Universalan Kongreson de Esperanto. La societo konsideras, ke por la lingvo estas pli bone fari ĝin en Barcelono kaj petas ĝin por tiu urbo. La malavareco kostas al ĝi kare: fine de la kongreso, la barcelona organiza komitato rompas la dependecon de la societo kaj fondiĝas la Kataluna Esperanto-Federacio. La fonto nomas tion, senĉirkaŭfraze, «la unua skismo». La valencia societo daŭras ĝis kiam la Unua Mondmilito forbalaas preskaŭ ĉiujn regionajn organizojn.
Fontoj: Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 34, marto 1934, rubriko «Faktoj sen komentarioj» (sen subskribo); Fondaĵo Esperanto de la Valencia Komunumo, historio.
Kiam Soler Valls fariĝis esperantisto? Ĉi tie estas tri datoj kaj ni ne povas elekti unu. La historio de la Fondaĵo faras lin kunfondinto de la grupo en 1903. La nekrologo de lia filo faras lin esperantisto ekde 1904. Kaj li mem, intervjuita en 1951, rakontis, ke li ekkonis la lingvon somere de 1905, en Enguera, kie li servis kiel telegrafisto, kiam la stabkolonelo Román Ayza donis al li dupaĝan flugfolion kun la dek ses reguloj.
Inter la unuaj hispanaj esperantistoj estas valencianoj kaj homoj kiuj tra tie pasas: la militistoj Augusto Jiménez Loira kaj Rafael Duyós, la piarista patro Guinart kaj Garrigós, la majoro Miguel Elizaicín en Alicante kaj, en Madrido, Joaquín Arce Bodega, bibliotekisto de la Senato kaj unua diskonigisto de la gramatiko de Zamenhof.
1906: la grupo en la gazetaro
En septembro 1906 la urbaj ĵurnaloj jam traktas ĝin kiel institucion. La 21-an de septembro: «estas establita en la strato de la Paz, 20, 3-a, la socia domicilo de la esperantista grupo de Valencio», kaj oni kunvokas ĝeneralan kunvenon por prepari la bibliotekon kaj la Akademion de la internacia lingvo.
La sekvan tagon, alia ĵurnalo donas ĝian dimension: la grupon formas «pli ol cent individuoj», kies direktoro estas la patro Guinart, el la Piaj Lernejoj, kaj tie aperas Jiménez Loira kiel «dojeno de la valenciaj esperantistoj». Oni jam prizorgas klasĉambron en la Universitato kaj oni anoncas ke baldaŭ konstituiĝos centroj en Benicarló, Alcalà de Xivert kaj Vinaròs.
Fontoj: La Correspondencia de Valencia, 21-a de septembro 1906; Las Provincias, 22-a de septembro 1906.
Pri la patro Guinart, posta kroniko de la Federacio diras, ke li estis «tiu kiu unue enkondukis Esperanton en Valencion». La Piaj Lernejoj estos, laŭ la vortoj de la kongreso de 1923, «la nesto de Esperanto en Valencio».
En decembro 1908 la grupo nomumas Alfonso Sabadell sia reprezentanto en Barcelono, por prepari la formalaĵojn per kiuj Valencio akceptos la kongresanojn la sekvan jaron (La Correspondencia de Valencia, 20-a de decembro 1908).
1905-1906: Esperanto eliras el Valencio
La grupo de la ĉefurbo ne restis en la ĉefurbo. Rakonto publikigita de la paĝo ABRIL Benicarló rakontas kiel la lingvo disvastiĝis tra la cetera teritorio ekde 1905: la militistoj Jiménez Loira kaj la kapitano Rafael Duyós, la piaristoj Guinart kaj Garrigós en Valencio kaj la tiama majoro Miguel de Elizaicín en Alicante; en Castelló, la advokato José Seijas, kaj en Simat de la Valldigna, Julio Morató, kiuj tie fondis gravajn grupojn.
La metodo estis iri tien kaj paroli. Laŭ tiu rakonto, Ayza kaj Loira vojaĝis al Benicarló kaj Vinaròs kaj lasis plantitaj du novajn grupojn post siaj paroladoj; la advokato Andrés Piñó faris prelegon en Alcalà de Xivert; kaj la sukceso estis tia, ke Jiménez Loira ekloĝis en Benicarló dum iom da tempo, kun la sola celo instrui Esperanton.
Ĉi tiu lasta afero ne estas nur buŝa tradicio: la du ĵurnaloj de Valencio anoncis ĝin aparte en la sama semajnfino de septembro 1906. La Correspondencia de Valencia de la 21-a: «Ni havas informojn pri la baldaŭa formiĝo de esperantistaj grupoj en Castellón, Benicarló kaj Alcalá de Chisvert». Kaj Las Provincias de la sekva tago aldonis Vinaròs. La kroniko de Benicarló kaj la gazetaro de la ĉefurbo, skribitaj kun pli ol jarcenta diferenco, diras la samon.
«Esperantista grupo · Benicarló»: la surskribo estas sur la sama kartono de la fotografaĵo. Diskonigita de la paĝo ABRIL Benicarló la 30-an de januaro 2024.
De kie tio venas. La teksto estas el afiŝo de la Facebook-paĝo ABRIL Benicarló de la 30-a de januaro 2024, kiu ne citas siajn fontojn. Ni kontrolis ĝin kontraŭ tio, kion ni ja havas: Jiménez Loira, Duyós, Guinart, Elizaicín kaj Piñó ĉiuj aperas en nia korpuso, kaj la grupoj de Castelló, Benicarló, Alcalà kaj Vinaròs estas en la gazetaro de 1906. José Seijas kaj Julio Morató, male, ni ne povis konfirmi ilin ie ajn alie: ili iras kun la kredito de tiu paĝo kaj nenio pli.
1908: gramatiko farita en Enguera
Tiun saman jaron Soler Valls publikigas en Enguera Esperanto al alcance de todos, la gramatikon kiu estos reeldonata dum pli ol duonjarcento. La dua eldono (1910) gajnis arĝentan medalon en la Regiona Ekspozicio de Valencio de 1909. La dekdua kaj lasta, postmorta, estas de 1976: ĝin eldonis lia filo.
1909: Zamenhof en Valencio
La stando de la Regiona Ekspozicio
«La Valencia Esperantista Grupo en la Regiona Ekspozicio»: la kroniko de La Suno Hispana (jaro VI, n-ro 69, septembro 1909) kiu priskribas la standon, reproduktita en la Boletín n-ro 115 de majo-junio 1959 kun la titolo «…kaj nun, kvindek jarojn poste, nia fervoro —spitante la tempon— ne velkas!».
La Urbodomo de Valencio subvenciis la grupon jam de du jaroj —tio estas, ekde 1907— kaj cedis al ĝi salonon de kvardek kvadrataj metroj en sia palaco de la Regiona Ekspozicio. La instalaĵo, kiun la fonto agnoskas kiel la unuan Esperanto-ekspozicion de Hispanio, havis portreton de Zamenhof kun liaj poŝtkartoj adresitaj al valenciaj esperantistoj, la kompletan kolekton de la eldonejo Hachette, cent kvardek du malsamajn esperantistajn periodaĵojn, ses afiŝojn kaj vitrinon de komercaj produktoj kun esperantista marko: likvoro «Esperanto», kontraŭtineaj tabuletoj kaj oranĝoj «Zamenhof» kaj «Verda Stelo». Sur la plafono, verda kvinpinta stelo; super la pordoj, la surskribo ESPERANTO, LINGVO INTERNACIA. La salono estis inter tiu de la Institucio por la Instruado de la Virino kaj tiu de la Lernejo de surdmutuloj kaj blinduloj.
Fonto: La Suno Hispana, jaro VI, n-ro 69, septembro 1909, reproduktita en la Boletín n-ro 115, majo-junio 1959.
La postkongreso, tagon post tago
Post la fino de la 5-a Universala Kongreso de Barcelono, Zamenhof venis al Valencio. La rakonto kiu sekvas estas tiu de la samtempa kroniko de La Suno Hispana, reprenita duonjarcenton poste de la Boletín n-ro 118 (novembro-decembro 1959).
Mardo, la 14-a de septembro. La Norda Stacidomo plenplena. Tie atendas la urbestro, Pedro Aliaga, kun urbkonsilianoj, kaj la sinjoro Trenor, prezidanto de la Komitato de la Regiona Ekspozicio. El la trajno malsupreniras Zamenhof kaj lia edzino —ŝi ricevas florbukedon el la manoj de la urbestro—, la generalo Sébert, Moscheles, Bourlet, direktoro de La Revuo, kaj la barono de Menil. La municipa muzikbando ludas La Esperon. La aŭtoj trapasas la centron inter aplaŭdoj ĝis la Hotelo Palace, en la strato de la Paz, kie Zamenhof devas eliri al la balkono por saluti; ĉe la flankoj pendas du floraj tapiŝoj kun la devizoj «Vivu Zamenhof» kaj «Vivu Esperanto».
Posttagmeze, malfermo de la postkongreso en la teatro de la Ekspozicio, kun la himno de la Ekspozicio —tiu kiu hodiaŭ estas oficiala himno de la Valencia Komunumo; la Boletín jam notis tion piede de paĝo en 1959— ludita de la municipa muzikbando kaj kantita de la koruso de la popolaj societoj «Vega» kaj «Micalet». Oficiale salutas V. Inglada, prezidanto de la Grupo de Valencio. La urbestro —tradukita de la sinjoro Marzal— asertas, ke la Urbodomo de Valencio estas la unua en Hispanio kiu oficiale subtenis Esperanton. Parolas Zamenhof; lin tradukas Inglada. Poste, Aida en la Teatro-Cirko.
Merkredo, la 15-a. Vizito al la urbo kaj al la haveno. Zamenhof, kun Sébert, Ayza, Inglada kaj la urbkonsiliano doktoro Aguilar Blanch, faras la oficialan viziton al la aŭtoritatoj kaj pasas tra la Paleontologia Muzeo kaj tra la Konservatorio. Je la sepa kaj duono, sesio de la postkongreso: oni legas leteron de R. Codorniú kiu anoncas ke la Registaro nomumos Zamenhof komandanto de la Ordeno de Izabela la Katolika. Salutas Ferri, la fraŭlino Julia Lacruz, Bourlet, la patro Guinart, la doktoro Mibs, la kapitano Perogordo —pioniro de la aerostatiko, kiu estis parolinta en Esperanto de unu balono al alia— kaj Alfonso Sabadell, vicprezidanto de la kongreso de Barcelono. Inglada improvizas versojn kiuj komenciĝas «En urb’ de la floroj». Nokte, La Bohème; la artfajraĵoj kun surskriboj en Esperanto estis nuligitaj pro la pluvo.
Ĵaŭdo, la 16-a. Ekskurso al Sagunto. Vizitante la ruinojn de la kastelo, parto de la muro falis sur kvin kongresanojn; estis nur unu vundito, kiun prizorgis la loka Ruĝa Kruco dum la kapitano Perogordo faris la interpretiston inter la vundito kaj la kuracisto. Pri la servo kiun tie faris Esperanto oni informis oficiale.
Tiun saman tagon virino petis al Zamenhof, ke li operaciu ŝiajn okulojn. Li havis nek ĉambron nek instrumentojn; la doktoro Aguilar Blanch, ankaŭ okulisto, cedis al li konsultejon kaj instrumentojn. La operacio bone sukcesis. Zamenhof ne volis akcepti pagon kaj, antaŭ la insisto, akceptis la honorarion kaj donis ĝin al la Grupo de Valencio. Posttagmeze, tagmanĝo de la Urbodomo en la Municipa Palaco de la Ekspozicio kaj balo en la Granda Kazino.
Vendredo, la 17-a, je la naŭa matene. Adiaŭo en la Norda Stacidomo. Kiam la trajno ekiris, Klara Zamenhof ĵetis rozon tra la fenestreto al Inglada.
Kiom da homoj ĉeestis? La fontoj ne interkonsentas: la kroniko de Gazetoteko parolas pri ducent esperantistoj en la ekskurso al Sagunto; Fernando Soler Valls, kiu ĉeestis, memoris en 1951 «tricent samideanojn»; kaj la kalkulo kiun ni donis en nia paĝo pri la stratoj distingas 102 kongresanojn alvenintajn el Barcelono disde ĉirkaŭ tricent pliaj venintaj de aliaj lokoj.
Kaj la akcidento? La versio kiu cirkulas ekde Gazetoteko diras, ke «du sinjorinoj kaj tri sinjoroj glitfalis». La samtempa kroniko diras, ke sur ilin falis parto de la muro. Ni lasas ĝin kiel rakontas la plej malnova fonto.
El tiuj jaroj restas nomoj kiuj poste ne plu reaperas: la generalo Luis Moncada, prezidanto de la Grupo de Valencio, kaj Ramón Ayza, stabestro kaj instruisto de Esperanto. Kaj la movado etendiĝas al Castelló, Alicante, Alcoi, Utiel, Enguera, Carcaixent, Llíria, Elx, Borriana, Vinaròs kaj Benicarló.
La dekaj jaroj: agnosko, milito kaj punejo
- 1911. La Gaceta de Madrid publikigas dekreton kiu permesas la enkondukon de Esperanto en la hispanajn lernejojn. Tiun saman jaron la programo de la Foiro de Valencio estas presita en la hispana, la franca kaj Esperanto.
- 26-a de februaro 1912. Esperantista vespero kun José Martínez Aloy kaj la urbkonsiliano Enrique de Alzaga, kun poeziaj recitaloj en Esperanto fare de bona aro da fraŭlinoj de la urbo (Las Provincias).
- 1913. Oni denove eldonas la revuon El Sol Español.
- 14-a de decembro 1914. Alikanta ĵurnalo konfirmas la ricevon de la Boletín de la Federación Esperantista Levantina kaj resumas ĝian enhavon: malgraŭ la milito, Esperanto vivas «en Valencio, en Carcagente, en Cheste, en Chiva, en Alcalá de Chivert»; du rusoj faras prelegojn en Valencio kaj en Alicante; kaj progresas la esperantista grupo establita en la punejo de Sant Miquel dels Reis (El Tiempo).
- 1916. Valencia partopreno en la 7-a Kongreso de la Kataluna Federacio, en Reus.
- 1917. Mortas Zamenhof. La grupo de Valencio, kiel ĉiuj de Hispanio, dediĉas al li sesion.
- 1918. Manuel Caplliure Ballester komencas la kursojn de Esperanto en la Lingva Instituto de la Universitato de Valencio. Tio estas la eniro de la lingvo en la universitaton de la urbo, kaj ĝi daŭros jardekojn: en la dudekaj jaroj oni ankoraŭ instruis ilin, kun studentoj stipendiitaj de la Komerca Ĉambro kaj tiu de Navigado. Vicente Olcina eĉ direktis katedron de Esperanto en la malnova Universitato de Valencio.
1923: la Unua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj
La 12-an de novembro 1922, en la Scienca Ateneo, kunveno decidas fari en Valencio kongreson de iberiaj esperantistoj la sekvan majon. Inter tiuj kiuj ĝin impulsas estas Manuel Caplliure, instruisto; José Ventura, licenciulo pri Sciencoj; Aurelio Yanguas, juĝeja prokuristo, kaj la doktoro Daniel Llorens, kuracisto de Pedralba (Hispana Esperantisto n-ro 61).
La kongreso okazis de la 17-a ĝis la 20-a de majo 1923, sub la honora prezidanteco de Alfonso la 13-a. La oficiala programo diras:
- Tago 17, je la deka matene, akcepto en la Esperantista Grupo Valencio, strato del Mar, 23; je la kvara posttagmeze, solena inaŭgura sesio en la solena aŭlo de la Universitato, kun la Municipa Muzikbando cedita de la Urbodomo kaj inaŭgura parolado de la profesoro Won Kenn, reprezentanto de diversaj ĉinaj korporacioj.
- Tago 18, unua labora sesio en la Scienca Ateneo; je la sesa, oficiala refreŝigaĵo de la Urbodomo en la Municipa Palaco de la Ekspozicio.
- Tago 19, dua labora sesio.
- Tago 20, meso en la preĝejo de la Piaj Lernejoj kun prediko en Esperanto de la patro Mojado, el Madrido, kaj, tuj poste, en la aŭditorio de la Andresa Kolegio, malkovro de la marmora tabulo kiun la Esperantista Grupo Valencio dediĉas al la Piaj Lernejoj «kiel memoraĵon de la nesto de Esperanto en Valencio».
Fonto: Kongresa Bulteno, Valencio, majo 1923.
La oficiala programo de la Unua Kongreso de Iberiaj Esperantistoj, Kongresa Bulteno, Valencio, majo 1923. Tie legiĝas la kunvoko «al la Esperantista Grupo Valencio, strato del Mar, 23» kaj la malkovro de la tabulo «kiel memoraĵon de la nesto de Esperanto en Valencio».
La dudekaj jaroj: la Levantena Federacio
La Levantena Esperantista Federacio havis la sidejon en la sama strato del Mar, 23, en la Scienca Ateneo. La regionaj kongresoj iras de vilaĝo al vilaĝo: en oktobro 1924, en Xest; en 1925, en Llíria, kun la doktoro Juan Francisco Serra Ferrando, prezidanto de la grupo de Llíria, kaj la sekretario de la federacio, la sinjoro Piñó, akompanata de Caplliure kaj Soler Valls. En 1926, la Levantena Federacio estas reprezentata en la 6-a Nacia Kongreso de Soler i Valls, Andrés Piñó kaj Caplliure.
Atentu pri la numerado. La Suno Hispana n-ro 88 (septembro 1924) anoncas tiun de Xest kiel la «Unuan Kongreson de la Levantena Esperantista Federacio»; la protokolo reproduktita en la n-ro 103 (1925) nomas tiun saman kunvenon «Dua Regiona Kongreso». Ambaŭ numeradoj estas en la fontoj.
De 1928 ĝis 1931 Soler Valls ne estas en Valencio: la Ĝenerala Direkcio de Komunikadoj sendas lin kiel estron de Telegrafoj al Cáceres, kie li subskribas en la ĵurnalo Nuevo Día la rubrikon «Horizontes nuevos. El idioma internacional». Siajn kursojn en Valencio —kelkajn organizitajn de la Vegetara Societo— li reprenus poste.
La tridekaj jaroj: laborismo, strato kaj internacia kongreso
En 1931 aperas la Laborista Esperantista Grupo, impulsita de Luis Hernández —la fontoj donas al li du malsamajn duajn familinomojn, Huertas kaj Lahuerta, kaj ni ne kuraĝas elekti unu—, ligita al Sennacieca Asocio Tutmonda, kiu komprenis la internacian lingvon kiel ilon de la laborista klaso. Dudeko da muzikistoj direktataj de Matías Márquez formis la Esperantistan Orkestron.
La jaro 1934 estis verŝajne la plej brila jaro de la valencia esperantismo:
- La 1-an de januaro la sidejo de la Hispana Konfederacio de Esperanto transiras al Valencio, al la strato de la Sangre numero 9.
- La 21-an de julio la Urbodomo aprobas doni la nomon strato Doktoro Zamenhof al strato de la kvartalo la Petxina; la tabulo estas malkovrita la 7-an de aŭgusto. La ideon estis proponinta la urbkonsiliano Marzal jam en 1927 kaj ĝi formaliĝis en 1932 en la 24-a Universala Kongreso de Parizo.
- De la 3-a ĝis la 8-a de aŭgusto Valencio gastigas la 14-an Kongreson de Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT). La organiza komitato havis la oficejon en la strato de l’Home del Hospital, 12. Sabate la 4-an okazis oficiala akcepto en la Festa Salono de la Urbodomo, kun paroladoj de la urbestro kaj de la esperantista urbkonsiliano, la advokato Vicente Marzal; posttagmeze, aranĝo en la ejo de la Centro de Valencianisma Agado, ĉe la avenuo de Nicolás Salmerón.
Kiom da homoj ĉeestis? Ĉi tie estas diferenco kiun indas diri tute. La versio kiu cirkulis dum jardekoj —kaj kiun ni mem reproduktis— parolas pri ĉirkaŭ kvarcent personoj el dek tri landoj. La samtempa kroniko, skribita de Jacinto Martín, oficiala delegito de HEA kiu ĉeestis, diras, ke ĉeestis 156 el la 168 aliĝintoj, kun kongresanoj el Francio, Nederlando, Germanio, Anglio, Svislando kaj Svedio, kaj ke «la plimulto apartenis al la laborista klaso». La cifero de kvarcent estas el posta propagando; tiu de 156 estas kalkulo.
Fonto: Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 40, septembro 1934.
Du jarojn poste, kiam la milito jam estis komenciĝinta, la sama revuo ankoraŭ memorigis, ke «SAT, tute neneŭtrala esperantista organizo, organizis kaj efektivigis la Kongreson de Valencio», kaj ke la hispana asocio donis al ĝi moralan kaj materialan subtenon (Hispana Esperanto-Gazeto n-ro 61, julio 1936). El tiuj jaroj estas ankaŭ la Raporto de la jaro 1935 kiun la Esperantista Grupo de Valencio publikigis kiel broŝuron.
Milito, malliberejo kaj silento
La milito ĉion tranĉis. Luis Hernández Lahuerta (Valencio, 1906 – 1961), kiu dudekokjara estis prezidinta la lokan komitaton de la kongreso de SAT, redaktis dum la milito la bultenon Popola Fronto, publikigitan en Esperanto por diskonigi eksterlande la pozicion de la respublikana registaro. Fine, li iris al malliberejo.
La Fondaĵo Esperanto de la Valencia Komunumo tiel resumas kio okazis kun la ceteraj: la valenciaj esperantistoj estis persekutitaj, akuzitaj pri komunismo, kvankam kelkaj kursoj daŭre estis instruataj pli diskrete. Ĝi ne estis izolita kazo: la movado estis persekutita en duono de la mondo, de la nazia Germanio —kiu malpermesis ĝiajn organizojn en 1936 kaj kie mortis la tri gefiloj de Zamenhof— ĝis la Sovetunio de Stalin.
Pri tio, kio precize okazis kun la grupo inter 1939 kaj 1947, la fontoj kiujn ni traserĉis diras nenion. Ĝi estas reala truo, ne preterlaso: kiu havas dokumentojn de tiuj jaroj, skribu al ni.
1947-1962: la Hispana Federacio, kun sidejo en Valencio
Kiam la movado denove organiziĝas, ĝi faras tion de ĉi tie, kaj Hernández Lahuerta ĉeestas: li partoprenas en la fondo de la Hispana Esperanto-Federacio kaj estos ĝia sekretario kaj redaktoro de la bulteno. La Boletín de la Federación Esperantista Española estas presata en Valencio dum dek tri jaroj, kaj la kapo ŝanĝas adreson kune kun la sidejo:
| Jaroj | Adreso |
|---|---|
| 1949 – 1955 | Ruzafa, 7 (Casa Chaume) |
| 1956 – 1958 | Pelayo, 7, 1-a |
| 1959 – 1962 | Marqués de Caro, 6 |
Kovrilo de la Boletín de la Federación Esperantista Española de marto 1949, kun la adreso de la sidejo: «Ruzafa, 7 · VALENCIA (ESPAÑA)». La bulteno de la tuta hispana federacio estis farata de ĉi tie.
En decembro 1962 la Boletín anoncas, ke, «post dek tri jaroj de sia fondo, la Federacio translokiĝas de Valencio al Zaragozo», ĉar ĝian prezidantecon akceptis la profesoro Miguel Sancho Izquierdo.
La Federacio ne interkonsentas kun si mem pri kiam ĝi naskiĝis: la numero de decembro 1949 festas «du jarojn de laŭleĝa ekzisto» (tio estas, fino de 1947); tiu de decembro 1962 kalkulas dek tri jarojn ekde la fondo (1949); kaj en 1988 oni festis la 40-an datrevenon (1948). Ni donas la tri.
Dume, la grupo de la urbo fortiĝas. En decembro 1950 la Boletín skribas: «En Valencio mem, kun pli ol cent membroj, kie ĵus fondiĝis la grupo de la urbo, daŭre funkcias la kursoj», kun ekskursoj, vizitoj kaj gastigado de eksterlandaj esperantistoj.
La nomoj de tiu etapo estas tiuj de la doktoro Rafael Herrero Arroyo, kiu faras kursojn kaj prelegojn —unu, en la Kuracista Kolegio, pri Esperanto kiel helpa lingvo por la medicinaj studoj—, Juan Devís, la doktoro Ernesto Tudela, Rafael Vizcaíno kaj la veterano Fernando Soler Valls, kiun liaj kunuloj nomis «majstro de majstroj» kaj kiu mortis en Valencio la 24-an de marto 1956: estis la doktoro Herrero kiu legis lian nekrologon en la radio. En novembro 1956 fondiĝas krome Esperantista Grupo ene de la sindikata organizo «Educación y Descanso».
En 1952 Valencio gastigas la 13-an Hispanan Kongreson de Esperanto kaj la valencia radiostacio Radio Alerta cedas dudek minutojn por elsendoj en Esperanto. En 1953 la valenciaj esperantistoj kunvenas por festi en la strato Doktoro Zamenhof. Kaj la 27-an de februaro 1954 ili faras omaĝon al Hernández Lahuerta kiel eksredaktoro de la Boletín.
1964: du kongresoj samtempe
En julio 1964 Valencio gastigis samtempe la 25-an Hispanan Kongreson de Esperanto, kiu estis tiu de la jubileo, kaj la 30-an Kongreson de la Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista (IKUE), ĉi tiu de la 23-a ĝis la 29-a de julio. Okazis akcepto en la Urbodomo, inaŭgura sesio en la strato Trinitaris, mesoj en Sankta Laŭrenco kaj en la Kapelo de la Sankta Kaliko de la Katedralo. La Federacion prezidis la doktoro Sancho Izquierdo kaj la lokan komitaton, la doktoro Herrero.
Fonto: Boletín n-ro 145, septembro-oktobro 1964.
La sesdekaj kaj la sepdekaj: junuloj, radio kaj sidejo
Inter 1965 kaj 1968 estas en la urbo junulara esperantista grupo kiu faras klasojn, ekskursojn, radion kaj teatron. Ni scias pri ĝi tion, kion rakontis al ni rekta atestanto, kaj ni ankoraŭ serĉas tiujn kiuj partoprenis: ses fotoj kaj sesdek jaroj. La kursojn elsendis dum jaroj Radio Juventudes de Valencia.
La junaj esperantistoj de Valencio salutas la publikon je la fino de teatra prezentado, inter 1965 kaj 1968. Fotografaĵo de Foto-Reportaje Badía (Pintor Gisbert, 8, Valencio), cedita de Pedro García Domínguez.
Estraron de tiuj jaroj formas Juan Devís Calpe kiel prezidanto, Francisco Marco Máñez kiel sekretario, José Pérez Catalá kiel kasisto kaj José Soler Semper kiel bibliotekisto. Devís mortis subite, pro embolio, la 6-an de novembro 1968; la novaĵon donis la programo «Esperantista Mikrofono» de La Voz de Levante kaj lin sekvis ĉe la kapo de la grupo Juan Bosch.
En 1969 la doktoro Herrero faras kurson al kiu aliĝas subite kvin gefratoj Casquero. El tiu klasĉambro eliras granda parto de la grupo de la sekvaj jardekoj.
Iun 17-an de oktobro inaŭguriĝas la nova sidejo ĉe la Gran Via Ferran el Catòlic, 45, 3-a, kun pli ol sepdek kvin ĉeestantoj kaj kun parolado de Ada Fighiera-Sikorska, redaktoro de Heroldo de Esperanto. Tiu adreso ankoraŭ estos tiu de la grupo jardekojn poste. La revuo de la grupo estas Valencia Luno, kun kapo desegnita de Monleón, kaj la grupo daŭre eldonas ĝin.
La okdekaj: registro, strato, radio kaj kongreso
- 1980. Registriĝas la Kultura Asocio Esperantista Grupo Valencio, la jura personeco de la nuna grupo.
- 1984. En januaro, la prezidanto de la grupo, Pascual Pont Martínez, petas al la Urbodomo straton por Hernández Lahuerta; la Urbodomo aprobas ĝin la 9-an de februaro.
- 1986. Komenciĝas la propra programo ĉe Radio Klara, la libera radiostacio de Valencio. Ĝin gvidis Félix Navarro Clemente, marde de la kvara ĝis la kvina, dividitan en tri partojn: historio, kurso kaj novaĵoj de la movado. Konserviĝas dek registraĵoj.
- 14-18 de julio 1988. Valencio organizas la 48-an Hispanan Kongreson de Esperanto: «la unua hispana kongreso de la dua jarcento de la movado», kun 170 aliĝintoj. La ĝenerala asembleo de la Federacio okazas la 16-an en la Fakultato de Ekonomiaj kaj Kompaniaj Sciencoj, en la strato de Blasco Ibáñez, 30. La loka komitato formiĝas ene de la grupo: prezidanto Augusto Casquero; vicprezidanto Ramón Diago; sekretario Juan Antonio Giménez; kasisto Ricardo Flores; internaj rilatoj Félix Navarro; eksteraj rilatoj Antonio León; publikaĵoj José Pérez kaj Pascual Pont; ekskursoj kaj bankedo Manuel Gargallo.
Kovrilo de la Boletín de julio-aŭgusto 1988, dediĉita al la 48-a Hispana Kongreso de Esperanto okazinta en Valencio. La skanaĵo konservas la malmolan grajnon de la tiama presado.
Tiun julion la ĵurnalo Levante dediĉas raportaĵon —«Esperanto: la tria lingvo de Valencio», 17-a de julio 1988— al grupo de junaj esperantistoj decidintaj reakiri la enradikiĝon kiun la lingvo havis en la urbo. Ilia prezidanto, Juan Fontecha, tiam intertraktis kun la Generalitat la enkondukon de Esperanto en pilotan bazlernejon (EGB); la asocio havis ĉirkaŭ 400 membrojn, kvankam nur kvindeko estis pretaj instrui.
Kaj tiun saman jaron, José Fernando Soler Sempere (Valencio, 1913-1991), teknika arkitekto kaj filo de Fernando Soler Valls, metas sian patrimonion en fondaĵon dediĉitan al la disvastigo de Esperanto kaj kreas ĝin ne kun sia nomo, sed kun tiu de sia patro: la «Fondaĵo Esperanto Fernando Soler», konstituita la 18-an de aprilo 1988 kaj enskribita tiun junion. En 2004 ĝi ekhavus la nomon Fondaĵo Esperanto de la Valencia Komunumo, kiu havas propran retejon kun sia dokumentita historio.
1990: naskiĝas la Valencia Federacio
La 28-an kaj 29-an de aprilo 1990 okazas en Benicàssim la unua kongreso de la Valencia Esperanto-Federacio (VEF), kie Juan Antonio Jiménez faras prelegon pri la historio de la valencia esperantista movado. La dua kongreso estas en Alcantarilla (Murcio) en aprilo 1991, kaj de tiam la kongresoj okazas kune kun Murcio, ĉiujare kaj ŝanĝante urbon: el Puig, Benidorm (1997), Castelló (1998, kie inaŭguriĝas la placo Esperanto kun skulptaĵo de Francisco Agut), Lorca (1999, kie Augusto Casquero estas elektita prezidanto de la VEF), Alicante (2001), la Vall d’Uixó (2002), Xest, Borriana…
1993: la Universala Kongreso
La 78-a Universala Kongreso de Esperanto okazis en Valencio de la 24-a ĝis la 31-a de julio 1993, en la Palaco de la Muziko, kun la temo «Edukado por la 21-a jarcento». La adreso de la organiza komitato estis tiu de la grupo mem: Gran Via Ferran el Catòlic, 45-A; ĝin prezidis Augusto Casquero. Fine de januaro jam estis pli ol mil aliĝintoj el kvindek ok landoj —Hispanio (138), Francio (94), Germanio (84), Japanio (79), Pollando (64), Nederlando…
La Federacio rezignis pri la nacia kongreso tiun jaron: ĝia ĝenerala asembleo kunvenis merkredon la 28-an de julio en la Instruista Altlernejo, ĉe la strato de l’Alcalde Reig, 8, tre proksime al la Palaco.
En la kongreso estis premiitaj la epopeo Poemo de Utnoa, de Abel Montagut; la kantato La profil’ de viaj spuroj, kun simfonia orkestro, koruso kaj solistoj, frukto de la kunlaboro inter Miguel Fernández kaj la muzikisto Pedro Vilarroig; kaj la kolektiva poemaro Ibere libere, de Gonçalo Neves, Georgo Kamaĉo, Liven Dek kaj Miguel Fernández.
Monaton poste, la 27-an de aŭgusto 1993, la Ministra Konsilio deklaris la Hispanan Esperanto-Federacion asocio de publika utileco. La sama bulteno atribuas la malblokiĝon de la dosiero al la impreso kiun kaŭzis al alta funkciulo de la Ministerio pri Kulturo, kiu ĝin vizitis, la kongreso de Valencio.
Kaj noto de justeco kiun la bulteno zorgis lasi skribita: sen Ada Fighiera-Sikorska kaj Gian Carlo Fighiera —tiuj kiuj subtenis la kandidatiĝon kontraŭ «la teruraj malfacilaĵoj metitaj de kelkaj»— la kongreso de Valencio neniam estus okazinta.
Fontoj: Boletín n-roj 281, 297, 307, 310, 311, 312, 315, 317, 329 kaj 333.
Unua komuniko de la kongreso en la Boletín de la Federacio: «78ᵃ UK de Esperanto en Valencio, 24-31 julio 1993». La adreso de la organiza komitato estas la sidejo de la grupo, Gran Via Ferran el Catòlic, 45a.
1997-2000: la kongreso de la Universitato kaj Esperanto kun kreditoj
En julio 1997 Valencio denove estas sidejo de la 56-a Hispana Kongreso de Esperanto, kune kun la 7-a Internacia Kongreso de Esperanto de Monda Turismo kaj la 7-a Eŭropa Forumo, sub la honora prezidanteco de la reĝino Sofia. La sidejo estis la Filologia Fakultato de la Universitato de Valencio, kiu ne nur gastigis ilin sed ankaŭ patronis ilin, oferante senpage ĉiujn servojn; la dekanino, la doktorino Carmen Morenilla, partoprenis en la organizado. Kunordigis Augusto Casquero, Ana Montesinos kaj Gian Carlo Fighiera. Aliĝis 565 kongresanoj el 18 landoj kaj partoprenis pli ol 600.
La sekvan jaron alvenas io kio neniam antaŭe okazis en Hispanio: en marto 1998 la Filologia Fakultato instruas kurson de Esperanto kun agnoskita akademia valoro, du libere elekteblaj kreditoj. La profesoro estas Augusto Casquero kaj la akademia direktorino, la doktorino Berta Raposo, el la Departemento de Angla kaj Germana Filologio. Ĝi superfluis: oni devis retiri la reklamon pro manko de spaco kaj, malgraŭ tio, kvindek pliaj personoj restis ekstere. En 1999 la kurso pasas al tri kreditoj kaj 93 studentoj ricevas diplomon de la Universitato; ĉirkaŭ 2000 tra ĝi estis pasintaj proksimume kvarcent studentoj en kvar sinsekvaj jaroj.
En 1997 la Universitato de Valencio eldonis la kovrilon de sia bulteno tute en Esperanto, dum la kursoj de la Filologia Fakultato estis en marŝo.
Ke tio okazis ŝuldiĝas, laŭ la sama bulteno, al la klopodoj de Jesús Raposo Montero, vicprezidanto de la grupo, kiu mortis la 16-an de decembro 1999.
2002-2003: unu radio-horo ĉiuvendrede
Esperanto revenis al Radio Klara. Inter 2002 kaj 2003 grupo de valenciaj esperantistoj faris, ĉiuvendrede de la oka kaj duono ĝis la naŭa kaj duono vespere, rektan programon el la studioj de la stacio (104,4 FM), ripetatan sabate posttagmeze. Ĝi nomiĝis Esperanto en la radio kaj estis en la hispana.
Konserviĝas la originalaj KD-oj de 42 elsendoj, ĉirkaŭ kvardek horoj da radio, ciferecigitaj kaj transskribitaj. La signomelodion, per kiu komenciĝis ĉiu vendredo, komponis Jesús Marco Nácher per Commodore Amiga.
La lasta konservita elsendo estas tiu de la 26-a de septembro 2003. Post tiu dato ni ne konas plian propran programon de la grupo ĉe la stacio: ni revenis, sed kiel intervjuatoj — laste en novembro 2020.
Fonto: Fundació d’Esperanto de la Comunitat Valenciana, «En la ràdio», kiu publikigas la 42 elsendojn unu post la alia kun la sonregistraĵo kaj la transskribo.
De tiam
La grupo ne haltis: kursoj ĉiujare, valenciaj kongresoj, renkontiĝoj kaj ĉeesto en la amaskomunikiloj. Pri tio ni jam havas rektan ateston kaj jaron post jaro en la blogo kaj en la paĝo En la amaskomunikiloj. Kaj la personoj kiuj faris ĉion ĉi havas propran paĝon: Biografioj.
Averto pri Xest
Granda parto de la dokumentado el kiu eliras ĉi tiu paĝo estis kolektita esplorante la esperantismon de Xest, kiu estas, senkompare, la valencia vilaĝo kun plej granda esperantista spuro. Ĉi tie ni serĉis la malon de tio, kio kutime okazas: ke la materialo de Xest ne enŝteliĝu ĉi tien kvazaŭ ĝi estus de la ĉefurbo. Valencio kaj Xest havas ĉiu sian straton Doktoro Zamenhof kaj sian ejon, kaj la fontoj —eĉ la enciklopedioj— ofte konfuzas ilin. Kiam datumo estas el Xest, ni tion diras.
Fontoj
- Ciferecigita historia gazetaro (Las Provincias, La Correspondencia de Valencia, El Tiempo, Levante), en la Biblioteca Virtual de Prensa Histórica.
- La Suno Hispana (Valencio, 1903-1927), Hispana Esperantisto kaj la Kongresa Bulteno de 1923.
- Hispana Esperanto-Gazeto (1931-1936), ciferecigita de la Nacia Biblioteko de Hispanio.
- Boletín de la Federación Esperantista Española / de la Federación Española de Esperanto, kolekto de Gazetoteko.
- Fondaĵo Esperanto de la Valencia Komunumo, por la familio Soler kaj por ĝia propra historio.
Ĉi tiu paĝo anstataŭas antaŭan tekston kiu reproduktis, sen plu, la historion publikigitan en Gazetoteko. Ĝi estas reverkita el la originalaj fontoj kaj pro tio kelkaj datumoj ne koincidas kun la malnova versio; kie estas malkonkordo, ni tion diras en la teksto. Se vi trovas eraron aŭ havas dokumentojn de tiuj jaroj —precipe de la periodo 1939-1947, pri kiu ni scias preskaŭ nenion—, skribu al ni al valencia@esperanto.es.
Legi en: Valencià · Castellano